Dywany wiejskie z niewielkiego miasta Abadeh, położonego w Iranie między Shiraz a Isfahanem, rozpoznawalne po sześciokątnych kształtach w medalionie, narożnikach i polu, zwykle z małą rozetą pośrodku medalionu, a także po motywach zwierzęcych i roślinnych. Wełniane runo jest zwykle osadzone na bawełnianej podstawie i jest dość wysokie. Przy około 225 węzłach na cal kwadratowy (mniej więcej 350 000 na m²) gęstość węzłów jak na dywan wiejski jest wysoka, czego wymagają szczegółowe motywy. Pola są zwykle ciemnogranatowe lub głębokoczerwone, z akcentami kremowymi, żółtymi, pomarańczowymi, niebieskimi i zielonymi. Miasto jest zbyt małe, by mieć własny targ dywanowy, dlatego gotowe dywany sprzedaje się na bazarze w Shiraz.
Subtelne zmiany barwy w dywanie wykonanym ręcznie, często widoczne jako poziome pasy w poprzek pola dywanu. Powstają dlatego, że kolejne partie barwnika nigdy nie są identyczne, że różnice w zawartości tłuszczu i olejów w wełnie sprawiają, iż barwy z upływem lat zmieniają się nierównomiernie, a w kremowych partiach tkanych z wełny niefarbowanej także dlatego, że włókno z wiekiem zmienia odcień. Abrash z czasem często staje się wyraźniejszy, dlatego w starszym dywanie uchodzi za oznakę barwników naturalnych i pracy ręcznej, a nie za wadę, a w nowszym dywanie nadal kontroluje się jednolitość barwy. Naśladują go celowo dywany maszynowe i niektóre nowe dywany ręcznie wiązane.
Dywany plemienne tkane przez lud Afshar, turkijską ludność Iranu o półkoczowniczej przeszłości, której ośrodki tkackie leżą m.in. w okolicach Kermanu. W rejonie Bijaru tkacze Afshar wykonują dużą część dywanów Bijar w stylu warsztatowym, dlatego nazwa Afshar może się pojawiać także na wyrobach z Bijaru. Dywany Afshar mają zwykle rozmiary od małych do średnich i wzory geometryczne lub stylizowane kwiatowe.
Włókno syntetyczne stosowane w produkcji dywanów i wykładzin, cenione za wygląd zbliżony do wełny, miękkość oraz odporność na plamy, blaknięcie i pleśń.
Płynny ornament z przeplatanych, zwijających się pnączy, wąsów i liści, które skręcają się w rytmiczne spirale, często rysowany w symetrii lustrzanej. W dywanach występuje na polach i w bordiurach dywanów miejskich, takich jak Kashan i Tabriz, obok gałązek kwiatów, palmet i wazonów, a we wzorach Shah Abbasi wiruje pnączami wokół medalionu centralnego.
Dywany z Araku, miasta w środkowym Iranie, dawniej zwanego Sultanabad, i z okolicznych wsi; region tkacki rozwinął się za Kadżarów, gdy kwitł eksport dywanów perskich do Europy i Ameryki. Teksty o dywanach posługują się tym miastem także jako punktem odniesienia: miasto Sarouk leży około 50 km (31 mil) na północ od niego, a wsie Malayer leżą między Arakiem a Hamadanem. Starsze dywany z tego obszaru nadal sprzedaje się pod dawną nazwą Sultanabad.
Przedsiębiorstwo tkackie organizacji charytatywnej zarządzającej sanktuarium imama Rezy w mieście Mashhad w Iranie. Zaczynało jako niewielka wytwórnia tkająca głównie dla sanktuarium, a na początku lat 80. XX wieku (około cztery lata po rewolucji irańskiej) wyrosło na dużego producenta dywanów Mashhad: podobno ponad 6000 m² rocznie (około 65 000 stóp kwadratowych), przy pracy ponad 500 rzemieślników. Znane jest ze specjalnych barwników, opisywanych jako naturalne barwniki roślinne, dających głębokie czerwienie i błękity. Dywany opatrzone jego sygnaturą często przeznaczano do sanktuariów albo zamawiano jako dary.
Dekoracyjny dywan o splocie płaskim, pierwotnie wytwarzany we Francji, charakteryzujący się motywami kwiatowymi, medalionami i elementami architektonicznymi w pastelowych barwach. Tradycyjne aubussony były ręcznie tkanymi gobelinami dla francuskiej arystokracji.
Rodzaj wykładziny wytwarzanej maszynowo, o powierzchni z runa ciętego, znanej z misternych wzorów i trwałości. Nazwę zawdzięcza angielskiemu miastu Axminster, gdzie zaczęto ją produkować.
Barwne dywany plemienia Bakhtiari z gór Zagros, które było koczownicze, dopóki w XIX wieku znaczna jego część nie osiadła na południowy zachód od Isfahanu; dziś jego tkactwo rozciąga się na ponad 200 wsi, przy czym mniejsze egzemplarze to zwykle prace plemienne, a większe pochodzą z wiosek tego regionu. Podstawa jest zwykle bawełniana, a runo wykonuje się z wełny własnych owiec plemienia, choć niektóre małe wyroby plemienne są w całości wełniane. Każdy rząd ubija się tak mocno, że runo wychodzi gęste i trwałe. Charakterystyczne układy to wzór ogrodowy z kwaterami (Khesti, także Kheshti) — siatka obramowanych kwadratów, z których każdy przedstawia scenę ogrodową, mającą być widokiem na raj — oraz układ z medalionem i narożnikami, z półgeometrycznym medalionem centralnym. Zwykłymi barwami pola są głęboka czerwień i ciemny granat.
Dywany z wcześniejszej, bardziej plemiennej z wyglądu fazy tkactwa w okolicach Heriz, wytwarzane w latach siedemdziesiątych XIX wieku i wcześniej, o otwartych, luźno rozmieszczonych kompozycjach. Specjaliści umieszczają je przed bardziej uporządkowanym, lecz wciąż otwartym Serapi z końca XIX i najwcześniejszych lat XX wieku oraz przed bardziej wypełnionymi wzorami Heriz tkanymi po roku 1910, a stopień, w jakim wzór odpowiada tej fazie, pomaga im szacować wiek dywanu z okolic Heriz. Nazwa pochodzi od Bakhshayesh, miasta w okręgu Heriz w północno-zachodnim Iranie.
Metoda barwienia, w której barwnik dodaje się do ciekłej masy włókna syntetycznego przed wytłaczaniem. Powstają dzięki temu dywany o bardzo trwałym kolorze, wyjątkowo odporne na blaknięcie i wybielacze.
Tradycyjna metoda barwienia przędzy dywanowej, w której luźne motki (pętle) już uprzędzonej i skręconej z kilku nitek przędzy zanurza się w kąpielach barwiących, zanim przędza zostanie użyta do wiązania węzłów lub tkania dywanu. Technika ta, powszechna w dywanach wykonywanych ręcznie, odbywa się partiami, a drobne różnice między partiami, wraz z różnicami w naturalnej zawartości tłuszczu w wełnie, dają subtelne wahania koloru zwane abrashem, które nadają tradycyjnym dywanom charakterystyczną głębię i urok. Nadal stosują ją rzemieślnicy przygotowujący przędze barwione na zamówienie do dywanów specjalnych.
Barwniki pozyskiwane z roślin, nasion, kwiatów i korzeni oraz, w niektórych tradycjach, ze źródeł zwierzęcych, używane do farbowania wełny i jedwabiu do dywanów. Tkacze, przede wszystkim plemienni, często przygotowują je z miejscowych roślin i innych zasobów naturalnych regionu, co nadaje każdemu regionowi charakterystyczną gamę tonów; typowymi surowcami barwierskimi są korzeń marzanny (czerwienie w odcieniu terakoty), indygo (błękity), łupiny orzecha włoskiego (brązy) i łupiny granatu (żółcie). Ponieważ barwnik powstaje w małych, rzemieślniczych partiach, odcienie różnią się nieco między partiami, co daje efekt abrash. Barwniki naturalne są cenione za bogatą, harmonijną, łagodną w tonie barwę, która z wiekiem blaknie delikatnie i równomiernie oraz niewiele farbuje wilgotną ściereczkę, choć dywan może łączyć głównie barwniki naturalne z kilkoma syntetycznymi.
Barwniki wytwarzane chemicznie, a nie pozyskiwane z roślin ani zwierząt. Dominują w dywanach maszynowych i ręcznie tuftowanych, gdzie dają płaski, jednolity kolor, a czasem stosuje się je do kilku odcieni w dywanach wiązanych ręcznie, które poza tym barwiono naturalnie. W porównaniu z barwnikami naturalnymi mają większą skłonność do puszczania koloru na wilgotną ściereczkę oraz blakną i starzeją się mniej szlachetnie. Znawcy uznają runo jaśniejsze na końcówkach niż u podstawy za oznakę barwnika syntetycznego wyblakłego pod wpływem światła, co wskazuje na dywan wykonany pod koniec XIX wieku lub później. Tkacze wybierają między jednymi a drugimi zależnie od kolorów, które chcą uzyskać.
Przędza wytłaczana jako jedno nieskończone włókno, a następnie teksturowana — w odróżnieniu od przędzy ze stapla, przędzonej z krótkich odcinków. To rozróżnienie odpowiada na pytanie każdego właściciela nowej wykładziny: konstrukcje ze stapla gubią luźne włókna przez wiele tygodni po ułożeniu, natomiast wykładziny BCF praktycznie nie pylą, bo nie ma w nich krótkich końcówek, które mogłyby się uwolnić. Większość współczesnych wykładzin syntetycznych to BCF.
Styl wykładziny charakteryzujący się pętelkami o jednakowej wysokości, często przetykanymi kolorem. Pierwotnie określenie odnosiło się do rękodzielniczych dywanów Afryki Północnej, dziś oznacza zwykle wykładziny pętelkowe o charakterystycznym, cętkowanym wyglądzie.
Dywany z miasta Bijar w prowincji Kurdystan w północno-zachodnim Iranie oraz z okolicznych wsi; nazwa obejmuje zarówno drobne, jak i grube dywany z podwójnym wątkiem, tkane przez plemiona kurdyjskie, a w warsztatach przez tkaczy Afshar. Zwane „żelaznymi dywanami” Iranu, należą do najcięższych w stosunku do rozmiaru: podwójny wątek, węzły symetryczne (tureckie) i mocno zbijane rzędy, często przy wełnie utrzymywanej w stanie mokrym, dają grube, gęste runo. Wzory sięgają od kwiatowych, herati i medalionowych po geometryczne, czerpiąc zarówno z wzorów Isfahanu i Kashanu, jak i ze źródeł rosyjskich, kaukaskich i europejskich (m.in. bukiet róż w stylu francuskim), a utrzymane są w nasyconych, szlachetnych odcieniach rdzawego, czerwonego, beżowego i granatowego. Bijary to często niewielkie formaty lub chodniki, duże rozmiary należą do rzadkości, a płasko tkane końce i frędzle są zwykle plecione.
Wzory i faktury inspirowane naturą, pomyślane tak, by wnieść elementy świata przyrody do wnętrz. Należą do szerszego nurtu projektowania biofilicznego, który dąży do wzmocnienia więzi człowieka z jego naturalnym otoczeniem.
Najszerszy pas obramowujący pole dywanu, zwykle otoczony jedną lub kilkoma znacznie węższymi bordiurami pomocniczymi. Jego kolor zazwyczaj różni się od koloru pola, a ornament, taki jak wici kwiatowe, wazony, rozety czy powtarzalne motywy geometryczne, biegnie wokół wszystkich czterech boków. W dywanach miejskich oczekuje się, że wzór czysto zawraca w narożnikach, natomiast dywany plemienne rzadziej zachowują jego ciągłość. Pod stołem jadalnianym widoczna pozostaje głównie bordiura, dlatego jej kolor i wzór zasługują na szczególną uwagę przy wyborze dywanu.
Wąski pas biegnący wzdłuż szerokiej bordiury głównej dywanu, obramowujący ją i dopełniający granicę wokół pola, podobnie jak rama otacza obraz; nazywa się go też bordiurą poboczną. Na przykład w wielu dywanach Sarouk bordiurę główną otacza znacznie cieńsza bordiura pomocnicza, a szerokie bordiury kwiatowe, jak w niektórych dywanach Tabriz i Kashan, są często obramowane wąskimi bordiurami pomocniczymi. Szeroka bordiura główna i jej wąskie bordiury pomocnicze tworzą razem hierarchię pasów, która uwydatnia wzór.
Wzór bordiury z powtarzających się, mocno stylizowanych form, które odczytuje się jako żółwie lub kraby i które nadają obramowaniu równy rytm. Uważa się go za wizytówkę tkactwa Heriz, a opisuje się go też jako klasyczną bordiurę Bakhtiari, gdzie występuje w parze z rozetami.
Motyw w kształcie kropli z wygiętym ku górze czubkiem, od stuleci wszechobecny w tkactwie perskim i kaszmirskim. Perskie słowo tłumaczy się jako „pączkujący kwiat lub roślina”, a motyw symbolizuje wzrost i odrodzenie; odczytuje się go też jako cyprys, który gnie się na wietrze, lecz rzadko się łamie, jako płomień, nasiono, szyszkę albo stylizowany migdał. Gdy w XIX wieku szkockie manufaktury zaczęły naśladować szale kaszmirskie, boteh stał się na Zachodzie znany jako „paisley”, od miasta Paisley. Na dywanach powtarza się zwykle na całym polu, zwłaszcza w dywanach Tabriz, Sarouk, Kerman, Mashhad i Malayer.
Dywany tkane dziś głównie w pakistańskich warsztatach przez tkaczy pakistańskich i afgańskich, którzy przerabiają dawne wzory persko-turkmeńskie o korzeniach w Azji Środkowej; w handlu zalicza się je do dywanów orientalnych, a nie perskich. Znakiem rozpoznawczym jest wzór allover z powtarzających się guli, stylizowanych ośmiobocznych (czasem romboidalnych) motywów kwiatowych, na polu najczęściej czerwonym, następnie kremowym, czasem niebieskim lub zielonym, a ostatnio czarnym, z akcentami czarnymi, brzoskwiniowymi, niebieskimi i zielonymi, wszystkie barwione barwnikami roślinnymi. Runo jest miękkie, o jedwabistym wyglądzie, ze 100% wełny, na bawełnianej podstawie, średniej wysokości; zdarzają się też formaty ponadwymiarowe. Wyższy gatunek ma większą gęstość węzłów, bardziej szczegółowy rysunek i wełnę z Ghazni najwyższej jakości.
Podpisany i opieczętowany dokument, który sprzedawca wystawia wraz z dywanem ręcznie wiązanym, aby stwierdzić, czym ten dywan jest: podaje jego pochodzenie, rodzaj, materiały, rozmiar, gęstość węzłów i wiek, ewentualną sygnaturę widniejącą na dywanie oraz często fotografię. Często porównuje się go do aktu urodzenia dywanu. Niektórzy sprzedawcy wpisują do niego także wartość dywanu, dzięki czemu może służyć jako dowód wartości przy roszczeniu ubezpieczeniowym lub późniejszej odsprzedaży. Kupujący posługują się nim, by potwierdzić, że dywan jest tym, za co go sprzedano, zwłaszcza przy zakupie na prezent lub w charakterze inwestycji; wartość certyfikatu zależy od renomy sprzedawcy, który go wystawia.
Uznawana na całym świecie ocena bezpieczniejszych i bardziej zrównoważonych produktów tworzonych z myślą o gospodarce o obiegu zamkniętym. W przypadku dywanów bada zdrowotność materiałów, cyrkularność wyrobu, ochronę czystego powietrza i klimatu, gospodarowanie wodą i glebą oraz sprawiedliwość społeczną.
Długi, wąski dywan do korytarzy, przedpokojów, schodów i kuchni, układany też po dwa lub trzy egzemplarze obok łóżka. Standardowe chodniki mają około 60–90 cm (2–3 stopy) szerokości, szersze 90–120 cm (3–4 stopy), a długość od około 1,8 m (6 stóp) do mniej więcej 12 m (40 stóp); najdłuższymi słyną Hamadan i Karaja. Chodniki Heriz, Azerbaijan i Hamadan są zwykle szerokie, natomiast szerokie chodniki Tabriz, Sarouk i Karaja to w większości egzemplarze starsze. W korytarzu warto zostawić na każdym końcu około 30–45 cm (12–18 cali) wolnej podłogi. Ponieważ pojedynczy medalion ginie na tak długim polu, geometryczne chodniki wiejskie często powtarzają medalion, zmieniając między powtórzeniami jego wewnętrzny wzór lub kolor; Karaja zestawia naprzemiennie dwa odmienne medaliony.
Precyzyjna technika cięcia stosowana w produkcji dywanów, w której drgania ultradźwiękowe wytwarzają ciepło i jednocześnie tną oraz zgrzewają włókna syntetyczne. Zapobiega to strzępieniu i daje czyste, dokładne krawędzie przy misternych wzorach i nietypowych kształtach.
Program certyfikacji Carpet and Rug Institute, który wskazuje wykładziny, kleje i podkłady o bardzo niskiej emisji LZO (lotnych związków organicznych), sprzyjających lepszej jakości powietrza w pomieszczeniach.
Rdzawa czerwień, z której dywany Heriz są najbardziej znane, zestawiana zwykle z ciemnym granatem i kremem w polu i bordiurze. Według miejscowej tradycji tkacze przez pewien czas przetrzymują zafarbowaną wełnę w rzece płynącej w okolicach Heriz i niosącej minerały miedzi, a miedź nadaje barwnikowi ten rustykalny odcień, dlatego kolor ten jest tak silnie związany z Heriz.
W produkcji wykładzin: wyjątkowe lub niepowtarzalne cechy, które wyróżniają dany wyrób spośród innych — na przykład opatentowane technologie odporności na plamy albo wyłączne mieszanki włókien.
Przyjazne środowisku metody czyszczenia dywanów, wykorzystujące nietoksyczne, biodegradowalne środki i ograniczone zużycie wody. Ograniczają pozostałości chemiczne, zanieczyszczenie powietrza w pomieszczeniach i wpływ na środowisko, nie tracąc przy tym skuteczności. Należą do nich środki pochodzenia roślinnego, pranie parowe z minimalnym udziałem chemii oraz czyszczenie enkapsulacyjne, które zmniejsza zużycie wody.
