Ryby we wzorze herati, cyprys w botehMotyw w kształcie kropli z wygiętym ku górze czubkiem, od stuleci wszechobecny w tkactwie perskim i kaszmirskim. Perskie słowo tłumaczy się jako „pączkujący kwiat lub roślina”, a motyw symbolizuje wzrost i odrodzenie; odczytuje się go też jako cyprys, który gnie się na wietrze, lecz rzadko się łamie, jako płomień, nasiono, szyszkę albo stylizowany migdał. Gdy w XIX wieku szkockie manufaktury zaczęły naśladować szale kaszmirskie, boteh stał się na Zachodzie znany jako „paisley”, od miasta Paisley. Na dywanach powtarza się zwykle na całym polu, zwłaszcza w dywanach Tabriz, Sarouk, Kerman, Mashhad i Malayer., kopuła meczetu w medalionie: z wieloma motywami dywanów perskich wiążą się odczytania przekazywane od pokoleń. To tradycja, a nie szyfr. Jeden motyw można rozumieć na kilka sposobów, a wiejski tkacz mógł mieć na myśli własną opowieść. Mimo to wzór wiele mówi o tym, gdzie i jak dywan powstał, a wiedza o tym, co podobno oznacza, zbliża do dywanu, z którym żyje się na co dzień.
Trzy rodziny wzorów dywanów perskich: kwiatowe, geometryczne i herati
Większość wzorów dywanów perskich należy do jednej z trzech rodzin. Wzory kwiatowe, zbudowane z płynnych linii kwiatów, liści i pnączy, królują w miejskich warsztatach takich ośrodków jak TabrizDywany z Tabriz, wielkiego miasta w północno-zachodnim Iranie i dawnej stolicy Safawidów, oraz z okolicznych wsi, gdzie początki tkactwa sięgają co najmniej XVI wieku. Tkacze używają węzła tureckiego i małych metalowych haczyków, które dają bardzo regularne, symetryczne wzory, zwykle na bawełnianej podstawie (w najdrobniej tkanych egzemplarzach jedwabnej), często z podwójnym wątkiem, z runem od krótko przystrzyżonego do średniego. Gęstość węzłów waha się od około 8 do 78 węzłów na cm² (od 50 do 500 na cal kwadratowy, KPSI); dywany na jedwabnej podstawie mogą przekraczać 93 węzły na cm² (600 na cal kwadratowy), a jedwabne akcenty dodają żywości wzorom kwiatowym. Niektóre warsztaty tkają wyłącznie dywany z wełny i jedwabiu, preferując pastelowe barwy. Tabriz oferuje najszerszy wybór wzorów i barw spośród wszystkich perskich ośrodków: wzory medalionowe, kwiatowe, herati, myśliwskie i wazonowe, a także większość dywanów figuralnych z portretami. Dywan sprzedawany jako „w stylu Tabriz” niekoniecznie został utkany w Tabriz., KashanWysokiej klasy dywany perskie z miasta Kashan w środkowym Iranie, ośrodka tkackiego od epoki Safawidów w XVII wieku, gdy władcy wypoczywali tam i wyposażali swoje wille w miejscowe dywany. Runo to zwykle sama wełna, często importowana wełna manchesterska, o średniej wysokości, na bawełnianej podstawie; dywany z wełny i jedwabiu są w większości starsze. Kompozycje są uporządkowane i mało zróżnicowane: medalion centralny, medalion z pasującymi narożnikami albo kwiatowe wzory allover, a do tego rzadki wzór zwany Darbari, podobno z niewielką bordiurą lub w ogóle bez niej. Dywany o wymiarach około 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp) i mniejsze są bardziej zróżnicowane, mają na przykład wzory drzewa życia, wazonów i ptaków. Klasyczne barwy to głęboka czerwień, granat i krem; żółte lub zielone pola są rzadkie, a nowsze dywany są utrzymane w łagodniejszych pastelach., IsfahanPerskie dywany miejskie z Isfahanu w środkowym Iranie, należące do najdrobniej wiązanych na świecie: zwykle 500–700 KPSI (węzłów na cal kwadratowy, czyli mniej więcej 7750–10 850 węzłów na 10 × 10 cm), ustępujące pod tym względem jedynie dywanom z Qom. Większość tka się z drobnej wełny kork z młodych owiec; niektóre mają runo z jedwabiu i wełny na jedwabnej lub bawełnianej podstawie, a kilka podobno jest z czystego jedwabiu. Wzory czerpią z natury i z architektury miasta — od układów z medalionem i narożnikami oraz kwiatowych układów allover po sceny myśliwskie, drzewa życia, nisze modlitewne i obrazowe ogrody — zwykle w miękkich pastelach z indygo i jaskrawą czerwienią na tle w kolorze kości słoniowej. Większość dywanów jest sygnowana, a duże rozmiary są rzadkie i drogie. i KermanWysokiej klasy dywany perskie z Kermanu w południowym Iranie, miasta słynącego z mistrzów farbiarzy, leżącego na dawnym szlaku handlowym między Iranem a Indiami i będącego jednym z historycznych ośrodków tkactwa dywanowego. Wzory są bardzo różnorodne: kwiatowe i allover, drzewo życia, kompozycje myśliwskie, ogrodowe i z otwartym polem, delikatne „wiosenne” wzory z maleńkich kwiatków oraz charakterystyczna technika „wazonowa”. Runo to zwykle miękka wełna kork na bawełnianej podstawie, czasem wełniano-jedwabne albo z czystego jedwabiu. W jednym dywanie może być od 15 do 30 kolorów: głównie głębokie czerwienie, kilka odcieni błękitu, zieleń i krem, a w nowszych dywanach także pastele, takie jak szampański, limonkowa zieleń, róż i szaroniebieski. Mniej więcej połowa dywanów Kerman, pochodząca z warsztatów niższej klasy, jest wiązana węzłem jufti, oszczędnościowym skrótem dającym rzadszy splot niższej jakości.. Wzory geometryczne, w których proste linie układają się w romby, sześciokąty i schodkowe formy, są starsze i wciąż stanowią język krosien wiejskich i plemiennych; wiele kształtów niesie tam podobno znaczenia zaczerpnięte z życia samych tkaczy. Trzecią rodziną jest wzór heratiKlasyczny wzór perski oparty na rombie powtarzanym na całym polu, z małym kwiatem lub liśćmi wewnątrz każdego rombu i wygiętymi liśćmi po jego bokach; liście odczytuje się jako stylizowane ryby, które podobno krążą wokół lotosu. Nazwa pochodzi od Heratu, miasta w Afganistanie, w którym wzór ma podobno swoje źródło; nazywa się go też wzorem rybim, a mahi oznacza po persku „rybę”. Należy do trzech głównych rodzin wzorów; tkany jest jako wzór allover albo wokół medalionu centralnego, z rombami wewnątrz i na zewnątrz niego, a czasem występuje jako wąska bordiura. Często spotyka się go w dywanach Tabriz, Sarouk, Mashhad, Moud, Bijar, Hamadan, Abadeh, Zanjan, Kerman i Kashan. — jeden powtarzający się motyw, tak rozpowszechniony, że zasłużył na własną kategorię.
W każdej z trzech rodzin wzór może otaczać medalion centralnyDuży motyw pośrodku pola dywanu, wokół którego układa się reszta kompozycji; duży medalion centralny został podobno wprowadzony w epoce Safawidów (XVI–XVII wiek). Medaliony kwiatowe, typowe dla dywanów miejskich, takich jak Tabriz, Kashan i Sarouk, odczytuje się często jako kwiat lotosu, a sam motyw interpretowano też jako odzwierciedlenie wnętrza kopuły meczetu; medaliony geometryczne, zwykle sześciokątne lub rombowe, wyróżniają dywany wiejskie i plemienne, takie jak Heriz i Zanjan. Medalion może występować samodzielnie, łączyć się z czterema narożnikami, być otoczony mniejszymi medalionami powyżej i poniżej albo powtarzać się wzdłuż chodnika. Dywany bez motywu centralnego określa się jako allover. W dobrze wykonanym dywanie medalion leży pośrodku, a narożniki są swoimi wzajemnymi odbiciami lustrzanymi na tyle wiernie, na ile pozwala praca ręczna. albo rozciągać się na całe pole. Rysunek pozwala też domyślić się, jaka jest gęstość węzłówLiczba węzłów na jednym calu kwadratowym dywanu wiązanego ręcznie (KPSI, od ang. knots per square inch; 1 KPSI to około 15,5 węzła na 10 × 10 cm), liczona na spodzie dywanu za pomocą linijki przez pomnożenie liczby węzłów na jednym calu wysokości przez liczbę węzłów na jednym calu szerokości i uśredniana z dwóch lub trzech miejsc. Więcej węzłów daje ostrzejszy rysunek, jak na ekranie o wyższej rozdzielczości, a przy innych czynnikach bez zmian także nieco większą trwałość i wyższą cenę, ale sama gęstość nie przesądza o jakości: dywany Heriz i Bijar są trwałe przy niskiej i średniej gęstości węzłów, natomiast kwiatowe wzory krzywoliniowe rozmywają się, gdy węzłów jest za mało. Wartości mieszczą się w przedziale od poniżej około 80 w grubo tkanych dywanach plemiennych, takich jak Gabbeh i Qashqai, przez mniej więcej 120–225 w wielu dywanach wiejskich i 300–700 w drobnych dywanach miejskich, takich jak Nain i Isfahan, po 600–1000 i więcej w dywanach Qom z czystego jedwabiu.: drobno rysowany wzór kwiatowy potrzebuje dostatecznie wielu węzłów, by zachować ostrość, a śmiała geometria jest czytelna już przy umiarkowanej ich liczbie.
Medalion: środek kompozycji
MedalionDuży motyw pośrodku pola dywanu, wokół którego układa się reszta kompozycji; duży medalion centralny został podobno wprowadzony w epoce Safawidów (XVI–XVII wiek). Medaliony kwiatowe, typowe dla dywanów miejskich, takich jak Tabriz, Kashan i Sarouk, odczytuje się często jako kwiat lotosu, a sam motyw interpretowano też jako odzwierciedlenie wnętrza kopuły meczetu; medaliony geometryczne, zwykle sześciokątne lub rombowe, wyróżniają dywany wiejskie i plemienne, takie jak Heriz i Zanjan. Medalion może występować samodzielnie, łączyć się z czterema narożnikami, być otoczony mniejszymi medalionami powyżej i poniżej albo powtarzać się wzdłuż chodnika. Dywany bez motywu centralnego określa się jako allover. W dobrze wykonanym dywanie medalion leży pośrodku, a narożniki są swoimi wzajemnymi odbiciami lustrzanymi na tyle wiernie, na ile pozwala praca ręczna. to duży motyw w samym sercu pola, wokół którego układa się reszta kompozycji. W dywanie o wzorze kwiatowym tradycja widzi w nim kwiat lotosuStylizowany motyw kwiatowy, uważany w perskiej tradycji dywanowej za święty kwiat i wiązany z długim życiem. Medalion centralny dywanu z medalionem kwiatowym odczytuje się jako lotos, rysowany albo jako jeden duży kwiat, albo jako kilka małych. Lotos jest też jedną z głównych cech wzoru Shah Abbasi, a we wzorze herati liście o rybim kształcie mają podobno okalać lotos. Kwiaty lotosu należą do motywów przypisywanych okresowi mongolskiemu, gdy do dywanów perskich weszły wzory ze sztuki chińskiej., uznawany w perskim tkactwie za święty; według innego odczytania medalion odzwierciedla wnętrze kopuły meczetu.