Praktyka szacowania wieku dywanu ręcznie wykonanego przez łączne rozważenie kilku wskazówek, ponieważ żadna z nich sama niczego nie rozstrzyga. Eksperci zwracają uwagę na zużycie, wypolerowanie spodu, sposób, w jaki barwnik blaknie od czubków ku podstawie, oraz na podstawę dywanu (dywany tkane po latach trzydziestych XX wieku mają zwykle podstawę bawełnianą, a nie wełnianą); sprawdzają też, czy wzór pasuje do określonej epoki albo do etapu rozwoju stylu danego regionu na przestrzeni około 150 lat, i czy rzekomo bardzo stary dywan nosi jakiekolwiek ślady napraw. Dawne wzory są dziś kopiowane, więc sam wzór nie wystarcza.
Przejrzysty, obiektywny raport przedstawiający efektywność i oddziaływanie środowiskowe dywanu w całym cyklu jego życia. Deklaracje EPD opierają się na normach międzynarodowych i metodyce oceny cyklu życia.
Lekkie czyszczenie dywanu ręcznie wiązanego, wykonywane samodzielnie w domu, które go odświeża i odsuwa w czasie kolejne pranie profesjonalne, a nie je zastępuje. Po odkurzeniu wierzchu w poprzek dywanu, z pominięciem frędzli, runo przeciera się partiami czystym, najlepiej białym ręcznikiem bawełnianym zwilżonym w rozcieńczonej, pozbawionej wybielaczy pianie z płynu do naczyń, prowadząc go zgodnie z kierunkiem runa, tak by dywan został tylko zwilżony i wysechł w ciągu 30–60 minut. Zabrudzone frędzle układa się na drewnianym kiju i szczotkuje tą samą mieszanką, od dywanu ku końcom.
Tradycyjne rozmiary dywanów perskich oparte na zarze, dawnej jednostce miary liczącej około 104 cm i wywodzącej się z długości ramienia. Dozar („dwa zary”) mierzy około 2 × 1,3 m, a zaronim („półtora zara”) mniej więcej 1,5 × 1 m. Takie określenia pokazują, jak głęboko rzemiosło dywanowe wplecione jest w codzienność: rozmiary ustalono wobec pokoi, drzwi i ludzkiego ciała na stulecia przed układem metrycznym.
Wzór, w którym jedno duże, misternie rozbudowane drzewo wznosi się przez większą część pola, otoczone ornamentem roślinnym, a wśród jego gałęzi rozmieszczone są ptaki, zwierzęta i kwiaty. Drzewo może też zajmować jedną kwaterę dywanu o wzorze ogrodowym z kwaterami albo pojawiać się jako wzór bordiury. W tradycji perskiej uosabia związek ziemi ze środowiskiem, bywa też odczytywane jako łącznik nieba z ziemią i symbolizuje siłę, mądrość oraz ciągłość życia. Występuje w dywanach Tabriz, Kashan, Isfahan, Kerman i Malayer oraz w dywanach beludżyckich.
Przedział rozmiarowy powyżej średniego: od około 152 × 244 cm (5 × 8 stóp) przez formaty 183 × 274, 213 × 305 i 244 × 305 cm (6 × 9, 7 × 10 i 8 × 10 stóp) aż do około 244 × 335 cm (8 × 11 stóp); od 2,7 × 3,7 m (9 × 12 stóp) dywan uchodzi już za ponadwymiarowy. Pasuje do salonu w małym mieszkaniu (od 152 × 244 do 183 × 274 cm), do średniego salonu (od 213 × 305 do 244 × 335 cm) albo do domowego gabinetu, gdzie dywan 152 × 244 lub 183 × 274 cm leży przed biurkiem. W tym rozmiarze tkane są miejskie dywany perskie, takie jak Tabriz, Sarouk i Kashan, natomiast dywany plemienne, takie jak dywany beludżyckie i Qashqai, rzadko tka się tak duże. Nazwy klas rozmiarowych bywają u sprzedawców różne, dlatego ważniejsze od nazwy są wymiary.
Perski ród panujący, który rządził od 1501 roku, zaczynając od szacha Ismaila, aż do lat 30. XVIII wieku; dzięki mecenatowi dworu nad malarstwem, kaligrafią i tkactwem był to złoty wiek dywanów perskich. Z tej epoki pochodzi wiele arcydzieł zarówno muzealnych, jak i osiągających najwyższe ceny na aukcjach, a największymi ośrodkami były Tabriz, Herat, Kashan i Kerman. W miarę jak wzory stawały się coraz bardziej złożone, projektanci — często miniaturzyści — oddzielili się od tkaczy, którzy pracowali według ich rysunków; cechami charakterystycznymi stały się duży medalion centralny, układy krzywoliniowe i geometryczne oraz bogatsze kwiaty i wić, a wzory ujednolicono z myślą o eksporcie na rynki azjatyckie i europejskie. Afgańska inwazja na Isfahan w 1722 roku na kilka lat przerwała tkanie w głównych ośrodkach produkcji, choć plemiona i wsie tkały dalej.
Dywany wykonywane ręcznie w Anatolii (dzisiejszej Turcji), rozpoznawalne dzięki geometrycznym wzorom, żywym barwom i symbolice kulturowej. Często zdobią je stylizowane motywy oznaczające płodność, ochronę i pomyślność; techniki ich wykonania sięgają tysięcy lat wstecz, a wiąże się je zwykle węzłem symetrycznym (tureckim). Wzory anatolijskie wędrowały także dalej: plemiona kurdyjskie o anatolijskich korzeniach przeniosły je do Iranu, gdzie wciąż pobrzmiewają w dywanach Quchan, a klasyczne tureckie wzory Oushak, obok perskich, stały się wzorcem dla przeważnie kwiatowych dywanów z pakistańskich warsztatów.
Dywan mający około 100 lat lub więcej — próg, od którego stary dywan nazywa się antycznym, a nie vintage czy półantycznym. Wiek jest odrębnym czynnikiem ceny, bo dwustuletni dywan kosztuje więcej niż pod innymi względami równy mu dywan stuletni, a działa obok kunsztu, rzadkości (na przykład wytworu nieistniejącego już warsztatu) i stanu zachowania. Bardzo stare dywany były często w którymś momencie naprawiane, co najwyraźniej widać od spodu, dlatego stan wymaga dokładnych oględzin.
Słynne dywany perskie pochodzące z regionu Ardabil w północno-zachodnim Iranie. Najbardziej znany egzemplarz, z XVI wieku, eksponowany jest w Victoria and Albert Museum w Londynie. Wyróżniają się wyjątkowym kunsztem wykonania, kompozycją medalionową i znaczeniem historycznym w sztuce islamu.
Dywany wiejskie tkane w regionie Azerbejdżan w północno-zachodnim Iranie, skąd pochodzą także dywany Tabriz (chodzi o region irański, a nie o kraj o tej samej nazwie), tradycyjnie przez rodziny pracujące pod dachem w zimowe chłody. Wzory przekazuje się z pokolenia na pokolenie bez spisanych projektów, a każde pokolenie dodaje do nich drobne osobiste akcenty. Gęste, trwałe wełniane runo na bawełnianej podstawie niesie głównie układy geometryczne, niekiedy z krzywoliniowymi motywami kwiatowymi lub boteh, w granacie i głębokich czerwieniach barwionych roślinnie. Gęstość węzłów podaje się zwykle na około 120–170 KPSI, czyli węzłów na cal kwadratowy (mniej więcej 1900–2600 na 10 × 10 cm), a grube runo sprawdza się w miejscach intensywnie użytkowanych, także w chodnikach szerszych niż około 90 cm (3 stopy).
Dywany plemienne tkane przez Beludżów z pogranicza północno-wschodniego Iranu i Afganistanu, którzy swoje wyroby sprzedają na bazarze w mieście Mashhad, ponieważ w okolicy mają niewielu nabywców. Wzory łączą wpływy tureckie, perskie i kaukaskie, a najbliższe są tkactwu turkmeńskiemu, które powstało wcześniej: powtarzające się gule (kwiaty osadzone w ośmiokątach), boteh, motywy drzewa życia i wzory modlitewne, przeważnie na polu ciemnogranatowym, czerwonym lub brązowym, z akcentami w kolorze kości słoniowej i ciemnofioletowymi, choć nowsze dywany bywają jaśniejsze. Cienkie runo jest wełniane, zwykle na wełnianej podstawie. Ponieważ tkacze wciąż się przemieszczają i nie mogą rozstawiać dużych krosien, dywany są małe, zwykle 1,2 × 1,8 m (4 × 6 stóp), 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp) lub mniejsze, a chodniki mają zaledwie około 3–3,7 m (10–12 stóp) długości i 0,46–1,5 m (1,5–5 stóp) szerokości.
Dywany i wykładziny wytwarzane z materiałów zrównoważonych, metodami o niskim wpływie na środowisko i z komponentów nadających się do recyklingu. Należą do nich wyroby z surowców wtórnych lub włókien naturalnych oraz te produkowane przy ograniczonym zużyciu wody i energii.
Dywan utkany jak obraz: z pejzażami, scenami historycznymi lub mitologicznymi, opowieściami biblijnymi lub innymi oraz postaciami ludzkimi zamiast powtarzalnego ornamentu, kompozycją przypominający tradycyjne dzieła sztuki. Tkają je mistrzowie tkactwa w warsztatach miejskich, głównie w Tabrizie, słynącym z dużej różnorodności wzorów figuralnych, a także w Kashanie, Isfahanie i Sarouku. Twarze i partie kwiatowe są często tkane z większą gęstością węzłów niż reszta dywanu, dlatego gęstość węzłów najlepiej uśredniać z dwóch lub trzech obszarów.
Dywany tkane na Kaukazie, górzystym regionie między Morzem Czarnym a Kaspijskim, którego południowa część leży w dzisiejszej Armenii, Gruzji i Azerbejdżanie; dywany Kazak zaczęto tam tkać w XIX wieku. Określenia tego używa się dla geometrycznego, plemiennego z wyglądu tkactwa regionu, najlepiej znanego z dywanów Kazak z dużymi medalionami, rozetami i symbolami plemiennymi, a często opisuje ono także wzory, do których nawiązują tkacze z innych okolic, jak w niektórych dywanach Quchan, Mehraban i Bijar. Dzisiejsze dywany Kazak z Pakistanu odtwarzają tę tradycję.
Dywany tkane przez plemiona i mieszkańców wsi kurdyjskich w Iranie. Na zachodzie dywany Bijar pochodzą z prowincji Kurdystan i są gęste oraz dwuwątkowe, a dywany Senneh — z kurdyjskich wsi tkackich wokół Sanandadżu. Na północnym wschodzie, na północ od miasta Mashhad, dywany Quchan tkają plemiona kurdyjskie, które Safawidowie osiedlili w XVI wieku, by strzegły granicy; ich wzory nawiązują do anatolijskich stron rodzinnych. Tkacze kurdyjscy słyną z tego, że potrafią zestawiać mocne barwy bez dysonansu, a kurdyjskie dywany plemienne z szerszej okolicy Hamadanu są zwykle jednowątkowe.
Rodzaj dywanu anatolijskiego z ażurową arabeską z żółtych, wijących się linii na czerwonym tle, nazwany od weneckiego malarza Lorenza Lotta, który przedstawiał takie dywany na swoich obrazach. Wzór należy do późnego renesansu, więc jego rozpoznanie pozwala z grubsza określić wiek dywanu, chociaż istnieją współczesne reprodukcje dawnych wzorów i sam wzór nie dowodzi, że dywan jest zabytkowy.
Dywan wytwarzany na maszynach przemysłowych, zwykle na krosnach mechanicznych, a nie wiązany ręcznie, najczęściej z włókien syntetycznych, takich jak poliester, polipropylen czy nylon, i gotowy w ciągu godzin, a nie miesięcy. Wzór jest idealnie symetryczny, a zarazem lekko rozmyty, a przeciwległe krawędzie mają niemal identyczną długość. Spód jest sztywny, plastikowy w dotyku, z regularną fakturą plastra miodu, na której nie da się odczytać wzoru. Ewentualne frędzle to jednolita syntetyczna taśma doszyta na końcu produkcji, a niektóre dywany nie mają ich wcale; w dywanie ręcznie wiązanym frędzle są natomiast jego własnymi nitkami podstawy. Dywany maszynowe są tańsze, gorszej jakości i szybciej się zużywają; nie są autentycznymi dywanami perskimi ani orientalnymi.
Dywan perski wykonany w mieście, często w warsztacie; jedna z trzech rodzin (miejskie, wiejskie, plemienne), na które zwykle dzieli się dywany perskie. Tkacze pracują zazwyczaj według rysunkowego planu przygotowanego przez projektanta, pod kierunkiem doświadczonych tkaczy lub mistrzów, a warsztat może kupić wełnę hurtowo i ufarbować ją całą naraz, dlatego standardy są bardziej rygorystyczne niż w tkactwie wiejskim i plemiennym, opartym na pamięci. Dywany miejskie osiągają zwykle największą gęstość węzłów oraz najszerszy wachlarz rozmiarów, barw i wzorów, najczęściej kwiatowych (Tabriz, Kashan, Isfahan, Kerman, Nain, Mashhad, Sarouk). Pochodzenie z warsztatu zwykle świadczy o wyższej jakości, ale nie każdy dywan warsztatowy jest sygnowany.
Niewielkie dywany przeznaczone do modlitwy muzułmańskiej, każdy z mihrabem (pisanym także mehrab), czyli łukowym wejściem, który symbolizuje niszę meczetu i przypomina modlącemu się, że stoi w miejscu świętym; łuk wskazuje też kierunek Mekki. Wzór jest jednokierunkowy, przeznaczony do oglądania od jednego końca, a łuk może być zwykłym konturem albo rozbudowaną ramą architektoniczną z kolumnami. Dywany modlitewne są często nie większe niż około 90 × 150 cm (3 × 5 stóp), sięgają podobno najwcześniejszych początków tkania dywanów w krajach muzułmańskich, a tkają je m.in. tkacze turkmeńscy, beludżyccy oraz z Qom, Isfahanu i Malayeru. Do modlitwy może posłużyć każdy mały dywan, lecz prawdziwy dywan modlitewny ma łuk jako centralny element.
Znakomite dywany perskie z miasta Nain, w pobliżu Isfahanu w środkowym Iranie, gdzie tkactwo dywanowe rozpoczęło się dopiero w XX wieku na wzór isfahański, a nazwę miasta rozsławił na całym świecie warsztat Habibian. Wełniane runo, często z jedwabnymi akcentami, jest wiązane na bawełnianej podstawie z gęstością od około 200 do 700 węzłów na cal kwadratowy (KPSI) lub większą (około 31–108 na cm²). Gęstość określa się w skali la („warstwa”): im niższa liczba, tym drobniejszy dywan — od około 650 KPSI przy 4 la do 400–500 KPSI przy 6 la i 200–300 KPSI przy 9 la. Wzory to krzywoliniowe motywy kwiatowe w układach medalionowych, allover lub Shah Abbasi, głównie na tle kremowym lub w kolorze kości słoniowej, z błękitem, beżem i szarością. Większość dywanów Nain nie jest sygnowana, choć sygnatura Habibian jest dobrze znanym wyjątkiem, a duże rozmiary są rzadkie i kosztowne.
Dywan wiązany ręcznie z krajów tkackich Azji i Bliskiego Wschodu, zwykle nazywany od miasta lub regionu, z którego pochodzi, i znany z misternych wzorów. W handlowym zestawieniu „perskie i orientalne” określenie „perskie” oznacza dywany wykonane w Iranie, a „orientalne” obejmuje pozostałe kraje pochodzenia, takie jak Turcja, Pakistan, Indie, Afganistan i Chiny, na przykład wytwarzane w Pakistanie dywany kazak, dywany o wzorach Oushak i dywany Buchara albo afgańskie dywany Khal Mohammadi; w szerokim rozumieniu słowo to obejmuje także dywany perskie. Naśladownictwa z Pakistanu, Indii lub Chin nie są perskie. Autentyczne są wyłącznie dywany wiązane ręcznie; niżej plasują się dywany tuftowane ręcznie, które bywają sprzedawane jako „ręcznie wykonane”, oraz dywany maszynowe. Kraj i miasto pochodzenia dywanu mówią kupującemu, czego może się spodziewać po jego typowych barwach i jakości.
Dywany ręcznie wiązane w Pakistanie, często przez tkaczy afgańskich, odtwarzające wzory perskie, tureckie, turkmeńskie i kaukaskie; najbardziej znane rodziny to kazak, Oushak, Peshawar (Chobi) i Buchara, a dywany Khal Mohammadi w stylu afgańskim bywają do nich zaliczane. W porównaniu z dywanami irańskimi mają zwykle łagodniejsze, bardziej stonowane barwy, dobierane przez projektantów do nowoczesnych wnętrz, niskie do średniego runo — efekt prania postarzającego i krótkiego przycinania — oraz szeroki wybór dużych rozmiarów. Produkcję dywanów kazak przypisuje się tkaczom afgańskim w pakistańskich warsztatach od lat 80. i 90., a produkcję w stylu Oushak właścicielom warsztatów, którzy przenieśli się z Iranu do Pakistanu w latach 70. po embargu nałożonym na Iran. Ponieważ nie są tkane w Iranie, nie są dywanami perskimi.
Wyjątkowo duży dywan tkany do wielkiej sali reprezentacyjnej, w rozmiarach specjalnych, wykraczających poza standardowe przedziały, mniej więcej od 3,7 × 5,5 m (12 × 18 stóp) w górę. Takie rozmiary wykonuje się często na zamówienie, a wytwarzać je mogą warsztaty mające dostęp do bardzo dużych krosien i sporych zasobów, jak w tkactwie Sarouk. Przykładem tej skali jest dywan Kashan o wymiarach 4,0 × 6,1 m (13 × 20 stóp), w układzie z medalionem i narożnikami. Sprzedawcy wyznaczają ten próg różnie, dlatego podana wartość jest przybliżona.
Najstarszy znany dywan z runem na świecie, utkany około V wieku p.n.e. i odkryty w 1949 roku w zamarzniętym grobowcu scytyjskiego możnowładcy w syberyjskich górach Ałtaj. Rabusie grobów zostawili kurhan otwarty, więc zimno i wilgoć zamroziły komorę i zamknęły dywan w lodzie na około 2500 lat. Jego węzły symetryczne, około 36 na centymetr kwadratowy (mniej więcej 230 na cal kwadratowy), dowodzą, że tkactwo dywanowe było już w starożytności dojrzałą sztuką. Często opisuje się go jako najstarszy dywan perski i wczesne świadectwo tkactwa plemiennego, rzemiosła, które zrodziło się jako ochrona przed zimnem i wilgocią. Jest eksponowany w Ermitażu w Petersburgu.