Medalion kwiatowyDywan kwiatowy zbudowany wokół jednego medalionu centralnego — pojedynczego dużego kwiatu albo skupiska drobnych kwiatów zespolonych w jeden kształt — często powtarzanego w mniejsze medaliony powyżej, poniżej i po bokach. Medalion tradycyjnie uważa się za symbol świętego lotosu. Ponieważ zajmuje miejsce na polu, kwiaty i gałązki są w nim mniejsze i cieńsze niż w kwiatowych dywanach o wzorze allover. Wzór jest typowy dla dywanów Tabriz, Kerman, Sarouk i Kashan, a jego mocny środek sprawia, że łatwo staje się punktem centralnym pomieszczenia., otoczony drobnymi gałązkami i mniejszymi medalionami, jest typowy dla warsztatów miejskich; kanciasty, często sześciokątny należy do tkactwa wiejskiego i plemiennego, tak jak w dywanach HerizWyraziste dywany wiejskie z okolic Heriz w północno-zachodnim Iranie, niedaleko Tabriz, najbardziej znane ze wszystkich perskich dywanów wiejskich. Bardzo trwałe czynią je gruba, wytrzymała wełna w runie na bawełnianej podstawie, zwykle z podwójnym wątkiem dla większej grubości, oraz niska do średniej gęstość węzłów (zwykle podawana jako około 120–170 KPSI, czyli węzłów na cal kwadratowy, mniej więcej 1900–2600 na 10 × 10 cm); wytrzymałość wełny tradycyjnie przypisuje się górskiej wodzie zawierającej miedź. Klasyczny wzór to duży, kanciasty medalion z czterema narożnikami, czasem układ allover, w rdzawej czerwieni, którą tradycyjnie przypisuje się minerałom miedzi w miejscowej rzece, z ciemnym granatem i kremem. Bakshaish i Serapi, ten drugi liczący dziś ponad sto lat, są ich starszymi odmianami.. Często towarzyszą mu dopasowane narożniki polaOrnament wpisany w każdy z czterech narożników pola wokół medalionu centralnego, zwykle nawiązujący do jego motywów lub koloru; w dywanach Tabriz narożniki powstają często przez podzielenie wzoru medalionu na cztery części i wykorzystanie jednej części w każdym narożniku. Narożniki dopełniają układ z medalionem i narożnikami, a w dobrze wykonanym dywanie pasują do siebie i są rozmieszczone symetrycznie., a na chodniku dywanowym medalion może się powtarzać na całej długości, za każdym razem z innym rysunkiem w środku. Dywan z medalionem wymaga wyśrodkowania — względem pokoju, zestawu wypoczynkowego albo stołu w jadalni.
Wzór allover: bez jednego środka
Wzór allover pokrywa całe pole i nie ma jednego środka, choć często można wyczuć jego delikatny zarys. W odmianie kwiatowej duże kwiaty na mocnych gałązkach łączy sieć pnączy, na których może przysiąść ptak; mina khaniPowtarzalny wzór pokrywający całe pole: okrągłe kwiaty połączone romboidalną kratą wici, zwykle z koronami w bieli lub żółci na ciemnoniebieskim albo czerwonym tle. Ukochany w tkactwie kurdyjskim, beludżyjskim i północno-zachodniej Persji, z oddali czyta się jak pole gwiazd. Nazwę wywodzi się potocznie od legendarnego mecenasa, Miny Chana. zamyka drobne okrągłe kwiaty w romboidalnej kracie. Odmiana geometryczna powtarza jeden kształt rząd za rzędem, jak gulOśmioboczny lub wielokątny, stylizowany motyw kwiatu, powtarzany rzędami na polu dywanów turkmeńskich. Taki sam układ powtórzeń jest typowy dla dywanów beludżyckich, w których wewnątrz każdego ośmioboku znajduje się kwiat, oraz dla dywanów Buchara, tkanych głównie w Pakistanie według wzorów turkmeńskich. W starszych dywanach turkmeńskich każde plemię (Tekke, Salor, Ersari i inne) miało zwykle własny gul, więc znawca często potrafi rozpoznać plemię po motywie, podczas gdy w dywanach współczesnych gule łączy się dowolnie. Słowo to oznacza po persku „kwiat” lub „różę”, choć kształty są silnie geometryczne, a nie naturalistyczne. w dywanach turkmeńskich, albo pozwala mu zmieniać się z rzędu na rząd. Skoro nie ma tu czego wyśrodkowywać, dywan allover sprawdzi się w każdym miejscu pokoju.
Wzór herati: ryby wokół lotosu
Wzór heratiKlasyczny wzór perski oparty na rombie powtarzanym na całym polu, z małym kwiatem lub liśćmi wewnątrz każdego rombu i wygiętymi liśćmi po jego bokach; liście odczytuje się jako stylizowane ryby, które podobno krążą wokół lotosu. Nazwa pochodzi od Heratu, miasta w Afganistanie, w którym wzór ma podobno swoje źródło; nazywa się go też wzorem rybim, a mahi oznacza po persku „rybę”. Należy do trzech głównych rodzin wzorów; tkany jest jako wzór allover albo wokół medalionu centralnego, z rombami wewnątrz i na zewnątrz niego, a czasem występuje jako wąska bordiura. Często spotyka się go w dywanach Tabriz, Sarouk, Mashhad, Moud, Bijar, Hamadan, Abadeh, Zanjan, Kerman i Kashan. pokrywa pole drobnymi, powtarzającymi się rombami, z kwiatem pośrodku każdego z nich i wygiętym liściem po obu stronach. Tradycja widzi w tych liściach ryby krążące wokół lotosu — stąd inne nazwy wzoru: wzór rybi albo wzór mahi (mahi to po persku „ryba”). Sama nazwa herati wskazuje na HeratDywany z Heratu, historycznego miasta w zachodnim Afganistanie, które w okresie Safawidów (od XVI do początku XVIII wieku) należało do największych ośrodków produkcji dywanów, obok Tabriz, Kashan i Kerman. Miasto dało też nazwę wzorowi herati: powtarzanemu rombowi z małym kwiatem lub liśćmi w środku i wygiętymi liśćmi po bokach, który podobno tam powstał i do dziś tka się go w wielu dywanach perskich., dziś w Afganistanie, uważany za miejsce narodzin wzoru. Herati może samodzielnie wypełniać pole albo otaczać medalionDuży motyw pośrodku pola dywanu, wokół którego układa się reszta kompozycji; duży medalion centralny został podobno wprowadzony w epoce Safawidów (XVI–XVII wiek). Medaliony kwiatowe, typowe dla dywanów miejskich, takich jak Tabriz, Kashan i Sarouk, odczytuje się często jako kwiat lotosu, a sam motyw interpretowano też jako odzwierciedlenie wnętrza kopuły meczetu; medaliony geometryczne, zwykle sześciokątne lub rombowe, wyróżniają dywany wiejskie i plemienne, takie jak Heriz i Zanjan. Medalion może występować samodzielnie, łączyć się z czterema narożnikami, być otoczony mniejszymi medalionami powyżej i poniżej albo powtarzać się wzdłuż chodnika. Dywany bez motywu centralnego określa się jako allover. W dobrze wykonanym dywanie medalion leży pośrodku, a narożniki są swoimi wzajemnymi odbiciami lustrzanymi na tyle wiernie, na ile pozwala praca ręczna..
Boteh: wzór paisley
BotehMotyw w kształcie kropli z wygiętym ku górze czubkiem, od stuleci wszechobecny w tkactwie perskim i kaszmirskim. Perskie słowo tłumaczy się jako „pączkujący kwiat lub roślina”, a motyw symbolizuje wzrost i odrodzenie; odczytuje się go też jako cyprys, który gnie się na wietrze, lecz rzadko się łamie, jako płomień, nasiono, szyszkę albo stylizowany migdał. Gdy w XIX wieku szkockie manufaktury zaczęły naśladować szale kaszmirskie, boteh stał się na Zachodzie znany jako „paisley”, od miasta Paisley. Na dywanach powtarza się zwykle na całym polu, zwłaszcza w dywanach Tabriz, Sarouk, Kerman, Mashhad i Malayer. to zaokrąglona kropla zwężająca się ku zagiętemu czubkowi, najczęściej powtarzana rzędami. Perskie słowo tłumaczy się zwykle jako „pączkująca roślina” albo „pączkujący kwiat”, a tradycja czyni z tego kształtu znak wzrostu i odrodzenia. Widzi się w nim także płomień albo cyprys — drzewo, które ugina się na wietrze, lecz rzadko się łamie, a więc obraz wytrwałości. Na Zachodzie znany jest jako wzór paisley, od szkockiego miasta Paisley, którego XIX-wieczne manufaktury kopiowały szale kaszmirskie.
Drzewo życia: jedno wielkie drzewo
Dywan z drzewem życia oddaje większą część pola jednemu wielkiemu drzewu, wśród którego gałęzi kryją się ptaki, zwierzęta i kwiaty. Drzewo życiaWzór, w którym jedno duże, misternie rozbudowane drzewo wznosi się przez większą część pola, otoczone ornamentem roślinnym, a wśród jego gałęzi rozmieszczone są ptaki, zwierzęta i kwiaty. Drzewo może też zajmować jedną kwaterę dywanu o wzorze ogrodowym z kwaterami albo pojawiać się jako wzór bordiury. W tradycji perskiej uosabia związek ziemi ze środowiskiem, bywa też odczytywane jako łącznik nieba z ziemią i symbolizuje siłę, mądrość oraz ciągłość życia. Występuje w dywanach Tabriz, Kashan, Isfahan, Kerman i Malayer oraz w dywanach beludżyckich. uchodzi za symbol więzi ziemi ze wszystkim, co na niej żyje, i za pomost między niebem a ziemią: znak siły, mądrości i długiego życia. To samo drzewo pojawia się też w jednej kwaterze wzoru ogrodowego albo wzdłuż bordiury.
Wzór ogrodowy z kwaterami: siatka ogrodów
Wzór ogrodowy z kwateramiUkład, w którym pole dzieli się na siatkę obramowanych, w większości kwadratowych kwater, z których każda kryje własny, wyobrażony ogród z kwiatami, roślinami, drzewami i ptakami, zwykle na jednolitym tle własnego koloru. Sceny bywają różne: od cyprysów i willi po jeziora, jelenie w lesie czy drzewo życia, a w niektórych dywanach kwatery ukazują cztery pory roku. Tkacze traktują każdą kwaterę jak okno na raj i znak nadziei na jasną przyszłość. Najlepiej znany z dywanów Bakhtiari, występuje też w dywanach Tabriz, Sarouk, Kashmar, Kerman i Qom. Perska nazwa Kheshti pochodzi od słowa khesht („cegła”), od kwadratowych ramek. dzieli pole na siatkę obramowanych kwadratów — stąd jego perska nazwa, Kheshti, od słowa khesht, czyli „cegła”. Każda kwatera mieści wyobrażony ogród pełen kwiatów, cyprysów i ptaków, z własnym kolorem tła, a tkacze podobno widzą w każdej z nich skrawek raju. Najlepiej znany jest z dywanów BakhtiariBarwne dywany plemienia Bakhtiari z gór Zagros, które było koczownicze, dopóki w XIX wieku znaczna jego część nie osiadła na południowy zachód od Isfahanu; dziś jego tkactwo rozciąga się na ponad 200 wsi, przy czym mniejsze egzemplarze to zwykle prace plemienne, a większe pochodzą z wiosek tego regionu. Podstawa jest zwykle bawełniana, a runo wykonuje się z wełny własnych owiec plemienia, choć niektóre małe wyroby plemienne są w całości wełniane. Każdy rząd ubija się tak mocno, że runo wychodzi gęste i trwałe. Charakterystyczne układy to wzór ogrodowy z kwaterami (Khesti, także Kheshti) — siatka obramowanych kwadratów, z których każdy przedstawia scenę ogrodową, mającą być widokiem na raj — oraz układ z medalionem i narożnikami, z półgeometrycznym medalionem centralnym. Zwykłymi barwami pola są głęboka czerwień i ciemny granat.. Tę samą myśl, tyle że bez ramek, mogą wyrażać także dywany o wzorze kwiatowym: ich pnącza mają podobno przenosić rajskie ogrody do domów w suchym kraju.