Dywan ręcznie wiązany, utkany w Iranie, kraju nazywanym na Zachodzie Persją do 1935 roku, w tradycji, która podobno sięga około 2500 lat wstecz. Bierze nazwę od miasta, miejscowości, regionu lub plemienia, z którego pochodzi (Tabriz, Kashan, Heriz, Beludż), i należy do jednej z trzech grup: dywanów miejskich, tkanych w warsztatach według projektu, dywanów wiejskich oraz dywanów plemiennych, przy czym dwie ostatnie grupy tka się w dużej mierze z pamięci. Runo jest wełniane, jedwabne lub z mieszanki tych włókien, na podstawie bawełnianej, wełnianej lub jedwabnej. Dywany naśladujące perskie, tkane w Pakistanie, Indiach czy Chinach, nie są dywanami perskimi.
Dywany tkane przez plemiona w większości koczownicze, głównie w Iranie, ale także na całym Bliskim Wschodzie, w Azji Środkowej i Afryce Północnej; kilka nazw, takich jak Bakhtiari i Gabbeh, obejmuje zarówno tkactwo plemienne, jak i wiejskie. Plemiona wędrują ze stadami od wiosny do jesieni, a zimą zwykle się osiedlają i tkają na zwartych, przenośnych krosnach, dlatego dywany są małe, często 1,2 × 1,8 m (4 × 6 stóp) lub 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp), albo mają postać chodników, a formaty ponadwymiarowe zdarzają się rzadko. Wełna z własnych stad plemienia często służy zarówno na podstawę, jak i na runo (używa się też koziej sierści) i jest barwiona miejscowymi roślinami. Wzory, w większości geometryczne, są przekazywane dalej i tkane z pamięci, a nie według rysunku, dlatego w odróżnieniu od dywanów miejskich wzór często nie domyka się równo w narożnikach. Dywany Qashqai, beludżyckie i turkmeńskie noszą nazwy od plemion, które je tkają.
Dywan poddany po utkaniu celowej obróbce, by wyglądał na zużyty i antyczny. Wykończenie obejmuje zwykle pranie (często pranie kamieniami, czasem obróbkę chemiczną), niekiedy mocne słońce oraz krótkie przystrzyżenie runa, co zmiękcza barwy i daje cienkie, niskie runo, a przy tym zachowuje trwałość nowego dywanu; w ten sposób wykańcza się wiele nowych dywanów w stylu Oushak, Kazak i Peshawar. Barwę poddaną obróbce można odróżnić od prawdziwego wieku: wygląda na wypłowiałą i ma ostry pas koloru wewnątrz włókna, podczas gdy naturalne blaknięcie jest łagodne i równomierne od czubka do nasady, więc sam zużyty wygląd nie dowodzi, że dywan jest stary.
Klasa wiekowa dywanów, które nie są już nowe, ale jeszcze nie antyczne; w handlu obejmuje zwykle dywany nie starsze niż około 60–70 lat, choć granice u handlarzy bywają różne: jedni zaczynają liczyć od około 50 lat, inni rozciągają tę klasę w stronę 100 lat, a częściowo pokrywa się z nią luźniejsze określenie vintage, stosowane do dywanów mających mniej więcej od 20 do 90 lat. Ceni się je według tych samych czynników co dywany nowe (materiał, wzór, kolory, umiejętności tkacza, prostoliniowość krawędzi) oraz stanu: napraw, spływania koloru i tego, jak równomiernie zużyło się runo. Ponieważ koszty materiałów i robocizny rosną z roku na rok, porównywalny dywan półantyczny zwykle kosztuje mniej niż nowy.
Technika, w której dywany vintage lub dawne wybiela się, by usunąć pierwotne barwy, a następnie farbuje ponownie — zwykle na nasycone odcienie, takie jak turkus, purpura czy intensywny róż. Proces nadaje tradycyjnym dywanom orientalnym współczesny wygląd, zachowując ich pierwotny wzór i fakturę. Bardzo popularny we współczesnym wnętrzarstwie jako mocny akcent kolorystyczny w klasycznym wzorze.
Luźne określenie handlowe dywanu wykonanego ręcznie, a nie maszynowo. Bywa po prostu innym słowem na dywan ręcznie wiązany, lecz tego nie gwarantuje: niektórzy sprzedawcy stosują je do dywanów ręcznie tuftowanych, w których przędzę przebija się przez podłoże ręcznym pistoletem do tuftowania. Dywany ręcznie tuftowane stoją niżej niż ręcznie wiązane, nie oczekuje się od nich takiej trwałości i nie uważa się ich za autentyczne dywany perskie ani orientalne, dlatego w opisie warto szukać określenia „ręcznie wiązany”. Dywany maszynowe zajmują najniższe miejsce.
Dywan wykonany przez przebijanie przędzy runa przez napiętą tkaninę bazową ręcznym narzędziem do tuftowania i utrwalenie pętelek podłożem z klejem, a nie przez ręczne wiązanie węzłów wokół nitek osnowy i wątku. Na jego spodzie widać tkaninę i klej zamiast pojedynczych węzłów, a w dotyku jest mniej miękki niż spód dywanu wiązanego. Plasuje się poniżej dywanów ręcznie wiązanych, a powyżej maszynowych, nie jest tak trwały jak dywan wiązany i nie uchodzi za prawdziwy dywan perski ani orientalny. Ponieważ bywa sprzedawany po prostu jako „ręcznie wykonany”, dopiero określenie „ręcznie wiązany” wskazuje dywan wiązany.
Dywan, którego wzór powstaje przez przycinanie runa na różnych wysokościach, co daje trójwymiarowy, rzeźbiony efekt. Stosuje się go często, by nadać jednobarwnym dywanom fakturę i wizualną atrakcyjność.
Przedział rozmiarowy między małym a dużym, od około 122 × 183 cm (4 × 6 stóp) do 152 × 213 cm (5 × 7 stóp). Dywany tego rozmiaru pasują do wejść i kuchni albo leżą po obu stronach łóżka, po jednym przed każdą szafką nocną. Dywany plemienne, takie jak beludżyckie i Qashqai, tka się w tym rozmiarze lub mniejszym, bo wędrujący tkacze nie mogą rozstawić dużego krosna w jednym miejscu. Jako lekkie mają skłonność do ślizgania się i najlepiej stosować je z podkładem pod dywan. Nazwy klas bywają u sprzedawców różne, a niektórzy za średnie uznają dywany 152 × 244 lub 183 × 274 cm (5 × 8 lub 6 × 9 stóp).
Dywany plemienne tkane przez koczowników turkmeńskich (turkomańskich), których przodkowie przybyli z regionu afgańskiego i uzbeckiego, a którzy później osiedli w turkmeńskim regionie Iranu. Rzędy ośmiobocznych gulów („kwiatów”) pokrywają pole w kolorze głębokiej czerwieni, czerwonobrązowym lub, rzadziej, kremowym, z akcentami czerni, błękitu, zieleni lub beżu; zdarzają się też wzory modlitewne. Podstawa i runo są zwykle wełniane, podobno z miękkiego podszerstka owiec karakułowych, choć czasem używa się podstawy bawełnianej. W starszych dywanach każde plemię zachowywało własny wzór gula, natomiast w nowszych swobodnie się je miesza. Wzory turkmeńskie zainspirowały dywany Buchara i Khal Mohammadi i spośród wzorów perskich są najbliższe pracom beludżyckim, od których są starsze; niskie do średniego runo dobrze sprawdza się w miejscach, gdzie drzwi otwierają się nad dywanem.
Dywan, który sprzedawca opatruje nazwą słynnego miasta dywanowego z dopiskiem „w stylu”, jak w określeniu „w stylu Tabriz”. Taki dywan niekoniecznie jest autentyczny: prawdziwy dywan Tabriz pochodzi z Iranu, a w Iranie z miasta Tabriz, podczas gdy dywany z krajów takich jak Pakistan, Indie czy Chiny mogą przypominać wzory perskie, nie będąc perskimi. Określenie „w stylu” jest więc sygnałem, by zapytać o dokładny kraj i miasto pochodzenia, ponieważ pochodzenie wskazuje typowe kolory i jakość dywanu.
Dywan utkany w zorganizowanym warsztacie, układzie typowym dla tkactwa miejskiego, w którym mistrz tkacki zwykle nadzoruje tkaczy, a projektowanie i tkanie podlegają surowszym standardom. Ponieważ warsztat może kupować wełnę hurtowo i farbować ją całą naraz, jego materiał i kolory bywają lepsze, więc dywany warsztatowe są na ogół wyższej jakości niż dywany spoza warsztatów, choć nie w każdym przypadku. Nie każdy dywan warsztatowy jest sygnowany. Dywany wiejskie, tkane w luźniejszym, częściowo zorganizowanym układzie, mają zwykle niższą gęstość węzłów niż dywany miejskie.
Dywany z włókien syntetycznych, takich jak polipropylen, odporne na wilgoć, pleśń i blaknięcie pod wpływem promieniowania UV, nadające się zarówno do wnętrz, jak i na zewnątrz.
Dywan tkany przez osiadłych mieszkańców wsi, plasujący się między dywanami koczowniczych plemion a dywanami warsztatów miejskich. Tkacze wiejscy mają lepsze narzędzia, materiały i barwniki niż koczownicy, ale pracują w luźniejszym, częściowo zorganizowanym układzie niż warsztaty miejskie, często z pamięci, a nie według narysowanego projektu, a niektórzy sprzedają swoje wyroby na bazarze większego pobliskiego miasta, jak tkacze z Abadeh w Shiraz. Wzory są przeważnie geometryczne (medalion, allover, boteh lub herati), z mniejszą liczbą kwiatów niż w dywanach miejskich; gęstość węzłów jest zwykle wyższa niż w dywanach plemiennych, ale niższa niż w miejskich, a zróżnicowane rozmiary krosien dają szeroki wachlarz rozmiarów, od małych dywaników i chodników po duże dywany. Najbardziej znanym przykładem jest Heriz, obok dywanów azerbejdżańskich, Abadeh, Karaja, Mehraban i Senneh; w niektórych klasyfikacjach za wiejskie uchodzą też dywany Shiraz i Bakhtiari.
Największa standardowa klasa rozmiarowa dywanów ręcznie wiązanych: zaczyna się od około 2,7 × 3,7 m (9 × 12 stóp) i obejmuje formaty 3 × 4 m, 3 × 4,3 m i 3,7 × 4,9 m (10 × 13, 10 × 14 i 12 × 16 stóp), a sięga do około 4,3 × 6,7 m (14 × 22 stóp); w niektórych tabelach rozmiarów klasa ta zaczyna się dopiero powyżej około 3 × 4,3 m (10 × 14 stóp). Tak duże dywany pasują do dużych salonów, jadalni i sypialni i pochodzą przeważnie z perskich i pakistańskich warsztatów miejskich, z pewną liczbą dywanów Heriz i Bakhtiari oraz nielicznymi od tkaczy plemiennych, takich jak Kaszkajowie czy Beludżowie. Warsztaty takie jak te w Sarouku tkają też na zamówienie rozmiary pałacowe powyżej 3,7 × 5,5 m (12 × 18 stóp). Ich ciężar zwykle wystarcza, by leżały w miejscu bez podkładu pod dywan, choć podkład przydaje się pod ciężkimi meblami lub w wilgotnych pomieszczeniach.
Dywany plemienne tkane przez Yörüków, lud koczowniczy Anatolii i Bałkanów. Te wyraziste dywany mają zdecydowane wzory geometryczne, żywe barwy i symbole plemienne o dużym znaczeniu kulturowym. Cechuje je grubszy splot, mocna konstrukcja i użycie barwników naturalnych, a często zawierają motywy ochronne oraz symbole płodności, rodziny i tożsamości plemiennej.
Dywan z runem w całości jedwabnym, tkany na podstawie bawełnianej lub jedwabnej; gdy jedwabne jest zarówno runo, jak i podstawa, w dywanie nie ma wełny. Drobność jedwabiu pozwala na najwyższą gęstość węzłów spośród wszystkich dywanów perskich — od około 600 do 1000 węzłów na cal kwadratowy (mniej więcej 9300–15 500 na 10 × 10 cm) — dlatego runo przycina się nisko, by wzór był widoczny, a włókna nadają świetlisty połysk, zmieniający się wraz z padającym światłem. Około 90% dywanów Qom ma jedwabną zarówno podstawę, jak i runo, podobnie jak niektóre dywany Isfahan. To najdroższe dywany perskie; są delikatne, a plamy trudno z nich usunąć, dlatego nadają się do ekspozycji, do reprezentacyjnych pomieszczeń lub do powieszenia na ścianie, a nie do jadalni czy domów ze zwierzętami.
Dywan powstający przez zbijanie i spilśnianie włókien wełny ciepłem, wilgocią i naciskiem, zamiast tkania czy tuftowania. Otrzymany materiał jest gęsty, trwały i z natury wodoodporny. Współczesne dywany z filcowanej wełny łączą tę odwieczną technikę ze współczesnym wzornictwem, dając niezwykłą tkaninę o doskonałej izolacyjności cieplnej i akustycznej.
Dywany i wykładziny wytwarzane z materiałów pochodzących z recyklingu pokonsumenckiego lub poprodukcyjnego: włókien z butelek PET, nylonu odzyskanego ze zużytych wykładzin albo podłoży z surowców wtórnych.
Dywan, w którym runo łączy jedwab i wełnę: zwykle przeważa wełna, a jedwabną przędzę wiąże się w wybranych detalach, takich jak motywy kwiatowe, by dodać blasku i wyostrzyć wzór. Jedwab jest cieńszy od wełny i pozwala wiązać gęściej, dlatego gęstość węzłów wynosi mniej więcej od 400 do 700 węzłów na cal kwadratowy (około 6200–10 850 na 10 × 10 cm) na podstawie bawełnianej oraz od 500 do 1000 (około 7750–15 500) na podstawie jedwabnej, choć w dywanach Nain, niemal zawsze na bawełnie, spada ona niżej w grubszych klasach la, w których wyższa liczba la oznacza mniej węzłów. Wełna sprawia, że runo pozostaje grube i trwałe, a cena niższa niż w dywanach z czystego jedwabiu, choć wyższa niż w dywanach wyłącznie wełnianych. Takie dywany powstają w Tabriz, Nain, Mashhad, Bijar, Isfahan i Qom, a runo zwykle przycina się krótko, by uwydatnić detal.
Tradycyjne pokrycia podłogowe używane w koczowniczych domostwach Azji Środkowej (jurtach). Wykonuje się je zwykle z wełny, w geometrycznych wzorach; pełnią funkcje zarówno dekoracyjne, jak i praktyczne — izolują od chłodu i wyznaczają strefy życia wewnątrz okrągłej konstrukcji.
Dywany tkane przez plemiona koczownicze Bliskiego Wschodu, Azji Środkowej i Afryki Północnej, które wędrują ze stadami wiosną, latem i jesienią, a na zimę osiadają, by tkać. Pracując na niewielkich, przenośnych krosnach, wykonują zwykle małe sztuki (na przykład 1,2 × 1,8 lub 1,5 × 2,1 m, czyli 4 × 6 lub 5 × 7 stóp), czasem chodniki, z wełny z własnych stad, często zarówno na podstawę, jak i na runo, tradycyjnie barwionej miejscowymi roślinami. Śmiałe, w większości geometryczne wzory przekazuje się z pokolenia na pokolenie bez zapisanych wzorników, a czasem nawiązują one do dywanów miejskich. W odróżnieniu od dywanów miejskich czy warsztatowych często wykazują asymetrię, wahania barwy i wzory, które nie domykają się starannie w narożnikach.
Dywany plemienne z gór Zagros w zachodnim i południowo-zachodnim Iranie, tkane przez koczowników, półkoczowników i osiadłych tkaczy wiejskich, takich jak Bachtiarowie, Kaszkajowie i Lurowie. Tkacze zwykle używają wełny z własnych stad, co daje mocne, często gęste runo na bawełnianej lub wełnianej podstawie, wybarwione naturalnymi barwnikami w zdecydowane, bogate tony. Ich wzory, od medalionów geometrycznych po ogrodowy wzór Bachtiarów z kwaterami, tka się z pamięci i przekazuje z pokolenia na pokolenie. Tkactwo Bachtiarów rozprzestrzeniło się na ponad 200 wsi po tym, jak niegdyś koczownicze plemię się osiedliło, natomiast koczownicy Kaszkajowie pracują na małych, przenośnych krosnach, dlatego ich dywany rzadko występują w dużych rozmiarach.
Międzynarodowy system certyfikacji, który potwierdza, że wyroby włókiennicze — także dywany i wykładziny — zbadano pod kątem substancji szkodliwych i są bezpieczne dla człowieka.
Zjawisko kapilarne, w którym płyn wchłonięty głęboko w podłoże wraca w górę runa, gdy dywan wysycha — powód, dla którego „usunięta” plama potrafi pojawić się dzień po czyszczeniu. Fachowcy pokonują efekt knota, dokładnie odciągając wilgoć i szybko susząc albo kładąc na noc obciążone chłonne ściereczki na tym miejscu. Jeśli plama wraca raz po raz, winowajcą jest pozostałość pod runem, a nie samo włókno.
„Fartuch”: dodatkowe pasmo wzoru na jednym lub obu końcach dywanu turkmeńskiego, poza bordiurą główną, często tkane celowo inną techniką lub innym wzorem niż reszta pracy. Elemy pełniły praktyczne funkcje na torbach namiotowych i uprzęży zwierząt, a dla kolekcjonerów są odciskiem palca: styl elemu pomaga przypisać dany egzemplarz konkretnemu plemieniu, jak Tekke, Salor czy Jomudzi.
Dywan tkany przez plemiona turkmeńskie po to, by zawiesić go nad wejściem do jurty, a nie kłaść na podłodze. Charakterystyczna kompozycja dzieli pole na cztery ćwiartki (układ zwany hatchli, czyli krzyżowy), odczytywany tradycyjnie jako symbol ochronny strzegący progu. Ponieważ powstawały do drzwi, autentyczne ensi mają uderzająco jednolity rozmiar — mniej więcej wielkości drzwi.
Europejski system klasyfikacji reakcji na ogień wyrobów budowlanych, w tym pokryć podłogowych. Obejmuje klasy od A (niepalne) do F (łatwo zapalne), z dodatkowymi klasyfikacjami wydzielania dymu (s) i płonących kropli (d).