Wzór wazonowy: kwitnące wazony
Wzór wazonowyUkład wazonów z kwiatami rozmieszczonych na całym dywanie, często z jednym dużym wazonem pośrodku i mniejszymi wokół medalionu; taki układ jest następnie powtarzany na całym polu. W tradycji perskiej kwitnący wazon oznacza rozwój i szanse, a odczytuje się go także jako symbol obfitości i raju. Wzór jest typowy dla dywanów Kashmar i spotyka się go również w dywanach Bakhtiari, Tabriz, Sarouk, Ghom i Kashan; w dywanach Kashmar i Kashan wazony mogą występować także w bordiurze. rozstawia na polu wazony z kwiatami. Często jeden duży wazon zajmuje środek, czyli miejsce, które przypadłoby medalionowi, a wokół niego stoją mniejsze; cała ta grupa może się powtarzać jak we wzorze allover. Kwitnący wazon odczytuje się jako znak rozwoju i szans, a także obfitości; podobnie jak kwatery wzoru ogrodowego, łączy się go również z rajem. Słyną z niego dywany KashmarDywany z Kashmar, miasta w północno-wschodnim Iranie niedaleko Mashhad, którego tkacze dostarczają gotowe dywany na rynek w Mashhad. Mniej znane niż dywany z Tabriz, Mashhad czy Kashan, są często niedoceniane w stosunku do swojej jakości: mają dobrą wełnę, często dużą gęstość węzłów i barwniki roślinne, a to wszystko w umiarkowanej cenie. Barwy to miękkie, ziemiste tony: brązowawy krem, jasny i ciemny błękit, pomarańcz, brąz i charakterystyczny róż. Typowe wzory to medalion z narożnikami i bordiurą, czasem z wazonami zamiast kwiatów, oraz wzory ogrodowe w kwaterach, z których każda ukazuje scenę, na przykład jezioro z drzewami, drzewo życia lub jelenie w lesie. Runo jest cienkie do średniego. Nie mylić z Kaszmirem..
Shah Abbasi: wzór dworski
Wzór Shah AbbasiKlasyczny perski styl kwiatowy nazwany od szacha Abbasa, władcy z dynastii Safawidów, który narodził się jako wzór z królewskiego dworu około 400 lat temu. Jego główne cechy to stylizowane liście palmet przypominające pióra oraz kwiaty lotosu, prastary symbol długiego życia, ułożone w ścisłej symetrii z wijącym się ornamentem wokół medalionu centralnego, często w formie rozety. We wczesnych egzemplarzach przeważają głębokie czerwienie i błękity, w późniejszych dywanach tego stylu często sięga się po stonowane barwy neutralne. Wzór występuje w dywanach Kashan, Nain i Tabriz. wziął nazwę od szacha Abbasa, władcy z dynastii Safawidów panującego w latach 1588–1629, i zrodził się na jego dworze. Przypominające pióra liście palmet i kwiaty lotosu, według tradycji symbol długiego życia, układają się w równowadze wokół medalionu w centrum, którym często jest rozetaOkrągły ornament przypominający kwiat, w którym płatki rozchodzą się równomiernie od środka, jak kwiat widziany z góry. Mniej więcej od XVI wieku, gdy wzornictwo kwiatowe zaczęło przenikać do dywanów perskich, tkacze zaczęli umieszczać rozetę pośrodku pola, z czego powstał medalion centralny kwiatowych dywanów miejskich, jak w okrągłym medalionie rozetowym z wijącymi się zwojami linii na okrągłym dywanie Tabriz we wzorze Shah Abbasi. Na dywanach Abadeh mała rozeta wykonana w granacie, czerwieni lub kremie oznacza środek medalionu, co jest jednym ze sposobów rozpoznania tego typu. Rozety powtarzają się też wzdłuż bordiur, jak w dywanach Tabriz i Bakhtiari, oraz wśród wici i palmet dywanów Sultanabad., tak że jedna połowa jest lustrzanym odbiciem drugiej. Czerpie z niego wiele dywanów o wzorze kwiatowym, a jego lotos — ten sam kwiat, który tradycja widzi też w medalionie kwiatowym — pochodzi podobno z wcześniejszego okresu Ilchanidów.
Mihrab: nisza modlitewna
Kompozycję dywanu modlitewnego wyznacza mihrabNisza w kształcie łuku lub drzwi, utkana na jednym końcu pola dywanu modlitewnego, nawiązująca do niszy meczetu wyznaczającej kierunek Mekki. Jest punktem centralnym dywanu i przypomina modlącemu się, że stoi w miejscu świętym. Rysunek bywa bardzo różny: od samego zarysu drzwi po architektoniczne ujęcie z kolumnami i drobnymi szczegółami. — łukowe wejście na jednym końcu pola, nawiązujące do niszy w ścianie meczetu zwróconej w stronę Mekki. Łuk, od samego zarysu po pełną architekturę z kolumnami, ma przypominać temu, kto klęczy na dywanie, że znajduje się na świętej ziemi. Takie dywany są niewielkie, często nie większe niż około 90 × 150 cm, a ich wzór ma wyraźną górę i dół. Do modlitwy nada się każdy dywanik, ale dywan modlitewnyNiewielkie dywany przeznaczone do modlitwy muzułmańskiej, każdy z mihrabem (pisanym także mehrab), czyli łukowym wejściem, który symbolizuje niszę meczetu i przypomina modlącemu się, że stoi w miejscu świętym; łuk wskazuje też kierunek Mekki. Wzór jest jednokierunkowy, przeznaczony do oglądania od jednego końca, a łuk może być zwykłym konturem albo rozbudowaną ramą architektoniczną z kolumnami. Dywany modlitewne są często nie większe niż około 90 × 150 cm (3 × 5 stóp), sięgają podobno najwcześniejszych początków tkania dywanów w krajach muzułmańskich, a tkają je m.in. tkacze turkmeńscy, beludżyccy oraz z Qom, Isfahanu i Malayeru. Do modlitwy może posłużyć każdy mały dywan, lecz prawdziwy dywan modlitewny ma łuk jako centralny element. w rozumieniu branży to tylko taki, który ma łuk.
Wzór z otwartym polem: jednolite tło
Wzór z otwartym polemUkład, w którym większa część pola pozostaje otwarta: zwykle jedno jednolite tło z zaledwie kilkoma kwiatami prowadzonymi zakrzywionymi liniami i czasem z medalionem. Występuje w trzech odmianach: z jednym medalionem centralnym, z dwoma lub więcej powtarzającymi się medalionami albo z rozproszonymi po całym polu motywami, między którymi zostawiono dużo miejsca. Kompozycja ma podobno nawiązywać do okładki Koranu i występuje głównie w perskich dywanach w stylu miejskim, takich jak Tabriz, Kashan, Sarouk, Hamadan i Kerman, a także w dywanach Bidjar. Przy tak skromnym wzorze niejednorodności wełny lub barwienia są wyraźnie widoczne. zostawia większą część pola gładką, w jednym kolorze, z kilkoma kwiatami na wygiętych łodyżkach; podobno nawiązuje do okładki Koranu. Występuje z jednym medalionem, z kilkoma powtarzającymi się medalionami albo jako allover z motywami rozsianymi w dużych odstępach. To wzór głównie miejski i niczego nie ukrywa: każda nierówność wełny czy farbowania od razu rzuca się w oczy, podobnie jak abrashSubtelne zmiany barwy w dywanie wykonanym ręcznie, często widoczne jako poziome pasy w poprzek pola dywanu. Powstają dlatego, że kolejne partie barwnika nigdy nie są identyczne, że różnice w zawartości tłuszczu i olejów w wełnie sprawiają, iż barwy z upływem lat zmieniają się nierównomiernie, a w kremowych partiach tkanych z wełny niefarbowanej także dlatego, że włókno z wiekiem zmienia odcień. Abrash z czasem często staje się wyraźniejszy, dlatego w starszym dywanie uchodzi za oznakę barwników naturalnych i pracy ręcznej, a nie za wadę, a w nowszym dywanie nadal kontroluje się jednolitość barwy. Naśladują go celowo dywany maszynowe i niektóre nowe dywany ręcznie wiązane., w starszym dywanie cecha naturalna.
Dywan figuralny: utkany obraz
Dywan figuralnyDywan utkany jak obraz: z pejzażami, scenami historycznymi lub mitologicznymi, opowieściami biblijnymi lub innymi oraz postaciami ludzkimi zamiast powtarzalnego ornamentu, kompozycją przypominający tradycyjne dzieła sztuki. Tkają je mistrzowie tkactwa w warsztatach miejskich, głównie w Tabrizie, słynącym z dużej różnorodności wzorów figuralnych, a także w Kashanie, Isfahanie i Sarouku. Twarze i partie kwiatowe są często tkane z większą gęstością węzłów niż reszta dywanu, dlatego gęstość węzłów najlepiej uśredniać z dwóch lub trzech obszarów. tka się jak obraz: pejzaż, scenę z dziejów albo opowieść taką jak Lajla i MadżnunTemat dywanów figuralnych zaczerpnięty z klasycznej perskiej opowieści o miłości dwojga młodych, którym rodziny zabraniają się pobrać. Mężczyzna, zwany Madżnunem („szaleniec”), z tęsknoty traci rozum i wędruje po pustyni, układając wiersze i pieśni; kobieta, Lajla, zostaje wydana za zamożnego szlachcica, by ocalić honor swojej rodziny, i umiera z żalu, a on opłakuje ją na jej grobie aż do własnej śmierci. Najbardziej znaną perską wersją jest poemat romantyczny Nizamiego z 1188 roku, a opowieść pojawia się na dywanach figuralnych, na przykład z Tabriz. rozplanowuje się na nim tak, jak malarz komponuje płótno. Takie dywany należą do najtrudniejszych prób kunsztu mistrza tkackiego i powstają w warsztatach miejskich, przede wszystkim w Tabrizie. Bliskim krewnym dywanu figuralnego jest wzór myśliwskiUkład figuralny, w którym pole wypełniają zwierzęta w pościgu lub ucieczce, takie jak lampart, jeleń, lis, królik i ptaki. Niektóre egzemplarze mieszczą grubo ponad sto różnych zwierząt, a nieliczne mają w bordiurze drugą scenę zamiast zwykłych kwiatów, na przykład czaple, żurawie albo jelenie odpoczywające pod kwitnącymi drzewami. Wzór tkany jest w dywanach Isfahan, Qom, Kerman i Tabriz. Perskie określenie shikargah (także shekargah) znaczy „teren łowiecki”., z polem pełnym zwierząt w pościgu.
Kto rysuje wzór
Aż do epoki Safawidów tkacz był zwykle zarazem projektantem. Gdy wzory stawały się coraz bardziej misterne, wyspecjalizowani projektanci — wśród nich wielu malarzy miniatur — zaczęli przygotowywać dla każdego wzoru karton tkackiNarysowany plan wzoru, zwany też projektem, według którego tkacz warsztatowy wiąże węzeł po węźle. W okresie Safawidów, gdy wzory stawały się coraz bardziej złożone, osobni projektanci, często malarze miniatur, podobno rozrysowywali je na takich planach, tak że tkacze jedynie wykonywali cudze projekty, a wokół takiego sposobu pracy wyrosły szkoły tkackie. Dywany miejskie z warsztatów w takich ośrodkach jak Tabriz i Isfahan są tak precyzyjne właśnie dlatego, że tkane są według takich planów. Tkacze wiejscy polegają na planach znacznie mniej, a tkacze plemienni pracują z pamięci i według wzorów przekazywanych w rodzinie, przez co ich dywany bywają mniej symetryczne., czyli rysunek, według którego pracowali tkacze. Warsztaty miejskie działają tak do dziś, stąd ich niemal doskonała symetria: każdy węzeł trafia dokładnie tam, gdzie wskazuje karton.