Dawne dywany perskie z równiny Ferahan (także Farahan lub Feraghan) w środkowym Iranie, znane z wzorów herati pokrywających całe pole i stonowanych palet barwnych. Te dziewiętnastowieczne dywany mają zwykle romboidalną kratę z drobnych motywów kwiatowych, często w granacie, ceglastej czerwieni i kości słoniowej, i są cenione za drobny splot oraz wyważone, powściągliwe kompozycje. We współczesnym handlu nazwa ta bywa też stosowana do nowo wykonanych dywanów z pakistańskich warsztatów typu Peshawar (Chobi), tkanych z wełny ręcznie przędzionej i barwników roślinnych, w stonowanych kolorach i przeważnie perskich wzorach allover, a czasem także do dywanów Sarouk z tego samego regionu; takie dywany nie są dawnymi dywanami Ferahan.
Tradycyjny grecki dywan wykonywany ręcznie, o długim, kudłatym runie ze stuprocentowej wełny. Autentyczne flokati tka się w Grecji, a następnie pierze w zimnych wodach gór Pindos, co spulchnia wełnę i daje charakterystyczną, puszystą fakturę. Pierwotnie służyły pasterzom do ogrzania się, dziś są cenionymi elementami dekoracji, znanymi z luksusowej miękkości i naturalnego, kremowego koloru.
Końce osnowy wystające poza oba krótsze brzegi dywanu. W dywanie wiązanym ręcznie frędzle nie są wykończeniem dodanym na końcu, lecz widocznym przedłużeniem podstawy, której nici osnowy można prześledzić na spodzie przez cały dywan, dlatego wykonane są z tego samego włókna (bawełny, wełny lub jedwabiu) i pokazują, z czego zbudowana jest podstawa. Nie należy ich odcinać; jeśli trzeba je ukryć, można je podwinąć i przymocować do spodu dywanu. Tkacze przycinają je, wiążą, zaplatają lub zdobią, przy czym końce zaplatane albo zdobione są szczególnie częste w dywanach plemiennych i wiejskich, a sposób wykończenia pomaga ustalić pochodzenie dywanu; frędzle rzadko też bywają idealnie równe, bo jeden koniec często jest dłuższy od drugiego. Frędzle doszyte później albo ich brak wskazują na dywan wykonany maszynowo.
Wykładzina o runie ciętym z mocno skręconych włókien, które wyginają się w różnych kierunkach, dając fakturowany, swobodny wygląd, doskonałą trwałość i dużą zdolność maskowania śladów stóp.
Dywan z prowincji Fars w Iranie, po raz pierwszy udokumentowany w XVII wieku (około 400 lat temu), tkany przez plemiona tego regionu i osiadłych mieszkańców wsi na podstawie z wełny lub koziej sierści (rzadko z bawełny), z długim, grubym, gęstym runem wełnianym, którego nie przycina się na krótko. Mała gęstość węzłów daje proste, zdecydowane wzory, w których drzewa, zwierzęta i ludzie stają się abstrakcyjnymi kształtami geometrycznymi. Gabbeh kolorowy jest barwiony w dowolnym odcieniu, często intensywnie, natomiast Gabbeh naturalny wykorzystuje niefarbowaną białą i czarną wełnę w tonacjach kremowych, brązowych, szarych i czarnych, zwykle na kremowym tle. Typowe rozmiary to około 0,9–1,2 × 1,8–2,1 m (3–4 × 6–7 stóp). Drobniejsze wersje tkane w miastach pochodzą z Shirazu, a bardzo drobne, ciężkie egzemplarze nazywa się czasem Qashqai, choć nie są prawdziwymi dywanami Qashqai.
Barwiona odmiana Gabbeh, dywanu plemiennego z prowincji Fars, o grubym runie i prostym rysunku. Ponieważ tkacze farbują wełnę, możliwa jest dowolna paleta, od czerwieni, błękitów i zieleni po żółcie, a intensywne kolory zwykle towarzyszą śmiałym, abstrakcyjnym wzorom drzew, zwierząt i ludzi. Przeciwieństwem jest Gabbeh naturalny, tkany z niefarbowanej białej i czarnej wełny w tonacjach kremowych, brązowych, szarych i czarnych.
Miara tego, jak ciasno upakowany jest dywan. W dywanach maszynowych opisuje włókna w runie i oblicza się ją, mnożąc gramaturę runa przez 36 i dzieląc przez wysokość runa; większa gęstość zwykle oznacza lepszą trwałość i zachowanie wyglądu. W dywanach ręcznie wiązanych oznacza gęstość węzłów (KPSI, czyli liczbę węzłów na cal kwadratowy), liczoną na spodzie dywanu i uśrednianą z kilku miejsc (150 KPSI to około 23 węzłów na cm²). Podobnie jak rozdzielczość obrazu, większa gęstość pozwala na drobniejsze krzywizny i wyraźniejszy rysunek, zwykle przy niżej przystrzyżonym runie i większym nakładzie pracy, ale nie jest jedyną miarą jakości: zdecydowane, geometryczne dywany wiejskie tka się przy gęstości małej do średniej.
Perskie określenie gęstości węzłów, używane obok liczby węzłów na cal kwadratowy (KPSI), by wyrazić, jak drobno dywan jest wiązany. W Iranie gęstość tę liczy się tradycyjnie na odcinku rzędu węzłów o długości około 7 cm (2,75 cala), a nie na calu kwadratowym. Wyższa wartość raj oznacza drobniejsze, bardziej szczegółowe tkanie, ale tę liczbę łatwo nadinterpretować: śmiały wzór geometryczny wymaga niższej gęstości niż misterny wzór krzywoliniowy lub kwiatowy, więc liczy się to, czy gęstość odpowiada wzorowi.
Liczba węzłów na jednym calu kwadratowym dywanu wiązanego ręcznie (KPSI, od ang. knots per square inch; 1 KPSI to około 15,5 węzła na 10 × 10 cm), liczona na spodzie dywanu za pomocą linijki przez pomnożenie liczby węzłów na jednym calu wysokości przez liczbę węzłów na jednym calu szerokości i uśredniana z dwóch lub trzech miejsc. Więcej węzłów daje ostrzejszy rysunek, jak na ekranie o wyższej rozdzielczości, a przy innych czynnikach bez zmian także nieco większą trwałość i wyższą cenę, ale sama gęstość nie przesądza o jakości: dywany Heriz i Bijar są trwałe przy niskiej i średniej gęstości węzłów, natomiast kwiatowe wzory krzywoliniowe rozmywają się, gdy węzłów jest za mało. Wartości mieszczą się w przedziale od poniżej około 80 w grubo tkanych dywanach plemiennych, takich jak Gabbeh i Qashqai, przez mniej więcej 120–225 w wielu dywanach wiejskich i 300–700 w drobnych dywanach miejskich, takich jak Nain i Isfahan, po 600–1000 i więcej w dywanach Qom z czystego jedwabiu.
Kwiatowy wzór dywanowy kojarzony z miastem Hamadan, słynący ze szczególnie pięknych kwiatów i uważany za rzadki rodzaj wzoru kwiatowego. Perska nazwa gol-e farang znaczy „obcy kwiat”, czyli kwiat w stylu europejskim.
Dywan perski z okręgu Heriz w północno-zachodnim Iranie, a ściślej ze wsi Gorevan. Ma zdecydowane wzory geometryczne, duże medaliony centralne i naroża w nasyconych czerwieniach, błękitach i kości słoniowej. W porównaniu ze zwykłymi dywanami Heriz egzemplarze Gorevan mają zwykle grubszy splot, bardziej kanciaste kompozycje i wyrazisty, rustykalny charakter, dzięki któremu chętnie sięga się po nie w klasycznych i przejściowych wnętrzach.
Masa przędzy runa w wykładzinie: w Europie mierzy się ją w gramach na metr kwadratowy, a w Stanach Zjednoczonych w uncjach na jard kwadratowy. Wyższa gramatura zwykle oznacza wykładzinę gęstszą i trwalszą.
Etap przygotowania wełny, w którym oczyszczona wełna przechodzi przez gręplarkę, układającą włókna w jednym kierunku i usuwającą pozostałe jeszcze zanieczyszczenia. Następuje po myciu i karbonizacji, a poprzedza przędzenie, dzięki czemu wełna jest gotowa do uprzędzenia w przędzę na dywan.
Ręczne narzędzie, którym tkacz dobija każdy ukończony rząd węzłów i wątku do rzędów już utkanych, zagęszczając runo i czyniąc dywan gęstszym. Należy do podstawowych narzędzi wiązania ręcznego, a od siły, z jaką się je stosuje, zależy efekt: tkacze Bakhtiari na przykład mocno dobijają każdy nowy rząd, co daje ich dywanom gęste, zwarte i trwałe runo.
Ośmioboczny lub wielokątny, stylizowany motyw kwiatu, powtarzany rzędami na polu dywanów turkmeńskich. Taki sam układ powtórzeń jest typowy dla dywanów beludżyckich, w których wewnątrz każdego ośmioboku znajduje się kwiat, oraz dla dywanów Buchara, tkanych głównie w Pakistanie według wzorów turkmeńskich. W starszych dywanach turkmeńskich każde plemię (Tekke, Salor, Ersari i inne) miało zwykle własny gul, więc znawca często potrafi rozpoznać plemię po motywie, podczas gdy w dywanach współczesnych gule łączy się dowolnie. Słowo to oznacza po persku „kwiat” lub „różę”, choć kształty są silnie geometryczne, a nie naturalistyczne.
Mały metalowy haczyk, którym tkacze zwykle posługują się przy wiązaniu węzłów symetrycznych (tureckich), aby chwycić przędzę i przeciągnąć ją między nitkami osnowy. Dywan nadal powstaje w całości ręcznie, a narzędzie przyczynia się do bardzo równego, precyzyjnego wiązania, z którego słyną tkacze z Tabrizu, stosujący węzeł turecki. Węzły asymetryczne (perskie) wiąże się zwykle samymi palcami, a haczyka do nich tkacze zazwyczaj nie używają.
Jeden z trzech mistrzów tkackich z Tabriz (pozostali to Kurban Dai i Sheikh Safi), którym przypisuje się umożliwienie eksportu dywanów Tabriz na Zachód. Tkactwo w mieście sięga XVI wieku, lecz ten eksport rozpoczął się dopiero w XX wieku.
Dywany z miasta Hamadan w zachodnim Iranie, od dawna uznanego regionu tkackiego, oraz z ponad 1500 okolicznych wsi, które razem wytwarzają tysiące wzorów. Dywany wiejskie, często tkane przez rodziny w domach zimą, to zwykle mniejsze dywany lub chodniki (niektóre dłuższe niż 6 m, czyli 20 stóp) o wzorach geometrycznych, z medalionem sześciokątnym lub rombowym albo o wzorze herati, w czerwieni, głębokim błękicie i kremie, wiązane węzłem symetrycznym (tureckim), zwykle o niskiej do średniej gęstości. Dywany z warsztatów miejskich są bardziej kwiatowe i drobniej wiązane. Runo jest wełniane, na bawełnianej podstawie (w niektórych starszych dywanach wełnianej), a standardowa w okolicach Hamadan konstrukcja z pojedynczym wątkiem daje miękkie runo, cieńsze niż w dywanach z podwójnym wątkiem.
Dywany z Heratu, historycznego miasta w zachodnim Afganistanie, które w okresie Safawidów (od XVI do początku XVIII wieku) należało do największych ośrodków produkcji dywanów, obok Tabriz, Kashan i Kerman. Miasto dało też nazwę wzorowi herati: powtarzanemu rombowi z małym kwiatem lub liśćmi w środku i wygiętymi liśćmi po bokach, który podobno tam powstał i do dziś tka się go w wielu dywanach perskich.
Wyraziste dywany wiejskie z okolic Heriz w północno-zachodnim Iranie, niedaleko Tabriz, najbardziej znane ze wszystkich perskich dywanów wiejskich. Bardzo trwałe czynią je gruba, wytrzymała wełna w runie na bawełnianej podstawie, zwykle z podwójnym wątkiem dla większej grubości, oraz niska do średniej gęstość węzłów (zwykle podawana jako około 120–170 KPSI, czyli węzłów na cal kwadratowy, mniej więcej 1900–2600 na 10 × 10 cm); wytrzymałość wełny tradycyjnie przypisuje się górskiej wodzie zawierającej miedź. Klasyczny wzór to duży, kanciasty medalion z czterema narożnikami, czasem układ allover, w rdzawej czerwieni, którą tradycyjnie przypisuje się minerałom miedzi w miejscowej rzece, z ciemnym granatem i kremem. Bakshaish i Serapi, ten drugi liczący dziś ponad sto lat, są ich starszymi odmianami.
Chemiczna obróbka włókien, która ogranicza gromadzenie się ładunków elektrostatycznych — szczególnie ważna w obiektach komercyjnych wyposażonych w sprzęt elektroniczny.
Procesy chemiczne stosowane do dywanów i wykładzin, by ograniczyć ich palność i spełnić normy bezpieczeństwa pożarowego. Polegają zwykle na nanoszeniu środków ognioochronnych w trakcie produkcji.
Głęboki niebieski barwnik naturalny, tradycyjnie otrzymywany z roślin z rodzaju Indigofera i wymieniany obok korzenia marzanny i łupin orzecha włoskiego wśród barwników roślinnych, którymi farbuje się wełnę w dywanach barwionych naturalnie. Daje głębokie, granatowe błękity dywanów takich jak Heriz i Bakhtiari, a ufarbowana przędza nabiera pełnego błękitu dopiero wtedy, gdy barwnik utlenia się na powietrzu. W opisach dywanów słowo to oznacza też sam ten głęboki odcień błękitu.
Bardzo duży irański producent dywanów będący własnością państwa, znany pod skrótem ICC, a w Stanach Zjednoczonych jako Iranian Rug Company; jego korzenie sięgają 1934 roku. Prowadzi sieć warsztatów w około 44 miastach, m.in. w Tabriz, Hamadan i Sarouk, zatrudniając około 25 000 pracowników, i wytwarza rocznie około 50 000 m² dywanów (około 540 000 stóp kwadratowych). Dostarcza wełnę i materiały oraz udziela pożyczek na wymianę starych krosien. Barwienie i tkanie są ściśle kontrolowane, a nawet drobną wadę trzeba wypruć i wykonać od nowa, dzięki czemu jego sygnatura świadczy o stałej, wysokiej jakości niezależnie od tego, z jakiego miasta pochodzi dywan.
Perskie dywany miejskie z Isfahanu w środkowym Iranie, należące do najdrobniej wiązanych na świecie: zwykle 500–700 KPSI (węzłów na cal kwadratowy, czyli mniej więcej 7750–10 850 węzłów na 10 × 10 cm), ustępujące pod tym względem jedynie dywanom z Qom. Większość tka się z drobnej wełny kork z młodych owiec; niektóre mają runo z jedwabiu i wełny na jedwabnej lub bawełnianej podstawie, a kilka podobno jest z czystego jedwabiu. Wzory czerpią z natury i z architektury miasta — od układów z medalionem i narożnikami oraz kwiatowych układów allover po sceny myśliwskie, drzewa życia, nisze modlitewne i obrazowe ogrody — zwykle w miękkich pastelach z indygo i jaskrawą czerwienią na tle w kolorze kości słoniowej. Większość dywanów jest sygnowana, a duże rozmiary są rzadkie i drogie.
Spiralnie zwijające się, liściaste pnącze, zwane też arabeską, które łączy główne elementy pola lub bordiury dywanu. W dywanach Nain nazwę tę nosi także rzadszy wzór, w którym po polu rozsianych jest kilka gwiaździstych medalionów, niczym konstelacja.
Rękodzielnicze dywany z Dżajpuru w Indiach, znane z żywych barw i misternych wzorów. Tradycyjne dywany Jaipuri mają charakterystyczne motywy kwiatowe i geometryczne, a niekiedy wykorzystują techniki druku klockowego. Zwykle łączą bawełnianą osnowę z wełnianym runem, a ich jakość wynika z umiejętności przekazywanych z pokolenia na pokolenie wśród rzemieślników Radżastanu.
Tradycyjna tkanina o splocie płaskim z Iranu i Kaukazu, zbliżona do kilimu, ale tkana zwykle w wąskich pasach, które następnie się zszywa. Jajimy mają barwne pasy i proste motywy geometryczne, często w żywych błękitach, czerwieniach i żółciach. Historycznie plemiona koczownicze używały ich jako posłania na podłogę, narzuty lub chusty do zawijania; dziś ceni się je jako tkaninę dekoracyjną i ozdobę ścienną.
Podstawa dywanu, w której nitki osnowy i wątku są jedwabne zamiast zwykłej bawełny czy wełny. Jedwab jest drobniejszy i cieńszy, więc na tej samej powierzchni mieści się znacznie więcej węzłów; dywany na jedwabnej podstawie mają zwykle około 78–155 węzłów na centymetr kwadratowy (mniej więcej 500–1000 KPSI, czyli węzłów na cal kwadratowy). Spotyka się je głównie w wytwornych, tradycyjnych dywanach miejskich, najczęściej w dywanach Qom i Isfahan, a także w wybranych warsztatach w Tabriz oraz w wyjątkowej grupie dywanów turkmeńskich Yomut. Runo osadzone na takiej podstawie może być wełniane, jedwabno-wełniane albo z czystego jedwabiu.
Przędza jedwabna wiązana w wybranych fragmentach runa poza tym wełnianego, takich jak kwiaty, zwierzęta i inne detale wzoru, dzięki czemu te miejsca połyskują na tle wełny, a wzór zyskuje żywość i głębię. Ponieważ jedwab jest cieńszy od wełny, pozwala też na większą gęstość węzłów. Ten zabieg jest znakiem rozpoznawczym dywanów Nain, w których jedwab niebieski lub w barwie kości słoniowej wydobywa różne partie wzoru, a częsty jest również w dywanach Tabriz i niektórych dywanach Sarouk. Plamy trudniej usunąć z jedwabiu niż z wełny, dlatego do jadalni lepsze jest runo z czystej wełny.
Dywany wiejskie z grupy wsi w regionie Azerbejdżan w Iranie, na zachodnim skraju obszaru tkackiego Heriz, nazwane od wsi Karaja położonej w ich centrum. Wełniane runo na bawełnianej podstawie (bardzo stare egzemplarze mogą mieć podstawę wełnianą), węzeł turecki i pojedynczy wątek, dlatego runo jest cieńsze i miększe niż w zwykle dwuwątkowych dywanach Heriz, a gęstość węzłów jest niska do średniej. Dwa wyraziste, geometryczne medaliony o hakowatych krawędziach zazwyczaj występują na przemian wzdłuż chodnika, często na innym kolorze tła przy każdym powtórzeniu, a na szerokich dywanach powtarzające się medaliony układają się w geometryczny wzór allover, w pomarańczowoczerwonych odcieniach, błękitach, kremach i brązach. Miękkie, cienkie runo i znaczna długość, niekiedy ponad 6 m (20 stóp), sprawiają, że dywany te są popularne jako chodniki korytarzowe i schodowe.
Etap przygotowania wełny, następujący po myciu i poprzedzający gręplowanie, w którym włókna zostają zmiękczone i wybielone. To jeden z etapów mycia, które zamieniają świeżo ostrzyżoną wełnę surową w czystą wełnę, gotową do gręplowania, przędzenia i farbowania w przędzę dywanową.
Narysowany plan wzoru, zwany też projektem, według którego tkacz warsztatowy wiąże węzeł po węźle. W okresie Safawidów, gdy wzory stawały się coraz bardziej złożone, osobni projektanci, często malarze miniatur, podobno rozrysowywali je na takich planach, tak że tkacze jedynie wykonywali cudze projekty, a wokół takiego sposobu pracy wyrosły szkoły tkackie. Dywany miejskie z warsztatów w takich ośrodkach jak Tabriz i Isfahan są tak precyzyjne właśnie dlatego, że tkane są według takich planów. Tkacze wiejscy polegają na planach znacznie mniej, a tkacze plemienni pracują z pamięci i według wzorów przekazywanych w rodzinie, przez co ich dywany bywają mniej symetryczne.
Niewielka ramka wpleciona w dywan, w której mieści się nazwisko mistrza tkackiego lub nazwa warsztatu, często wraz z miastem. Jest to jeden z dwóch zwykłych sposobów, w jakie perskie warsztaty miejskie sygnują dywan; drugi polega na wpleceniu nazwy bezpośrednio w pasy bordiury.
Wysokiej klasy dywany perskie z miasta Kashan w środkowym Iranie, ośrodka tkackiego od epoki Safawidów w XVII wieku, gdy władcy wypoczywali tam i wyposażali swoje wille w miejscowe dywany. Runo to zwykle sama wełna, często importowana wełna manchesterska, o średniej wysokości, na bawełnianej podstawie; dywany z wełny i jedwabiu są w większości starsze. Kompozycje są uporządkowane i mało zróżnicowane: medalion centralny, medalion z pasującymi narożnikami albo kwiatowe wzory allover, a do tego rzadki wzór zwany Darbari, podobno z niewielką bordiurą lub w ogóle bez niej. Dywany o wymiarach około 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp) i mniejsze są bardziej zróżnicowane, mają na przykład wzory drzewa życia, wazonów i ptaków. Klasyczne barwy to głęboka czerwień, granat i krem; żółte lub zielone pola są rzadkie, a nowsze dywany są utrzymane w łagodniejszych pastelach.
Dywany z Kashmar, miasta w północno-wschodnim Iranie niedaleko Mashhad, którego tkacze dostarczają gotowe dywany na rynek w Mashhad. Mniej znane niż dywany z Tabriz, Mashhad czy Kashan, są często niedoceniane w stosunku do swojej jakości: mają dobrą wełnę, często dużą gęstość węzłów i barwniki roślinne, a to wszystko w umiarkowanej cenie. Barwy to miękkie, ziemiste tony: brązowawy krem, jasny i ciemny błękit, pomarańcz, brąz i charakterystyczny róż. Typowe wzory to medalion z narożnikami i bordiurą, czasem z wazonami zamiast kwiatów, oraz wzory ogrodowe w kwaterach, z których każda ukazuje scenę, na przykład jezioro z drzewami, drzewo życia lub jelenie w lesie. Runo jest cienkie do średniego. Nie mylić z Kaszmirem.
Wyraziste, geometryczne dywany, pierwotnie tkane przez ormiańskich tkaczy w XIX wieku na południowym Kaukazie, na terenie dzisiejszej Armenii, Gruzji i Azerbejdżanu, o wzorach w dużej skali, z motywami plemiennymi i licznymi medalionami. Dziś pochodzą głównie z warsztatów w Pakistanie, gdzie afgańscy tkacze odtwarzają te wzory od lat 80. i 90. XX wieku, używając ręcznie przędzonej wełny z Ghazni i barwników roślinnych, w łagodniejszych, współczesnych barwach, takich jak beż, ciemny turkus, indygo i rdzawa czerwień, często z czerwonym polem, na którym wyróżnia się kremowy medalion, i kremową bordiurą; dywany w stylu kazak produkują także Indie. Niskie do średniego runo jest strzyżone krótko i poddawane praniu kamieniami, by uzyskać antyczny wygląd. Gatunki to komercyjny (o najniższej gęstości węzłów), Super (o najdrobniejszym wiązaniu, z jedwabistą wełną) i Kazak Azari (wzory inspirowane dywanami Heriz, grubsze runo, najlepsza wełna, najwyższa cena); przykładowe dywany mają od około 121 KPSI (węzłów na cal kwadratowy, mniej więcej 1900 na 10 × 10 cm) do 169 KPSI (około 2600).
Najdroższy z trzech gatunków współczesnych dywanów kazak, które afgańscy tkacze wykonują w Pakistanie, droższy od odmiany komercyjnej i od Super Kazaka. Gęstość węzłów jest taka jak w odmianie komercyjnej albo nieco wyższa, ale wybór wzorów i harmonijnych barw jest znacznie szerszy — z motywami inspirowanymi perskimi dywanami Heriz — a runo jest średnie do grubego i sprawia bardziej luksusowe wrażenie. Ręcznie przędzona wełna jest najlepsza z trzech gatunków, gruba i bogata, a barwy pochodzą z barwników roślinnych. Choć dywany wyglądają na antyczne, są wykonane niedawno.
Podstawowy, wejściowy gatunek współczesnego dywanu Kazak, nazywany też Kazakiem standardowym i najczęściej spotykany przez kupujących, tkany przez afgańskich tkaczy w Pakistanie. Ma najniższą gęstość węzłów spośród trzech gatunków (komercyjny, Super Kazak i Kazak Azari), co pasuje do jego dużym, zdecydowanym, w większości geometrycznym wzorom, a występuje w złagodzonych, stonowanych barwach z dobrym wyborem odcieni. Zazwyczaj jest najtańszy z tych trzech.
Wysokiej klasy dywany perskie z Kermanu w południowym Iranie, miasta słynącego z mistrzów farbiarzy, leżącego na dawnym szlaku handlowym między Iranem a Indiami i będącego jednym z historycznych ośrodków tkactwa dywanowego. Wzory są bardzo różnorodne: kwiatowe i allover, drzewo życia, kompozycje myśliwskie, ogrodowe i z otwartym polem, delikatne „wiosenne” wzory z maleńkich kwiatków oraz charakterystyczna technika „wazonowa”. Runo to zwykle miękka wełna kork na bawełnianej podstawie, czasem wełniano-jedwabne albo z czystego jedwabiu. W jednym dywanie może być od 15 do 30 kolorów: głównie głębokie czerwienie, kilka odcieni błękitu, zieleń i krem, a w nowszych dywanach także pastele, takie jak szampański, limonkowa zieleń, róż i szaroniebieski. Mniej więcej połowa dywanów Kerman, pochodząca z warsztatów niższej klasy, jest wiązana węzłem jufti, oszczędnościowym skrótem dającym rzadszy splot niższej jakości.
Dywany pochodzenia i wzornictwa afgańskiego, nazwane, co niezwykłe, od osoby, a nie od miejsca: według legendy krążącej w handlu — od mistrza tkackiego i farbiarza, który pozostał w północnym Afganistanie podczas rosyjskiej inwazji i zaczął tam je wytwarzać. Słyną z głębokich, naturalnie barwionych czerwieni i błękitów z akcentami pomarańczowymi, czarnymi i rdzawymi oraz z geometrycznych układów z drobnymi detalami kwiatowymi, inspirowanych dywanami Buchara i wzorami turkmeńskimi; lekkie różnice odcieni są przy barwnikach naturalnych czymś normalnym. Runo jest w 100% wełniane, z wełny owiec górskich, których tłusta wełna ma miękki połysk, na bawełnianej podstawie, o średniej wysokości. Niektóre klasyfikuje się jako wykonane w Pakistanie. Drobniejszy, gęstszy gatunek, często oznaczany jako Belgique, oddaje ten sam wzór ostrzej.
Nazwa handlowa używana wśród znawców dywanów na drobniejszy gatunek Khal Mohammadi, afgańskich dywanów słynących z głębokich czerwieni z barwników naturalnych. Barwy i wzór są takie same jak w gatunku zwykłym, ale wyższa gęstość węzłów daje ostrzejszy, bardziej szczegółowy rysunek, dlatego różnicę widać w wyrazistości wzoru, a nie w ogólnym wyglądzie.
Kierunek, w którym pochylają się włókna runa, wyczuwalny po przesunięciu ręką po dywanie. Dywan wydaje się jaśniejszy lub ciemniejszy zależnie od tego, z której strony patrzy się na niego względem kierunku runa. Wycieranie i szczotkowanie prowadzi się zgodnie z kierunkiem runa, ponieważ ruch pod włos wtłacza ciecz głębiej w runo, a odkurzanie prowadzi się z boku na bok, a nie wprost pod włos, aby nie szarpać włókien.
Dywan o splocie płaskim, bez runa, tradycyjnie wykonywany w Turcji, Iranie, Afganistanie i na Bałkanach. Barwne nitki wątku przeplata się z osnową bez węzłów, dzięki czemu obie strony wyglądają tak samo. Włókna to zwykle wełna, bawełna lub kozia sierść, a barwniki naturalne często dają lekkie różnice odcieni, które są normalne i nie stanowią wady. Dzięki niewielkiej grubości kilim nie zahacza o drzwi i może też wisieć na ścianie jako dekoracja. W dywanie wiązanym „kilim” oznacza także płasko tkany pas na każdym końcu, w którym dodatkowe rzędy wątku zabezpieczają końce przy frędzlach.
Perska skala klasyfikacji właściwa dywanom Nain, w której liczba taka jak 4, 6 lub 9 oznacza liczbę warstw (la, „warstwy”) nitki w każdym miejscu osnowy. Skala jest odwrócona: im niższa liczba, tym gęstsze wiązanie — zwykle około 650 KPSI (węzłów na cal kwadratowy) dla 4 la, 400–500 KPSI dla 6 la i 200–300 KPSI dla 9 la, czyli w przybliżeniu 10 100, 6 200–7 750 i 3 100–4 650 węzłów na 10 × 10 cm.
Znormalizowany system określający trwałość wykładziny i jej przydatność przy różnym natężeniu ruchu. W Europie wyraża się go klasami użytkowymi normy EN 1307; mówi się też o użytkowaniu mieszkalnym lub komercyjnym lekkim, średnim, intensywnym i bardzo intensywnym.
Metoda układania, w której klej nanosi się bezpośrednio na podłoże, a wykładzinę kładzie na wierzch. Powszechna w obiektach komercyjnych i przy płytkach dywanowych; daje pewny montaż bez potrzeby stosowania podkładu.
Fachowy test rodzaju barwnika i wieku dywanu: runo rozchyla się lub odgina i ogląda od czubków w dół, aż do miejsca, w którym styka się z podstawą. Kolor, który ciemnieje ku podstawie, oznacza zwykle barwnik syntetyczny, który wyblakł pod wpływem światła na czubkach, co wskazuje, że dywan pochodzi z końca XIX wieku lub z czasów późniejszych. Barwniki naturalne, niemal powszechne przed 1860 rokiem, blakną łagodnie i równomiernie, natomiast kolor postarzany sztucznie sprawia wrażenie wybielonego i tworzy wyraźny pas mniej więcej w połowie długości włókna.
Korzeń marzanny barwierskiej (Rubia tinctorum), naturalny czerwony barwnik i źródło terakotowych tonów w dywanach perskich i orientalnych. Razem z indygo i łupinami orzecha włoskiego należy do barwników roślinnych używanych do farbowania wełny, wiążąc się z zawartą w niej naturalną lanoliną. Niewielkie różnice odcienia w obrębie jednego obszaru barwnego, zwane abrash, są w dywanach farbowanych w ten sposób zjawiskiem normalnym.
Włókno zwierzęce, którego tkacze plemienni używają czasem do wykonania podstawy dywanu zamiast wełny, jak w dywanach Gabbeh i Quchan, podczas gdy samo runo pozostaje wełniane. Razem z moherem, wielbłądzią sierścią i sierścią krowią należy do rzadziej spotykanych materiałów dywanowych, występujących głównie w tkactwie plemiennym; trafia się też w niektórych kilimach o splocie płaskim.
Wpleciona boczna krawędź dywanu wiązanego ręcznie, powstająca w trakcie tkania, gdy wątek owija się kilkakrotnie wokół skrajnych nitek osnowy, tworząc obły pasek przypominający sznur. W zależności od regionu krawędź owija się wełną w kontrastowym kolorze albo samą osnową, a bywa też, że pozostaje płaska zamiast okrągłej, dlatego jest jedną ze wskazówek, po których znawcy rozpoznają pochodzenie dywanu. Angielskie słowo „overcasting” (dosł. obrzucanie) nazywa tę samą krawędź i pojawia się też w wykazach typowych napraw dywanów.
Rama, na której najpierw naciąga się nitki osnowy (pionowe) i utrzymuje je w napięciu, tak by można było przeplatać przez nie nitki wątku (poziome) i wiązać na nich węzły. Dywany wiązane ręcznie powstają na prostych krosnach, od ustawianych w domach tkaczy po zwarte, przenośne krosna koczowniczych tkaczy, gdzie każdy węzeł wiąże się ręcznie. Wielkość krosna wyznacza wielkość dywanu: małe krosna koczowników dają zwykle dywany nie większe niż około 1,2 × 1,8 m (4 × 6 stóp) lub 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp), warsztaty miejskie z bardzo dużymi krosnami tkają rozmiary pałacowe, a o skali warsztatu świadczy liczba prowadzonych w nim krosien. Drewniane krosna w tkactwie plemiennym i wiejskim z czasem rozszerzają się i kurczą, co jest jedną z przyczyn krzywych dywanów. Krosna mechaniczne, takie jak Wilton, Axminster i żakardowe, są ich przemysłowymi następcami i służą do produkcji wykładzin tkanych maszynowo.
Przemysłowe krosno napędzane maszynowo, a nie rękami tkacza, na którym dywany maszynowe powstają w procesie zautomatyzowanym, zwykle z przędz syntetycznych lub maszynowych. Ponieważ nikt nie wiąże węzłów ręcznie, wzór wychodzi idealnie wyrównany i symetryczny, spód jest sztywny i plastikowy w dotyku, a wzoru i kolorów nie da się z niego odczytać tak, jak w dywanie wiązanym ręcznie. Proces jest szybszy i mniej pracochłonny niż wiązanie ręczne, co daje tańszy dywan niższej jakości.
Wykorzystanie technik druku z klocków drewnianych do tworzenia wzorów na dywanach lub przenoszenia projektów na wzorniki tkackie. Ta odwieczna technika polega na wyrzeźbieniu wzoru w drewnianym klocku, naniesieniu barwnika i odbiciu motywu na tkaninie lub papierze.
Temat dywanów figuralnych zaczerpnięty z klasycznej perskiej opowieści o miłości dwojga młodych, którym rodziny zabraniają się pobrać. Mężczyzna, zwany Madżnunem („szaleniec”), z tęsknoty traci rozum i wędruje po pustyni, układając wiersze i pieśni; kobieta, Lajla, zostaje wydana za zamożnego szlachcica, by ocalić honor swojej rodziny, i umiera z żalu, a on opłakuje ją na jej grobie aż do własnej śmierci. Najbardziej znaną perską wersją jest poemat romantyczny Nizamiego z 1188 roku, a opowieść pojawia się na dywanach figuralnych, na przykład z Tabriz.
Pasek tkaniny naszyty wzdłuż krawędzi dywanu lub wykładziny, który zapobiega strzępieniu i daje czyste wykończenie; spotyka się go w dywanach i na chodnikach schodowych. Dywan ręcznie wiązany wykańcza się zwykle inaczej: tkacz kilkakrotnie owija wątkiem skrajną nitkę osnowy, tworząc obrzucenie krawędzi, czyli krajkę — zwykle zaokrągloną, przypominającą sznur krawędź (czasem płaską lub z wełny w kontrastowym kolorze), której regionalny styl pomaga znawcom ustalić, gdzie dywan powstał.
Naturalny wosk pokrywający włókna wełny, stanowiący własną ochronę okrywy wełnianej i zapewniający jej wodoodporność. Wełna owiec hodowanych na większych wysokościach jest grubsza i bardziej natłuszczona („tłusta”), a ciepła, lekko tłusta w dotyku wełna to szybka oznaka prawdziwej wełny. W dywanie pozostała lanolina odpycha ciecze, więc rozlany płyn przez chwilę perli się na powierzchni, zamiast wsiąkać, co jest jedną z przyczyn odporności wełny na rozlane płyny i zabrudzenia. Ręczne przędzenie zachowuje lanolinę, natomiast powtarzane agresywne czyszczenie chemiczne usuwa ją, dlatego zaleca się delikatne pranie.
Liczba pojedynczych nitek skręconych razem w przędzę dywanową. Przędze dwu- i trójnitkowe są mocniejsze i trwalsze niż jednonitkowe. W dywanach wiązanych ręcznie wełnę przędzie się najpierw w nitki, ręcznie albo na kołowrotku, a następnie skręca te nitki razem w grubsze, mocniejsze pasma, zanim przędza zostanie ufarbowana.
Metalowa listwa o przekroju w kształcie litery Z, stosowana przy układaniu wykładzin do wykończenia ich krawędzi w miejscach styku z innymi pokryciami podłogowymi lub w progach drzwi.
Zewnętrzna skórka owocu granatu, roślinny surowiec barwierski, z którego uzyskuje się żółcie w dywanach barwionych naturalnie — obok korzenia marzanny na czerwienie, indygo na błękity i łupin orzecha włoskiego na brązy.
Zielona zewnętrzna okrywa orzecha włoskiego, tradycyjny barwnik roślinny do barwienia wełny na brązowo. Farbiarze dywanów gotują ją, by uzyskać odcienie od głębokiego brązu po umbrę, a należy ona do tej samej palety roślinnej co korzeń marzanny (czerwienie terakoty), indygo (błękity) i łupiny granatu (żółcie). Właśnie takie barwniki roślinne odróżniają dywany barwione tradycyjnie od tych, które zabarwiono barwnikami syntetycznymi.