Tkacze wiejscy i plemienni, w tym BakhtiariBarwne dywany plemienia Bakhtiari z gór Zagros, które było koczownicze, dopóki w XIX wieku znaczna jego część nie osiadła na południowy zachód od Isfahanu; dziś jego tkactwo rozciąga się na ponad 200 wsi, przy czym mniejsze egzemplarze to zwykle prace plemienne, a większe pochodzą z wiosek tego regionu. Podstawa jest zwykle bawełniana, a runo wykonuje się z wełny własnych owiec plemienia, choć niektóre małe wyroby plemienne są w całości wełniane. Każdy rząd ubija się tak mocno, że runo wychodzi gęste i trwałe. Charakterystyczne układy to wzór ogrodowy z kwaterami (Khesti, także Kheshti) — siatka obramowanych kwadratów, z których każdy przedstawia scenę ogrodową, mającą być widokiem na raj — oraz układ z medalionem i narożnikami, z półgeometrycznym medalionem centralnym. Zwykłymi barwami pola są głęboka czerwień i ciemny granat. i QashqaiDywany plemienne tkane przez Qashqai, koczownicze plemię południowo-zachodniego Iranu, które łączy grupy turkijskie, arabskie, kurdyjskie i Lurów i zamieszkuje ten region co najmniej od XVI wieku. Wzory powstają z pamięci, a nie według spisanych planów; łączą układy geometryczne i medalionowe, czasem w prostszej, oszczędnie zdobionej postaci, ze zwierzętami, roślinami i przedmiotami codziennego użytku, w klejnotowych czerwieniach, szafranowym złocie i indygo, często na głęboko czerwonym lub ciemnogranatowym tle. Gruba, twarda w tkaniu wełna z własnych stad plemienia jest trwała, a zarazem miękka i tworzy gęste runo średniej wysokości na podstawie bawełnianej lub wełnianej, dobrze znoszące miejsca o dużym ruchu; niewielkie krosna sprawiają, że rozmiary pozostają małe: zwykle 1,2 × 1,8 m (4 × 6 stóp) lub 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp), do tego chodniki., tkają przeważnie z pamięci, według wzorów przekazywanych w rodzinie i czerpanych z tego, co ich otacza. Widać to w motywie, który zmienia wielkość, albo w bordiurze, która nie domyka się równo w narożniku: to ślady ręcznej pracy, a nie wady.
Krótka historia wzorów dywanów perskich
Pierwsze dywany tkano dla ochrony przed zimnem i wilgocią, a wzór pojawił się później. W V wieku p.n.e. był już w pełni ukształtowany: dywan pazyryskiNajstarszy znany dywan z runem na świecie, utkany około V wieku p.n.e. i odkryty w 1949 roku w zamarzniętym grobowcu scytyjskiego możnowładcy w syberyjskich górach Ałtaj. Rabusie grobów zostawili kurhan otwarty, więc zimno i wilgoć zamroziły komorę i zamknęły dywan w lodzie na około 2500 lat. Jego węzły symetryczne, około 36 na centymetr kwadratowy (mniej więcej 230 na cal kwadratowy), dowodzą, że tkactwo dywanowe było już w starożytności dojrzałą sztuką. Często opisuje się go jako najstarszy dywan perski i wczesne świadectwo tkactwa plemiennego, rzemiosła, które zrodziło się jako ochrona przed zimnem i wilgocią. Jest eksponowany w Ermitażu w Petersburgu., najstarszy znany dywan z runem, obramowuje pole bordiurami z jeleniami i jeźdźcami. Znacznie później nadszedł okres IlchanidówEpoka rządów Mongołów i Ilchanidów w Persji, którą niektóre opracowania z historii dywanu datują od XIV do XVI wieku. Przypisuje się jej połączenie sztuki chińskiej i islamskiej we wzornictwie dywanów perskich: z tego zetknięcia wywodzą się kompozycje obrazowe, o otwartej przestrzeni, oraz motywy takie jak feniks, lotos, wstęga chmur i smok, a tkactwo dywanów perskich w dzisiejszej postaci mogło zacząć się właśnie wtedy. Zachowało się niewiele świadectw, ponieważ znaczną część dorobku tej epoki zniszczono, ale rzadkie przebłyski jej dywanów ukazują zaczynające się pojawiać motywy kwiatowe i ptaki., czyli czasy rządów mongolskich. Przypisuje mu się połączenie sztuki chińskiej i islamskiej we wzornictwie perskim, a wraz z nimi do dywanów miały trafić lotos, wstęga chmurStylizowany motyw chmury w kształcie wstęgi, zwijającej się w miękkie, wirujące płaty, pochodzenia chińskiego. Należy do motywów przypisywanych okresowi mongolskiemu (Ilchanidów) w perskim tkactwie, gdy wzory z Chin łączono ze sztuką islamu; wymienia się go razem z lotosem, smokiem i feniksem. Zachowało się niewiele dywanów z tamtego okresu., feniks i smok.
Dynastia SafawidówPerski ród panujący, który rządził od 1501 roku, zaczynając od szacha Ismaila, aż do lat 30. XVIII wieku; dzięki mecenatowi dworu nad malarstwem, kaligrafią i tkactwem był to złoty wiek dywanów perskich. Z tej epoki pochodzi wiele arcydzieł zarówno muzealnych, jak i osiągających najwyższe ceny na aukcjach, a największymi ośrodkami były Tabriz, Herat, Kashan i Kerman. W miarę jak wzory stawały się coraz bardziej złożone, projektanci — często miniaturzyści — oddzielili się od tkaczy, którzy pracowali według ich rysunków; cechami charakterystycznymi stały się duży medalion centralny, układy krzywoliniowe i geometryczne oraz bogatsze kwiaty i wić, a wzory ujednolicono z myślą o eksporcie na rynki azjatyckie i europejskie. Afgańska inwazja na Isfahan w 1722 roku na kilka lat przerwała tkanie w głównych ośrodkach produkcji, choć plemiona i wsie tkały dalej., panująca od 1501 roku do lat 30. XVIII wieku, przyniosła złoty wiek perskiego tkactwa: dzięki mecenatowi dworu pojawiły się duży medalion centralnyDuży motyw pośrodku pola dywanu, wokół którego układa się reszta kompozycji; duży medalion centralny został podobno wprowadzony w epoce Safawidów (XVI–XVII wiek). Medaliony kwiatowe, typowe dla dywanów miejskich, takich jak Tabriz, Kashan i Sarouk, odczytuje się często jako kwiat lotosu, a sam motyw interpretowano też jako odzwierciedlenie wnętrza kopuły meczetu; medaliony geometryczne, zwykle sześciokątne lub rombowe, wyróżniają dywany wiejskie i plemienne, takie jak Heriz i Zanjan. Medalion może występować samodzielnie, łączyć się z czterema narożnikami, być otoczony mniejszymi medalionami powyżej i poniżej albo powtarzać się wzdłuż chodnika. Dywany bez motywu centralnego określa się jako allover. W dobrze wykonanym dywanie medalion leży pośrodku, a narożniki są swoimi wzajemnymi odbiciami lustrzanymi na tyle wiernie, na ile pozwala praca ręczna., krzywoliniowy rysunek kwiatów i bogatsze pnącza, a wzory ujednolicono z myślą o eksporcie. W XIX wieku, gdy rządziła dynastia KadżarówEpoka dynastii Kadżarów, która rządziła Persją w XIX wieku i dała największą w dziejach Persji produkcję dywanów. Tkactwo odżyło po zawirowaniach XVIII wieku, które wstrzymały pracę głównych ośrodków wytwórczych, a eksport do Europy i Ameryki kwitł, przy czym największymi odbiorcami były Anglia i Niemcy. Obok Tabriz i Kerman wyrosły nowsze ośrodki, takie jak Sultanabad i Kashan, a europejskie i amerykańskie firmy zakładały w Persji własne ośrodki produkcyjne. Dywany z tych wielkich wytwórni mają ujednolicone, łatwo rozpoznawalne wzory, w odróżnieniu od dywanów wiejskich i plemiennych, których tkacze wciąż sami projektują wzory., produkcja dywanów osiągnęła szczyt, a wzory warsztatowe stały się na tyle jednolite, że zdradzają pochodzenie dywanu na pierwszy rzut oka.