Prostokątna tkana torba-skrzynia — bagaż koczowników — używana przez plemiona Persji i Kaukazu do przechowywania i przewożenia pościeli podczas wędrówek. Tkane na płasko techniką kilimu, soumaku albo mieszaną, a następnie zszywane, panele mafrash noszą jedne z najśmielszych wzorów plemiennych; wiele dawnych egzemplarzy rozpruto i przerobiono na efektowne dywany płaskie lub poduszki.
Dywany wiejskie z miasta Malayer i sąsiednich wsi między Arakiem a Hamadanem, zwykle datowane na około XIX wiek i tkane wzdłuż dawnego szlaku handlowego, którym docierały obce wzory. Bawełniana podstawa, wełniane runo i symetryczny węzeł turecki dają splot drobniejszy niż w większości dywanów wiejskich, a runo jest przystrzyżone dość nisko, by uwydatnić szczegóły. Typowymi cechami są medaliony rombowe lub sześciokątne, drobne białe kropki w obwódce okalającej medalion oraz przypominający linę efekt pętli w bordiurze samego dywanu. Styl południowo-wschodni, zbliżony do dywanów Sarouk, jest dwuwątkowy i grubszy, z medalionami kwiatowymi lub wzorami drzewa życia; styl północno-zachodni, zbliżony do Hamadan, jest jednowątkowy, geometryczny i o jaśniejszych barwach. Przeważają małe dywany i chodniki, głównie na granatowym, głęboko czerwonym lub kremowym tle.
Przedział rozmiarowy najmniejszych dywanów ręcznie wiązanych, od około 61 × 61 cm (2 × 2 stopy) do 91 × 152 cm (3 × 5 stóp), z formatami pośrednimi 61 × 91, 61 × 122 i 91 × 122 cm (2 × 3, 2 × 4 i 3 × 4 stopy); większe dywany należą już do przedziału średniego, który zaczyna się mniej więcej od 122 × 183 cm (4 × 6 stóp). Małe dywany sprawdzają się przy wejściach i drzwiach, w łazienkach i kuchniach, na końcach korytarzy lub schodów, w garderobach, w kąciku biurowym albo pod rzeźbą. Ponieważ są lekkie, mają skłonność do ślizgania się i najlepiej stosować je z podkładem pod dywan. Ten rozmiar występuje w tkactwie miejskim, wiejskim i plemiennym, a dywany plemienne często tka się jako małe.
Perskie dywany miejskie z Mashhad, drugiego co do wielkości miasta Iranu, na północnym wschodzie kraju, gdzie tkactwo zaczęło się w późnym średniowieczu. Słyną z wysokiej gęstości węzłów (zwykle powyżej 250 KPSI, czyli węzłów na cal kwadratowy, co daje około 39 na cm², a wyjątkowo blisko 1000, czyli około 155 na cm², na jedwabnej podstawie) i misternych wzorów kwiatowych w układzie medalionowym, medalionowo-narożnikowym lub allover, w barwach winnej czerwieni lub burgundu, głębokiego błękitu, zieleni i kremu. Runo jest wełniane, na bawełnianej podstawie, i wyższe niż w większości dywanów miejskich; jedwabna podstawa zdarza się rzadko, a w nowszych dywanach jedwabno-wełnianych jedwab wchodzi w skład runa. Dywany zamkniętego już warsztatu Saber są dziś poszukiwane przez kolekcjonerów, a Astan Quds Razavi pozostaje dobrze znaną nazwą.
Duży motyw pośrodku pola dywanu, wokół którego układa się reszta kompozycji; duży medalion centralny został podobno wprowadzony w epoce Safawidów (XVI–XVII wiek). Medaliony kwiatowe, typowe dla dywanów miejskich, takich jak Tabriz, Kashan i Sarouk, odczytuje się często jako kwiat lotosu, a sam motyw interpretowano też jako odzwierciedlenie wnętrza kopuły meczetu; medaliony geometryczne, zwykle sześciokątne lub rombowe, wyróżniają dywany wiejskie i plemienne, takie jak Heriz i Zanjan. Medalion może występować samodzielnie, łączyć się z czterema narożnikami, być otoczony mniejszymi medalionami powyżej i poniżej albo powtarzać się wzdłuż chodnika. Dywany bez motywu centralnego określa się jako allover. W dobrze wykonanym dywanie medalion leży pośrodku, a narożniki są swoimi wzajemnymi odbiciami lustrzanymi na tyle wiernie, na ile pozwala praca ręczna.
Układ, w którym pośrodku pola znajduje się jeden duży, kanciasty medalion, z odrębnymi motywami w narożnikach pola i znacznie lżejszym wzorem na pozostałym tle, dzięki czemu medalion jest wyraźnym punktem centralnym. Powyżej i poniżej medalionu głównego często umieszcza się mniejsze medaliony geometryczne. Jest typowy dla dywanów wiejskich i plemiennych, takich jak Heriz, Abadeh, Zanjan, Karaja i Qashqai, i stanowi kanciasty odpowiednik kwiatowego medalionu centralnego.
Dywan kwiatowy zbudowany wokół jednego medalionu centralnego — pojedynczego dużego kwiatu albo skupiska drobnych kwiatów zespolonych w jeden kształt — często powtarzanego w mniejsze medaliony powyżej, poniżej i po bokach. Medalion tradycyjnie uważa się za symbol świętego lotosu. Ponieważ zajmuje miejsce na polu, kwiaty i gałązki są w nim mniejsze i cieńsze niż w kwiatowych dywanach o wzorze allover. Wzór jest typowy dla dywanów Tabriz, Kerman, Sarouk i Kashan, a jego mocny środek sprawia, że łatwo staje się punktem centralnym pomieszczenia.
Medalion, którego kontur obrzeżają haczykowate występy sterczące z jego krawędzi, uważany za charakterystyczną cechę dywanów Karaja. Wyraziste, geometryczne medaliony Karaja, występujące na przemian wzdłuż chodnika albo powtarzane kolumnami na szerszym dywanie, mają zwykle takie haczyki, a tło wokół nich wypełnia wiele drobnych kształtów geometrycznych.
Dywany wiejskie z rejonu Mehraban, skupiska wsi w północnej części regionu Hamadan, tuż przy kurdyjskiej części Iranu, stąd obecność stylów kurdyjskich. Są to dywany jednowątkowe na bawełnie, wiązane węzłem symetrycznym (tureckim), z runem średniej wysokości z drobnej, miękkiej, lśniącej, tłustej wełny, na polach ciemnoniebieskich, ciemnoczerwonych, kremowych, w kolorze wielbłądziej sierści lub brzoskwiniowych. Starsze egzemplarze są geometryczne, z powtarzającymi się medalionami i motywami ptaków lub zwierząt, w dużej mierze tkane na własny użytek tkaczy; nowsze naśladują kwiatowe wzory amerykańskiego Sarouku. Rejon słynie z chodników, zwykle o szerokości 76–91 cm (od 2,5 do 3 stóp) i długości 1,8–6,1 m (od 6 do 20 stóp). Nie należy go mylić z Meraban z prowincji Azerbejdżan Wschodni, gdzie tka się dywany w stylu Heriz.
Rozmaite techniki barwienia przędzy dywanowej: barwienie w kadzi (zanurzanie w kąpielach barwiących), barwienie ciągłe (nanoszenie po tuftowaniu), barwienie odcinkowe (kilka kolorów na jednej przędzy) i barwienie w masie (barwnik dodany do ciekłego polimeru przed wytłaczaniem). Każda metoda daje inne korzyści w zakresie trwałości barw, możliwości wzorniczych i wpływu na środowisko. W dywanach wiązanych ręcznie wełnę barwi się w postaci gotowej przędzy przed wiązaniem węzłów, barwnikami naturalnymi z roślin, korzeni i kwiatów, które z wiekiem łagodnieją, albo barwnikami syntetycznymi; różnice między partiami barwnika są jednym z głównych źródeł abrashu.
Rozmaite techniki czyszczenia dywanów: ekstrakcja gorącą wodą (pranie parowe), czyszczenie na sucho preparatami sypkimi, metoda bonnet oraz enkapsulacja; każda nadaje się do innych rodzajów dywanu, stopni zabrudzenia i czasów schnięcia. Dywany ręcznie wiązane wymagają łagodniejszej pielęgnacji: odkurzania z boku na bok odkurzaczem cylindrycznym z wyłączoną szczotką obrotową, omijając frędzle; od czasu do czasu lekkiego przetarcia rozcieńczoną, pozbawioną wybielaczy pianą z płynu do naczyń na białych ręcznikach bawełnianych, partiami wzdłuż runa, aby dywan wysechł w ciągu około godziny; oraz profesjonalnego prania co 5–10 lat, przy dużym natężeniu ruchu co 3–5 lat, a także przed odłożeniem dywanu na rok lub dłużej.
Nisza w kształcie łuku lub drzwi, utkana na jednym końcu pola dywanu modlitewnego, nawiązująca do niszy meczetu wyznaczającej kierunek Mekki. Jest punktem centralnym dywanu i przypomina modlącemu się, że stoi w miejscu świętym. Rysunek bywa bardzo różny: od samego zarysu drzwi po architektoniczne ujęcie z kolumnami i drobnymi szczegółami.
Powtarzalny wzór pokrywający całe pole: okrągłe kwiaty połączone romboidalną kratą wici, zwykle z koronami w bieli lub żółci na ciemnoniebieskim albo czerwonym tle. Ukochany w tkactwie kurdyjskim, beludżyjskim i północno-zachodniej Persji, z oddali czyta się jak pole gwiazd. Nazwę wywodzi się potocznie od legendarnego mecenasa, Miny Chana.
Starszy tkacz, który nadzoruje pozostałych tkaczy warsztatu i dba o wysoki poziom wzornictwa i tkania. Mistrzowie tkaccy często zakładają warsztat i użyczają mu swojego nazwiska, jak Alabaf i Habibian, a w elitarnych warsztatach miejskich ich nazwiska bywają wplatane w dywany jako sygnatury. Najbardziej wymagające prace, takie jak dywany figuralne, powierza się właśnie im, a afgański mistrz Khal Mohammadi, będący też biegłym farbiarzem, dał swoje nazwisko pewnemu typowi dywanów. Dywany tkane pod takim nadzorem są na ogół lepszej jakości niż dywany spoza warsztatów, choć nie w każdym przypadku. Tytuł ten bywa też używany swobodniej, wobec każdego bardzo biegłego tkacza.
Długa, jedwabista, lśniąca sierść kozy angorskiej. W dywanach perskich jest jednym z kilku włókien zwierzęcych, wymienianych razem z kozią sierścią, wielbłądzią sierścią i sierścią krowią, które mogą służyć za materiał, lecz są znacznie rzadsze niż zwykle stosowana wełna, bawełna i jedwab; ta grupa występuje głównie w dywanach plemiennych.
Stylizowany motyw kwiatowy, uważany w perskiej tradycji dywanowej za święty kwiat i wiązany z długim życiem. Medalion centralny dywanu z medalionem kwiatowym odczytuje się jako lotos, rysowany albo jako jeden duży kwiat, albo jako kilka małych. Lotos jest też jedną z głównych cech wzoru Shah Abbasi, a we wzorze herati liście o rybim kształcie mają podobno okalać lotos. Kwiaty lotosu należą do motywów przypisywanych okresowi mongolskiemu, gdy do dywanów perskich weszły wzory ze sztuki chińskiej.
Dywany ze wschodniego Iranu, które handel sprzedaje pod nazwą Moud Mashad, zaliczając je do dywanów Mashhad. Zwykle mają wzór herati w beżu, błękicie, rdzy i czerwieni i najczęściej są sygnowane przez wytwórcę. Podstawa jest bawełniana; starsze egzemplarze mają zwykłe runo wełniane, a nowsze runo jedwabno-wełniane.
Pierwsze mycie surowej wełny po strzyży, podczas którego usuwa się z niej brud i inne zanieczyszczenia. Jest to jeden z początkowych procesów przygotowania wełny do dywanów perskich i orientalnych; po nim następują karbonizacja, gręplowanie i przędzenie w przędzę.
Profesjonalne narzędzie montażowe, które za pomocą dźwigni i chwytnych zębów mocno napina wykładzinę na szerokość pomieszczenia. Niezbędne do prawidłowego ułożenia, bez fałd, falowania i przedwczesnego zużycia; na większych powierzchniach skuteczniejsze niż napinacz kolanowy.
Specjalistyczne prace naprawcze uszkodzonych dywanów, w tym ponowne wiązanie węzłów lub dotkanie wytartych miejsc, łatanie, obrzucanie krawędzi (ponowne obszycie brzegu), napinanie, wymiana frędzli i renowacja barw. Drobne, fachowo wykonane naprawy, trudne do dostrzeżenia, są zwykle dopuszczalne w starszym dywanie, a dywan bez żadnych napraw osiąga najwyższą cenę. Widoczne łaty, szwy lub ściegi, najłatwiejsze do zauważenia od spodu, oraz wymienione frędzle (frędzle to końce osnowy samego dywanu, a nie doszyta ozdoba) zalicza się do napraw poważnych, które skracają żywotność dywanu i znacznie obniżają jego wartość. Bardzo stare dywany często noszą ślady jakiejś naprawy, więc rzekomo antyczny dywan bez żadnej może być nowszą reprodukcją, choć ta wskazówka sama nie przesądza sprawy.
Ornament wpisany w każdy z czterech narożników pola wokół medalionu centralnego, zwykle nawiązujący do jego motywów lub koloru; w dywanach Tabriz narożniki powstają często przez podzielenie wzoru medalionu na cztery części i wykorzystanie jednej części w każdym narożniku. Narożniki dopełniają układ z medalionem i narożnikami, a w dobrze wykonanym dywanie pasują do siebie i są rozmieszczone symetrycznie.
Dywany i wykładziny o niskiej zawartości lotnych związków organicznych (LZO), sprzyjające lepszej jakości powietrza w pomieszczeniach i ograniczające emisje chemiczne.
Technika konstrukcyjna, w której co drugą nitkę osnowy sprowadza się na drugi, niższy poziom wewnątrz dywanu, tak że węzły układają się w dwóch płaszczyznach zamiast jednej. To ukryta inżynieria wielu bardzo drobno wiązanych dywanów: niemal podwaja osiągalną gęstość węzłów i daje sztywny, ciężki chwyt. Przesunięcie palcami po spodzie dywanu i wyczucie prążkowanych, przesuniętych guzków węzłów to klasyczna próba znawcy na obniżoną osnowę.
Praktyka polegająca na obracaniu dywanu w miejscu, zwykle o pół obrotu (180°), w ustalonych odstępach czasu, tak aby ruch pieszy, ciężar mebli i światło słoneczne przypadały na różne fragmenty, a runo zużywało się równomiernie. Odstęp zależy od obciążenia: co najmniej raz na dwa lata przy zwykłym użytkowaniu, mniej więcej raz w roku pod ciężkimi meblami lub krzesłem biurowym i mniej więcej co pół roku w korytarzu lub przy wejściu. Równomierne zużycie przemawia też na korzyść używanego dywanu przy ocenie jego wartości.
Proces wykończeniowy stosowany do nowo utkanych dywanów, by nadać im wygląd dawnego dywanu; najlepiej znany z pakistańskich dywanów Peshawar (Chobi) oraz dywanów w stylu Oushak i Kazak. Świeżo utkany dywan, z początku ciemniejszy, pierze się z kamieniami w procesie zwanym w handlu praniem postarzającym, który zmiękcza barwniki; czasem stosuje się też pranie chemiczne. Ponadto dywan bywa wystawiany na mocne słońce, a jego runo strzyże się krótko, przez co dywan sprawia wrażenie cienkiego, a mimo to pozostaje trwały. Naturalne starzenie rozjaśnia barwę łagodnie i równomiernie wzdłuż runa, natomiast dywan poddany obróbce wygląda zwykle na wypłowiały i ma ostry pas koloru pośrodku włókien. Ponieważ takie dywany wykonuje się z myślą o zużytym wyglądzie, sam wygląd zużytego dywanu nie dowodzi jeszcze, że jest on stary.
Wykończenie krawędzi, w którym przędzę owija się raz po raz wokół zewnętrznego brzegu dywanu, maszynowo lub ręcznie, tworząc zaokrągloną, przypominającą sznur obwódkę. To zwykłe wykończenie dłuższych boków dywanów maszynowych (frędzle zwykle wyznaczają końce osnowy) oraz sposób odbudowy wytartego brzegu dywanu wiązanego ręcznie (naprawa zwana po angielsku overcasting). Pierwotny brzeg dywanu wiązanego ręcznie to zwykle krajka, wpleciona w trakcie tkania, gdy wątek owija skrajne nitki osnowy, a nie nałożone później obrzucenie. W pracach ręcznych równość obrzucenia jest szybką wskazówką, ile staranności włożono w wykończenie.
Odkurzacz, w którym silnik, filtr i pojemnik na kurz mieszczą się w korpusie na kółkach, ciągniętym za użytkownikiem i połączonym elastycznym wężem z rurą oraz głowicą czyszczącą, w odróżnieniu od odkurzacza pionowego, w którym silnik i głowica szczotkowa tworzą jedną całość. Do dywanów ręcznie wiązanych zaleca się lekki odkurzacz tego typu z głowicą bez szczotki obrotowej; unika się maszyn dużej mocy i przemysłowych.
Okresowy zabieg pielęgnacyjny, w którym dywan odwraca się na drugą stronę albo odgina po połowie, tak by nie trzeba było przewracać go w całości, a jego spód odkurza się, by rozluźnić kurz i brud, które przeniknęły w dół przez runo; zebrane pod dywanem zanieczyszczenia można wtedy zamieść. Zaleca się go mniej więcej co 1–2 miesiące, obok odkurzania strony runa w poprzek szerokości dywanu co 1–2 tygodnie (mniej więcej co miesiąc w rzadko używanym pomieszczeniu), przy czym jest to zabieg raczej dodatkowy niż niezbędny.
Sposób odkurzania polegający na prowadzeniu odkurzacza w poprzek szerokości dywanu, a nie wzdłuż jego długości, aby ssanie nie ciągnęło runa ani zgodnie z kierunkiem jego ułożenia, ani pod włos. Idzie w parze z lekkim odkurzaczem workowym bez szczotki obrotowej oraz z niewpuszczaniem frędzli do maszyny: odkurzacz może się do nich zbliżać, lecz nie wolno ich wciągnąć. Wierzch odkurza się co 1–2 tygodnie (co miesiąc w rzadko używanym pomieszczeniu), a spód co 1–2 miesiące, przewracając za każdym razem połowę dywanu.
Zdolność dywanu do przeciwstawienia się blaknięciu i degradacji pod wpływem promieniowania ultrafioletowego. Ważna w miejscach nasłonecznionych i na zewnątrz. Włókna barwione w masie mają zwykle znacznie lepszą odporność na UV niż wyroby barwione konwencjonalnie.
Zjawisko, w którym pewne obszary dywanu wydają się jaśniejsze lub ciemniejsze od sąsiednich, ponieważ światło inaczej odbija się od włókien, które zmieniły kierunek. To nie wada produkcyjna, lecz fizyczna cecha runa ciętego. Nazywane też „znakiem wodnym” albo poolingiem.
Epoka rządów Mongołów i Ilchanidów w Persji, którą niektóre opracowania z historii dywanu datują od XIV do XVI wieku. Przypisuje się jej połączenie sztuki chińskiej i islamskiej we wzornictwie dywanów perskich: z tego zetknięcia wywodzą się kompozycje obrazowe, o otwartej przestrzeni, oraz motywy takie jak feniks, lotos, wstęga chmur i smok, a tkactwo dywanów perskich w dzisiejszej postaci mogło zacząć się właśnie wtedy. Zachowało się niewiele świadectw, ponieważ znaczną część dorobku tej epoki zniszczono, ale rzadkie przebłyski jej dywanów ukazują zaczynające się pojawiać motywy kwiatowe i ptaki.
Epoka dynastii Kadżarów, która rządziła Persją w XIX wieku i dała największą w dziejach Persji produkcję dywanów. Tkactwo odżyło po zawirowaniach XVIII wieku, które wstrzymały pracę głównych ośrodków wytwórczych, a eksport do Europy i Ameryki kwitł, przy czym największymi odbiorcami były Anglia i Niemcy. Obok Tabriz i Kerman wyrosły nowsze ośrodki, takie jak Sultanabad i Kashan, a europejskie i amerykańskie firmy zakładały w Persji własne ośrodki produkcyjne. Dywany z tych wielkich wytwórni mają ujednolicone, łatwo rozpoznawalne wzory, w odróżnieniu od dywanów wiejskich i plemiennych, których tkacze wciąż sami projektują wzory.
Epoka panowania Turków seldżuckich w Persji w XI i XII wieku, kiedy nowi władcy sprowadzili tkaczy biegle władających węzłem tureckim. Według rozpowszechnionej opowieści o dziejach dywanu w tym okresie do tkactwa perskiego trafił węzeł turecki (Ghiordes), którego wpływ najsilniej widać do dziś w dywanach z Tabrizu, Azerbejdżanu i Hamadanu.
Dwa systemy nitek tworzące podstawę dywanu: osnowa, czyli pionowe nitki naciągnięte na krosno jako pierwsze, oraz wątek, czyli poziome nitki przeprowadzane przez osnowę między rzędami węzłów. Podstawa jest zwykle bawełniana, choć w dywanach plemiennych i starszych często spotyka się wełnę, a w bardzo drobnych — jedwab. Dywany jednowątkowe, standardowe w szerszej okolicy Hamadan, mają na spodzie zygzakowate rzędy białych punktów osnowy i cieńsze runo, natomiast konstrukcja z podwójnym wątkiem, standardowa w drobnych, gęsto tkanych dywanach oraz w dywanach Bijar i Heriz, osnowę ukrywa i daje grubsze, gęstsze runo. Końce osnowy tworzą frędzle, a dodatkowe rzędy wątku na obu końcach tworzą płasko tkany pas kilimowy, który zabezpiecza runo.
Dywan w klasycznym stylu Ushak (Uşak), tureckiego ośrodka tkackiego o długiej tradycji klasycznych wzorów. Dywany sprzedawane dziś pod tą nazwą są zwykle ręcznie wiązane w Pakistanie, w warsztatach założonych w latach 70., według relacji handlowców, przez właścicieli, którzy opuścili Iran po embargu. Odtwarzają wzory tureckie i dawne perskie, głównie miękkie kwiatowe układy allover lub z medalionem z niewielką ilością rysunku geometrycznego, z wełny z Ghazni i z Nowej Zelandii na bawełnianej podstawie. Barwniki roślinne, pranie postarzające, kilka odcieni jednego koloru oraz krótkie, niskie runo nadają im stonowany, zestarzały wygląd, a projektanci dobierają palety zgodnie z trendami kolorystycznymi. Zależnie od wzoru i gęstości węzłów ta sama rodzina dywanów bywa też sprzedawana jako Peshawar, Chobi, Ziegler lub Ferahan.
Stylizowany motyw kwiatowy w kształcie wachlarza lub liścia palmy, którego płatki albo liście rozchodzą się z jednej podstawy. Powtarza się w polach i bordiurach dywanów miejskich, takich jak Kashan i Tabriz, zwykle obok pnączy arabeskowych, rozet i gałązek kwiatowych. W dywanach Sultanabad palmety rysuje się w powiększonej skali i umieszcza wśród kanciastych pnączy we wzorze allover.
Jedna partia barwnika wraz z przędzą nim zabarwioną, przy czym całość przybiera ten sam odcień. Barwniki naturalne powstają w małych, rzemieślniczych partiach, a gdy jedna się skończy, następnej nie da się dokładnie dopasować, więc przędza z różnych partii nieco różni się tonem. W gotowym dywanie różnica ujawnia się jako zmiany odcienia zwane abrash, odczytywane jako oznaka ręcznego farbowania, natomiast idealnie płaski, jednolity kolor wskazuje na barwniki syntetyczne i produkcję maszynową.
Pas na każdym z krótszych końców dywanu wiązanego, między ostatnim rzędem runa a frędzlami, tkany wyłącznie wątkiem. Tkacz przeprowadza tam przez osnowę kilkakrotnie dodatkowy wątek, bez węzłów, aby zabezpieczyć runo i nadać końcom ściślejsze, mocniejsze wykończenie. Jest to szczegół wykończeniowy dywanu z runem, a nie odrębny dywan kilim; frędzle, które trzeba ukryć, można podwinąć i przywiązać do tego pasa od spodu. W dywanach Bijar frędzle na tym końcu są często zaplecione.
Miękki, złagodzony wygląd, jaki barwniki naturalne dywanu nabierają przez dziesięciolecia użytkowania i działania światła: barwy układają się w subtelniejsze, bardziej harmonijne tony, które łagodnieją, a nie tylko blakną; wełna staje się też miększa, a luźne włókna ścierają się, dzięki czemu wzór jest wyraźniej czytelny. Patyna najpełniej rozwija się w dywanach antycznych i uchodzi za oznakę prawdziwego wieku. Sztuczne zabiegi postarzające ją naśladują, lecz zwykle dają wygląd wypłowiały, z nagłym pasem koloru we włóknie zamiast stopniowego blaknięcia od czubka do nasady.
Dywany ręcznie wiązane z Pakistanu, wytwarzane w mieście Peshawar na północy kraju i zwane też Chobi. Kopiują dawne wzory perskie i tureckie, przeważnie kwiatowe wzory allover lub powtarzalne (medaliony zdarzają się rzadko, ponieważ układy allover pasują do większej liczby wnętrz), z użyciem ręcznie przędzonej wełny i barwników roślinnych. Dywany tka się w ciemniejszych tonach, następnie pierze z użyciem kamieni i wystawia na silne słońce, a runo przycina krótko, by wzór był widoczny, co nowemu dywanowi nadaje postarzone, antyczne wykończenie. Barwy są miękkie, stonowane i często oparte na beżu, z celowym zróżnicowaniem jasnych i ciemnych tonów, które naśladuje dywany postarzone przez czas; dywany sprawiają wrażenie cienkich, a mimo to dobrze znoszą użytkowanie. Ten sam wygląd bywa też sprzedawany jako Oushak, Ziegler lub Ferahan.
Zasady pielęgnacji frędzli dywanu, czyli odsłoniętych końców osnowy. Frędzli nie odkurza się, co najwyżej delikatnie zmiata się je miotłą, ponieważ obrotowa szczotka chwyta i szarpie nitki; aby się nie plątały, można je też lekko rozczesywać szczotką o szeroko rozstawionych zębach. Gdy są zabrudzone, pierze się je, układając na desce lub kiju i szczotkując od dywanu ku końcom mocno rozcieńczonym, pozbawionym wybielaczy płynem do naczyń, a następnie zostawiając na kiju do całkowitego wyschnięcia. Wybielaczy i innych agresywnych środków chemicznych unika się, gdyż mogą doprowadzić do butwienia podstawy.
Kwadratowe fragmenty wykładziny (w Europie najczęściej 50 × 50 cm), układane pojedynczo i wymieniane sztuka po sztuce w miarę potrzeby. Bardzo popularne w obiektach komercyjnych ze względu na elastyczność, łatwość montażu i mniejsze straty przy wymianie.
Warstwa amortyzująca, kładziona pod dywanem, która zapobiega ślizganiu, chroni podłogę, łagodzi nacisk mebli i wydłuża żywotność dywanu, osłaniając go przed tarciem od spodu i wilgocią z podłogi. Ma największe znaczenie przy małych lub lekkich dywanach, na przykład przy wejściach, w kuchniach i łazienkach albo na płytkach, które bez podkładu się przesuwają i stają się przyczyną poślizgnięć. Bardzo duże dywany dzięki własnemu ciężarowi pozostają na miejscu, jednak podkład nadal się przydaje pod ciężkimi stołami i sofami oraz w wilgotnych pomieszczeniach, gdzie izoluje od wilgoci z podłoża.
Niewielka wyściełana miseczka lub podkładka umieszczana pod nogami ciężkich mebli, takich jak sofa, stolik kawowy czy stół jadalniany, by złagodzić nacisk, jaki każda noga wywiera na dywan. Stosuje się ją razem z podkładem pod dywan oraz obok okresowego obracania dywanu, aby obciążenie nie spoczywało stale w tych samych miejscach.
Rodzaj posadzki łączącej kilka warstw różnych materiałów dla lepszej stabilności i użytkowości. W odniesieniu do wykładzin może oznaczać płytki dywanowe z technicznymi systemami podłoża, zaprojektowanymi pod konkretne właściwości.
Warstwa na spodzie dywanu lub wykładziny tuftowanej albo maszynowej, nadająca im stabilność i strukturę. Podłoże pierwotne utrzymuje włókna, a wtórne dodaje wytrzymałości i stabilności wymiarowej. Spód takich dywanów jest zwykle sztywny i plastikowy w dotyku, ponieważ wykonano go z tworzywa syntetycznego (polipropylenu, poliestru lub nylonu), i nie odsłania wzoru z wierzchu. Dywan ręcznie wiązany nie ma osobnego podłoża ani warstwy płótna czy lateksu: jego spodem jest tkana podstawa, zwykle bawełniana, z widocznymi węzłami, bardziej miękka w dotyku i pokazująca wzór z wierzchu.
Jednowarstwowy system podłoża nanoszony na wykładzinę, zwykle z lateksu lub materiałów syntetycznych. W odróżnieniu od tradycyjnych wykładzin z podłożem pierwotnym i wtórnym wykładziny z podłożem jednolitym mają jedną, grubszą warstwę, która zapewnia stabilność i integralność wymiarową.
Mieszanka kauczuku syntetycznego nanoszona na spód wykładzin, by unieruchomić pęczki i zapewnić stabilność wymiarową. Występuje w różnych recepturach, m.in. jako SBR (kauczuk butadienowo-styrenowy) i lateks syntetyczny, o odmiennym stopniu elastyczności i trwałości.
Szkielet dywanu wiązanego ręcznie: nitki osnowy i wątku, na których wiąże się każdy węzeł runa. W dywanach miejskich i wiejskich zwykle stosuje się bawełnę, ponieważ pod wpływem wilgoci prawie się nie rozciąga ani nie kurczy, dzięki czemu dywan zachowuje kształt, a przy tym jest dość sztywna, by łatwo było wiązać na niej węzły; ta sama sztywność może udzielać się wzorowi, który sprawia wrażenie mniej płynnego niż na podstawie wełnianej. Wełna, a czasem kozia sierść, jest typowa dla dywanów plemiennych, w których tkacze mogą użyć jednego materiału zarówno na podstawę, jak i na runo; daje to więcej charakteru, lecz dywan ma mniej prosty kształt. Jedwab, jako cieńszy, pozwala na bardzo dużą gęstość węzłów. Frędzle na obu końcach to odsłonięte końce osnowy podstawy, więc zdradzają jej materiał.
Metoda układania, w której podkład przykleja się do podłoża, a następnie wykładzinę przykleja się do podkładu. Daje dodatkową stabilność i stosuje się ją w intensywnie użytkowanych strefach komercyjnych.
Konstrukcja, w której między kolejnymi rzędami węzłów przez osnowę przeprowadza się dwie nitki wątku zamiast jednej. Podwójny wątek przykrywa podstawę, dlatego na spodzie drobno i ściśle tkanego dywanu widać tylko węzły i wątek, bez białych punktów osnowy, które zdradzają dywan z pojedynczym wątkiem, a sam dywan jest grubszy, gęstszy i cięższy. Typowymi dywanami dwuwątkowymi są Bijar i Heriz, podobnie jak w ogóle drobno tkane dywany perskie.
Konstrukcja, w której tkacz przeprowadza między kolejnymi rzędami węzłów tylko jedną nitkę wątku. Ponieważ osnowa nie jest w pełni zakryta, na spodzie dywanu widać zygzak drobnych białych punktów podstawy, co ułatwia rozpoznanie tej konstrukcji, a runo bywa cieńsze i niższe niż przy tkaniu z podwójnym wątkiem. Pojedynczy wątek to standard w całej okolicy Hamadan: od dywanów Hamadan, Karaja i Mehraban po Senneh i wiele plemiennych dywanów kurdyjskich, a także w odmianie dywanów Malayer, na którą wpłynęły dywany Hamadan.
Środkowa część dywanu wewnątrz bordiur, w której mieszczą się medalion, wzór allover, kwatery ogrodowe lub inny główny wzór. W opisach dywanów często podaje się kolor pola, czyli barwę tła tej części (na przykład ciemna czerwień, ciemny granat, krem lub kolor wielbłądzi), w odróżnieniu od kolorów akcentowych, w których utrzymane są motywy i detale. We wzorze z otwartym polem większość pola pozostaje jednolitym tłem, z szeroko rozstawionymi motywami i dużym udziałem pustej przestrzeni.
Usuwanie fałd i falowania wykładziny przez ponowne jej naprężenie i przymocowanie do listew kolczastych. Konieczne, gdy wykładzina obluzuje się z upływem czasu, wskutek zmian wilgotności albo przesuwania ciężkich mebli.
Pierwsza pomoc przy świeżo rozlanym płynie na dywanie, która zmniejsza ślad, lecz nie usuwa go całkowicie. Nadmiar płynu zbiera się łyżką lub wchłania czystą białą ściereczką, nigdy nie pocierając plamy; następnie miejsce pokrywa się pianą z płynu do naczyń, zbiera ją białym ręcznikiem bawełnianym, osusza przez przykładanie drugiego ręcznika, szczotkuje wzdłuż runa i podpiera dywan tak, aby powietrze docierało do spodu. Unika się agresywnych środków chemicznych, a to, co pozostanie, usuwa specjalista od czyszczenia dywanów.
Zabieg wykończeniowy nadający nowo wykonanym dywanom antyczny wygląd, najlepiej znany z dywanów Peshawar (Chobi) i tkanych dziś dywanów w stylu kazak. Świeżo utkany dywan, którego barwy są z początku ciemne, pierze się kamieniami (dywany Peshawar dodatkowo pozostawia się w mocnym słońcu), aby barwy zmiękły i wyblakły, a runo strzyże się krótko — dlatego dywany te sprawiają wrażenie cienkich i niskich, a mimo to pozostają trwałe. Dywany w stylu Oushak z tych samych warsztatów przechodzą porównywalne pranie postarzające. Barwy potraktowane tak, by wyglądały staro, mają zwykle wypłowiały wygląd i ostry pas koloru pośrodku każdego włókna, w odróżnieniu od równomiernego blaknięcia przy naturalnym starzeniu.
Specjalistyczne pranie dywanu ręcznie wiązanego, wykonywane po utkaniu, ponownie wtedy, gdy sprzedawca przygotowuje do sprzedaży nowy lub używany towar, oraz okresowo w trakcie użytkowania. Fachowe pranie usuwa brud i luźne włókna, a wzór pozostaje wyrazisty i harmonijny; pranie niestaranne sprawia, że wzór staje się zamglony, i może spowodować spłynięcie barwników, dlatego jakość prania po cichu wpływa na ostateczny wygląd dywanu. Właściciele powtarzają je zwykle mniej więcej co 3–5 lat, w przypadku dywanu, który długo pozostaje czysty, nawet co około 10 lat, a przy dużym ruchu lub szybkim brudzeniu się częściej; przed przechowywaniem przez rok lub dłużej dywan pierze się ponownie, a zwykłym pralniom chemicznym się go nie powierza.
Technika tuftowania wykładzin maszynowych, w której pęczki wprowadza się w układzie promienistym zamiast w prostych rzędach, co daje wzory o bardziej naturalnym wyglądzie.
Stopień, w jakim dywan ręcznie wiązany zachowuje proste, równoległe krawędzie i niemal stałą szerokość u góry, pośrodku i u dołu. Dywan maszynowy niemal zawsze ma identyczne wymiary w każdym miejscu, natomiast ręcznie wykonany nigdy nie osiąga takiej dokładności, ponieważ drewniane krosna z czasem się rozszerzają i kurczą, a wełniane podstawy, również wrażliwe na wilgoć, ulegają tym zmianom silniej niż bawełniane; szczególnie skłonne do krzywienia się są wyroby wiejskie i plemienne. Różnica rzędu 2,5–5 cm (1–2 cale) jest dopuszczalna, natomiast większe różnice uchodzą za wadę obniżającą jakość i wartość. Prostoliniowość ocenia się na oko z pewnej odległości, na tle linii twardej podłogi lub mierząc taśmą szerokość u góry, pośrodku i u dołu.
Prowincja w południowo-zachodnim Iranie, obejmująca miasto Shiraz, w której mieszka wiele plemion tkackich i osiadłych społeczności wiejskich. Jej najbardziej znane dywany to Gabbeh, o grubym runie i prostym rysunku, tkany przez plemiona i mieszkańców wsi prowincji, oraz plemienne dywany Shiraz, sprzedawane na bazarze w Shiraz, których rysunek łączy wzory sąsiednich grup tkackich, takich jak Abadeh i Qashqai.