Czy wzór pozwala datować dywan?
Wzór łatwiej pozwala ustalić, skąd dywan pochodzi, niż kiedy powstał. Niektóre wzory rzeczywiście należą do określonego okresu: Ziegler MahalRodzaj dywanu perskiego wytwarzanego po raz pierwszy pod koniec XIX wieku na rynek europejski przez firmę Ziegler & Co., z powiększonymi, zmodyfikowanymi tradycyjnymi wzorami perskimi w łagodniejszych, stonowanych barwach, odpowiadających gustom zachodnim. Wzór Ziegler Mahal wyznacza określony okres produkcji, jednak dawne wzory Ziegler odtwarza się do dziś, więc samym wzorem nie da się datować dywanu. Nazwa ta jest też jedną z kilku nazw handlowych — obok Oushak, Peshawar, Chobi i Ferahan — używanych dla dywanów warsztatowych wytwarzanych w Pakistanie mniej więcej od lat 70. XX wieku w tradycyjnych wzorach perskich i tureckich, z wełnianym runem na bawełnianej podstawie; to, która nazwa ma zastosowanie, zależy od wzoru i gęstości węzłów. pojawił się pod koniec XIX wieku jako wzór na rynek europejski, a styl okolic Herizu przeszedł drogę od dywanów BakshaishDywany z wcześniejszej, bardziej plemiennej z wyglądu fazy tkactwa w okolicach Heriz, wytwarzane w latach siedemdziesiątych XIX wieku i wcześniej, o otwartych, luźno rozmieszczonych kompozycjach. Specjaliści umieszczają je przed bardziej uporządkowanym, lecz wciąż otwartym Serapi z końca XIX i najwcześniejszych lat XX wieku oraz przed bardziej wypełnionymi wzorami Heriz tkanymi po roku 1910, a stopień, w jakim wzór odpowiada tej fazie, pomaga im szacować wiek dywanu z okolic Heriz. Nazwa pochodzi od Bakhshayesh, miasta w okręgu Heriz w północno-zachodnim Iranie. i SerapiDawny dywan perski z okolic tkackich Heriz w północno-zachodnim Iranie, środkowy etap wzornictwa Heriz: bardziej uporządkowany niż plemienne, swobodniejsze dywany Bakshaish z lat 70. XIX wieku i wcześniejszych, a zarazem mniej gęsty w motywy niż dywany Heriz tkane od lat 10. XX wieku. Tkane od końca XIX do początku XX wieku dywany Serapi zachowują otwarty, przestronny układ ze zdecydowanym rysunkiem geometrycznym w ziemistej palecie. Wszystkie mają dziś ponad sto lat i są dość rzadkie, a kolekcjonerzy cenią je za walory dekoracyjne i trwałość. do gęściej wypełnionych wzorów, tkanych od lat 10. XX wieku. Reprodukcja dywanu antycznegoNowo utkany dywan, który kopiuje wzory znacznie starszych dywanów i często jest wykończony tak, by wyglądał na postarzony: krótko przystrzyżone runo, pranie kamieniami, ekspozycja na słońce i miękko cieniowane barwniki naturalne — choć w istocie nie jest stary. Typowe przykłady to dywany Peshawar (Chobi) oraz tkane w Pakistanie dywany w stylu Oushak i kazak. Ponieważ dawne wzory są stale odtwarzane, samym wzorem nie da się datować dywanu, a zużycie także nie jest wiarygodną wskazówką. Znawcy przyglądają się więc barwie: barwniki naturalne blakną łagodnie wzdłuż włókna runa, od czubka do nasady, podczas gdy barwa poddana obróbce wygląda zwykle na wypłowiałą i ma ostry pas. Dywan uchodzący za bardzo stary, a bez żadnych napraw, może być niedawną kopią. potrafi jednak wiernie skopiować dawny rysunek, dlatego wzór może wskazywać na epokę, lecz nie rozstrzyga o dacie. Rzeczoznawcy oceniają go razem z tym, co widać na spodzie, i z tym, jak starzał się każdy kolor, od końcówki po nasadę włókna, a nasza wycena dywanów uwzględnia wiek i pochodzenie razem z materiałami, barwnikami oraz rodzajem i gęstością węzłów.
Więcej do odkrycia
Te wzory mogą Państwo obejrzeć na konkretnych dywanach, każdy motyw odszukać po nazwie, prześledzić drogę dywanu perskiego od surowej wełny do gotowego egzemplarza albo zlecić wycenę własnego dywanu.