Sposób postępowania przy odkładaniu dywanu na miesiące lub lata. Najpierw się go czyści (profesjonalnie, jeśli przechowywanie potrwa rok lub dłużej), następnie zwija równo i ciasno runem do środka (dywan zbyt duży, by zwinąć go w całości, składa się najpierw wzdłuż, potem w poprzek, a dopiero potem zwija) i owija materiałem przepuszczającym powietrze, najlepiej z włókna naturalnego, przyciętym tak, by z każdej strony był dłuższy od rulonu o około 30 cm (1 stopę), co pozwala zawiązać oba końce. Potem dywan leży w suchym, dobrze wentylowanym miejscu, z odstępem kilku centymetrów (kilku cali) po obu stronach i bez niczego ciężkiego na wierzchu, co chroni go przed molami, myszami, wilgocią i długo utrzymującymi się zagięciami.
Etap wytwarzania dywanu, w którym oczyszczoną i zgręplowaną wełnę zamienia się w przędzę, ręcznie lub na ręcznym kołowrotku, a poszczególne nitki skręca się następnie razem w grubsze pasma. Skręcanie nadaje przędzy dodatkową wytrzymałość i trwałość, po czym wełna jest gotowa do farbowania. Przędza ręcznie przędziona uchodzi za lepszą od maszynowej: jej nitki są cieńsze i miększe, a wełna jest bardziej lśniąca.
Przycinanie nożycami wiązanego runa dywanu. Tkacze przycinają je lekko co kilka cali (mniej więcej 5–10 cm) wiązania, aby wzór pozostawał widoczny, a końcowe przycięcie po zdjęciu dywanu z krosna ustala wysokość gotowego runa. Drobno wiązane dywany, takie jak jedwabne dywany Tabriz oraz inne dywany jedwabne i wełniano-jedwabne, przycina się krótko, by wyraźnie zarysować szczegóły wzoru, natomiast dywany wykonywane tak, by wyglądały na antyczne, jak Kazak i wyroby w stylu Oushak, celowo przycina się krótko, aby sprawiały wrażenie cienkich i wyglądały na postarzone.
Dywany plemienne tkane przez Qashqai, koczownicze plemię południowo-zachodniego Iranu, które łączy grupy turkijskie, arabskie, kurdyjskie i Lurów i zamieszkuje ten region co najmniej od XVI wieku. Wzory powstają z pamięci, a nie według spisanych planów; łączą układy geometryczne i medalionowe, czasem w prostszej, oszczędnie zdobionej postaci, ze zwierzętami, roślinami i przedmiotami codziennego użytku, w klejnotowych czerwieniach, szafranowym złocie i indygo, często na głęboko czerwonym lub ciemnogranatowym tle. Gruba, twarda w tkaniu wełna z własnych stad plemienia jest trwała, a zarazem miękka i tworzy gęste runo średniej wysokości na podstawie bawełnianej lub wełnianej, dobrze znoszące miejsca o dużym ruchu; niewielkie krosna sprawiają, że rozmiary pozostają małe: zwykle 1,2 × 1,8 m (4 × 6 stóp) lub 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp), do tego chodniki.
Dywany perskie z miasta Qom (Ghom, Qum), stosunkowo młodego ośrodka tkackiego, którego dywany słyną z najwyższej gęstości węzłów spośród wszystkich typów perskich. Mniej więcej dziewięć na dziesięć to czysty jedwab na jedwabnej podstawie, o gęstości około 600–1000 węzłów na cal kwadratowy (KPSI; około 93–155 na cm²); pozostałe, z runem z wełny kork albo z mieszanki wełny i jedwabiu, mają około 300–700 KPSI (około 47–108 na cm²). Wzory to medaliony kwiatowe, sceny myśliwskie i wzory figuralne, głównie w łagodnych tonach pastelowych, kości słoniowej, złota i zieleni (cenione jest pistacjowozielone pole), na jasnym lub ciemnym tle. Nowsze dywany zwykle noszą sygnaturę warsztatu, starsze często jej nie mają. Miejscowa woda ma podobno zmiękczać i rozjaśniać jedwab, dlatego dywany jedwabne z całego Iranu wysyła się tam do prania.
Dywany plemienne tkane przez kurdyjskich tkaczy w okolicach Quchan, na północ od miasta Mashhad w północno-wschodnim Iranie, w regionie przygranicznym, gdzie władcy Safawidów osiedlili plemiona kurdyjskie, by pomagały strzec granicy. Podstawa z wełny lub z sierści koziej niesie wełniane runo o gęstości około 186 000 węzłów na metr kwadratowy (około 120 na cal kwadratowy), wysokiej jak na wyroby plemienne. Geometryczne wzory z medalionem lub allover na polach w mocnej czerwieni, błękicie lub kolorze kości słoniowej przypominają dywany kaukaskie, a przede wszystkim anatolijskie, ponieważ przodkowie tkaczy pochodzili z Anatolii. Niewielkie krosna ograniczają rozmiary do małych i średnich, rzadko powyżej 1,8 m (6 stóp) szerokości i 4 m (13 stóp) długości.
Nowo utkany dywan, który kopiuje wzory znacznie starszych dywanów i często jest wykończony tak, by wyglądał na postarzony: krótko przystrzyżone runo, pranie kamieniami, ekspozycja na słońce i miękko cieniowane barwniki naturalne — choć w istocie nie jest stary. Typowe przykłady to dywany Peshawar (Chobi) oraz tkane w Pakistanie dywany w stylu Oushak i kazak. Ponieważ dawne wzory są stale odtwarzane, samym wzorem nie da się datować dywanu, a zużycie także nie jest wiarygodną wskazówką. Znawcy przyglądają się więc barwie: barwniki naturalne blakną łagodnie wzdłuż włókna runa, od czubka do nasady, podczas gdy barwa poddana obróbce wygląda zwykle na wypłowiałą i ma ostry pas. Dywan uchodzący za bardzo stary, a bez żadnych napraw, może być niedawną kopią.
Technika wykonania dywanu, w której tkacz wiąże ręcznie na krośnie każdy węzeł wełnianej lub jedwabnej przędzy runa wokół sąsiednich nitek osnowy, po czym przeprowadza przez rząd wątek i go zbija. Przycięte końce węzłów tworzą runo, osnowa i wątek — podstawę, a końce osnowy stają się frędzlami. Wykonanie dywanu może zająć miesiące, a nawet lata, a praca zostawia subtelne nieregularności: wzory nie do końca symetryczne, przeciwległe krawędzie różniące się długością o kilka centymetrów, nierówne frędzle. Autentyczne dywany perskie, orientalne i tureckie są wiązane ręcznie, w odróżnieniu od dywanów ręcznie tuftowanych (czasem sprzedawanych jako „ręcznie wykonane”) i maszynowych, których spód jest w dotyku sztywny i równo ułożony.
Okrągły ornament przypominający kwiat, w którym płatki rozchodzą się równomiernie od środka, jak kwiat widziany z góry. Mniej więcej od XVI wieku, gdy wzornictwo kwiatowe zaczęło przenikać do dywanów perskich, tkacze zaczęli umieszczać rozetę pośrodku pola, z czego powstał medalion centralny kwiatowych dywanów miejskich, jak w okrągłym medalionie rozetowym z wijącymi się zwojami linii na okrągłym dywanie Tabriz we wzorze Shah Abbasi. Na dywanach Abadeh mała rozeta wykonana w granacie, czerwieni lub kremie oznacza środek medalionu, co jest jednym ze sposobów rozpoznania tego typu. Rozety powtarzają się też wzdłuż bordiur, jak w dywanach Tabriz i Bakhtiari, oraz wśród wici i palmet dywanów Sultanabad.
Zaokrąglony rozmiar w stopach i calach, pod którym dywan ręcznie wiązany figuruje w ofercie, na przykład 9 × 12 stóp (około 2,7 × 3,7 m), będący jedynie przybliżeniem jego rzeczywistych wymiarów. Dywany perskie i wiele innych orientalnych wykonuje się w miarach metrycznych, a ponieważ tka się je ręcznie, ich wymiary nieco się różnią, więc po przeliczeniu rzeczywisty rozmiar bywa zwykle o mniej więcej 5–10 cm (kilka cali) większy lub mniejszy; dywan podany jako 9 × 12 stóp może mieć 279 × 378 cm (9 stóp 2 cale na 12 stóp 5 cali). Rozmiar podaje się w kolejności szerokość × długość, a frędzli zwykle nie wlicza się do długości.
Konstrukcja, w której wszystkie pętelki przędzy mają jednakową wysokość, tworząc równą, fakturowaną powierzchnię o doskonałej trwałości i dobrze maskującą zabrudzenia.
Powierzchnia dywanu lub wykładziny, utworzona ze stojących włókien w postaci ciętych pęczków lub pętelek. W dywanie wiązanym ręcznie tworzą ją przycięte końce tysięcy wełnianych lub jedwabnych węzłów, zawiązanych na osnowie rząd po rzędzie, lekko przystrzyganych w trakcie tkania, a ostateczną wysokość nadaje im dopiero strzyżenie przy wykończeniu. Grubość runa, mierzona od spodu dywanu do wierzchołka runa, waha się zwykle od niskiej, około 3–6 mm (1/8–1/4 cala), do wysokiej, około 13–16 mm (1/2–5/8 cala). Drobne, gęste wzory przycina się krótko, by rysunek pozostał ostry; wyższe runo sprawdza się przy dużym natężeniu ruchu i ciężkich meblach, a niższe tam, gdzie liczy się prześwit pod drzwiami, oraz w wilgotnych pomieszczeniach.
Najniższa z czterech klas wysokości runa w schemacie jednego ze sprzedawców, od około 3,2 do 6,4 mm (1/8–1/4 cala), mierzona od spodu dywanu do czubków runa; następna klasa, średnio niska, sięga do 8,5 mm (1/3 cala). Runo jest gładkie w dotyku i uwydatnia ostry, bardzo szczegółowy rysunek, dlatego nisko przycina się dywany drobno wiązane, jedwabne dywany Tabriz i inne dywany z czystego jedwabiu, a także dywany antyczne starte przez wiek oraz dywany Oushak i Kazak poddane praniu postarzającemu. Taki dywan mieści się pod otwieranymi nad nim drzwiami, chłonie mniej wilgoci i kurzu i łatwiej go odkurzać, ale gorzej niż wyższe runo znosi duży ruch i ciężkie meble.
Konstrukcja, w której przędza tworzy pętelki pozostające na powierzchni nieprzecięte. Występuje jako runo pętelkowe równe (wszystkie pętelki jednakowej wysokości) lub wielopoziomowe (różne wysokości tworzące wzór albo fakturę). Zwykle trwalsze i mniej podatne na zgniatanie niż runo cięte.
Najwyższa z czterech klas wysokości runa w schemacie jednego ze sprzedawców, od około 12,7 do 15,9 mm (1/2–5/8 cala), mierzona od spodu dywanu do czubków runa. Daje pod stopami wrażenie miękkości, amortyzacji i przytulności, a zwykle towarzyszą mu większe, śmielsze wzory, gdyż dywany o mniejszej gęstości węzłów nie wymagają krótkiego przycinania, by rysunek był ostry. Razem z runem średnim poleca się je do ruchliwych salonów, korytarzy, wejść i pod ciężkie meble, wymaga jednak większego prześwitu pod drzwiami i dłużej schnie w wilgotnych pomieszczeniach. Zwykle mają je dywany Heriz, Mashhad, Sarouk, Bijar, Zanjan i Gabbeh.
Popularne, trwałe perskie dywany miejskie z Sarouku, miasta w środkowym Iranie, około 50 km (31 mil) na północ od Araku, znane od XIX wieku i eksportowane do Europy i Ameryki. Na bawełnianej podstawie spoczywa wełniane runo o średniej lub dużej grubości, niekiedy z jedwabnymi akcentami, wiązane zwykle węzłem perskim (niektóre starsze egzemplarze mają węzeł turecki), w gęstości średniej do wysokiej, do około 50 węzłów na cm² (około 320 na cal kwadratowy, KPSI). Wzory kwiatowe, medalionowe i allover, a także niektóre wzory herati, boteh i figuralne, pojawiają się na polach w kolorze beżu, kości słoniowej, kremu, granatu lub czerwieni, przy czym czerwień skłania się ku pomarańczowi lub rdzy; zwykle towarzyszy im wąska bordiura pomocnicza. Amerykańskie dywany Sarouk, tkane głównie w latach 20. i 30. XX wieku, dostosowywały wzory i barwy do gustu amerykańskiego, a wiele z nich przefarbowano na preferowaną różowoczerwoną barwę.
Odmiana Sarouku tkana głównie w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku, o wzorach i barwach dostosowanych do gustów zagranicznych nabywców, przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, gdzie cieszyła się bardzo dużą popularnością. Znana jest także jako Sarouk Mohajeran. Jej wzór kwiatowy posłużył później za wzorzec dla nowszych dywanów Malayer i Mehraban.
Drobno tkane dywany małych i średnich rozmiarów oraz chodniki z kurdyjskich wsi tkackich wokół Senneh (dzisiejszy Sanandadż) w zachodnim Iranie, znane ze starannej, cienkiej i zwartej konstrukcji z pojedynczym wątkiem, na bawełnianej podstawie z wełnianym runem. Wzory to głównie medaliony geometryczne i kompozycje allover, spotyka się też boteh i herati; dominują ciemna czerwień, granat i brąz, czasem beż, z akcentami żółci, czerwieni, jasnej zieleni, pomarańczy i bieli. Od nazwy miasta wywodzi się „węzeł senneh”, inna nazwa asymetrycznego węzła perskiego, chociaż tamtejsi tkacze w rzeczywistości stosują symetryczny węzeł turecki.
Dawny dywan perski z okolic tkackich Heriz w północno-zachodnim Iranie, środkowy etap wzornictwa Heriz: bardziej uporządkowany niż plemienne, swobodniejsze dywany Bakshaish z lat 70. XIX wieku i wcześniejszych, a zarazem mniej gęsty w motywy niż dywany Heriz tkane od lat 10. XX wieku. Tkane od końca XIX do początku XX wieku dywany Serapi zachowują otwarty, przestronny układ ze zdecydowanym rysunkiem geometrycznym w ziemistej palecie. Wszystkie mają dziś ponad sto lat i są dość rzadkie, a kolekcjonerzy cenią je za walory dekoracyjne i trwałość.
Dywany tkane przez miejscowe plemiona w Shiraz i okolicach, w prowincji Fars w południowo-zachodnim Iranie, we własnych domach i sprzedawane na miejscowym bazarze. Tkacze osiedlający się w okolicy przynoszą wzory swoich rodzinnych regionów, co daje mieszankę stylów Abadeh i Qashqai: geometryczne pojedyncze lub powtarzające się medaliony albo układy allover, czasem z motywem boteh, w mocnych czerwieniach i brązach ożywionych kremem, żółcią, błękitem i zielenią. Wełniane runo osadzone jest na podstawie bawełnianej, która pozwala na ciaśniejsze upakowanie, albo wełnianej, luźniejszej; gęstość jest niska do średniej, około 186 000 węzłów na metr kwadratowy (około 120 na cal kwadratowy).
Technika splotu płaskiego, dająca fakturowaną powierzchnię przypominającą plecionkę lub haft. W odróżnieniu od kilimu soumak ma wypukły wzór, powstający przez owijanie nitek wątku wokół osnowy. Technika ta daje trwałe dywany o charakterystycznych wzorach geometrycznych, tradycyjnie wykonywane na Kaukazie, w Iranie i Turcji.
Dywan wykonany bez runa, w którym osnowa i wątek przeplatają się, tworząc płaską powierzchnię. Przykładami są kilimy, dhurrie i soumaki. Tkaniny płaskie są zwykle dwustronne, lekkie i łatwiejsze w czyszczeniu niż dywany z runem, dzięki czemu chętnie stosuje się je w swobodnych wnętrzach i cieplejszym klimacie.
Złożona technika tkacka stosowana w produkcji dywanów, która dzięki indywidualnemu sterowaniu nitkami osnowy pozwala uzyskać misterne, drobiazgowe wzory.
Barwnik, który przeniknął z jednego zabarwionego obszaru dywanu na sąsiednie, na przykład po profesjonalnym praniu albo po rozlaniu płynu, z którym nie poradzono sobie należycie. Pod tym kątem sprawdza się zwłaszcza starsze dywany, prane kilkakrotnie. Dywan bez spływania koloru osiąga najlepszą cenę, natomiast znaczne spływanie to poważna wada, która przy oględzinach może zdyskwalifikować dywan. Jest to uszkodzenie, w odróżnieniu od zjawiska abrash, naturalnej zmienności odcieni dywanów wykonywanych ręcznie.
Standardowe wymiary dywanów, podawane w stopach: zwykle 2 × 3 stopy (ok. 60 × 90 cm), 3 × 5, 4 × 6, 5 × 7, 5 × 8, 6 × 9, 8 × 10, 9 × 12 (ok. 275 × 365 cm), 10 × 14, 12 × 15 i 12 × 16, przy czym chodniki mają zwykle szerokość 60–120 cm (od 2 do 4 stóp). Sprzedawcy dzielą dywany na małe (do 3 × 5 stóp), średnie (od 4 × 6 do 5 × 7 stóp), duże (od 5 × 8 do 8 × 11 stóp) i ponadwymiarowe (od 9 × 12 stóp wzwyż), choć granice tych klas bywają różne. Ponieważ dywany ręcznie wiązane tka się w jednostkach metrycznych, rzeczywiste wymiary mogą o kilka cali odbiegać od wymiarów podanych na metce. Większy dywan wygląda zwykle lepiej niż zbyt mały: dobrze dobrany zostawia 30–45 cm (12–18 cali) gołej podłogi do ścian, sięga co najmniej przedniej krawędzi sofy, by siedzący opierali na nim stopy, i wystaje o 60–90 cm (24–36 cali) poza każdy bok stołu jadalnianego, by wysunięte krzesła pozostawały na dywanie.
Liczba skrętów na jednostkę długości przędzy dywanowej. Wyższy stopień skrętu zwykle oznacza lepszą trwałość i zachowanie wyglądu w wykładzinach o runie ciętym.
Praktyka stosowania różnych rodzajów lub wzorów wykładziny do wyodrębnienia stref funkcjonalnych w większej przestrzeni. Powszechna we wnętrzach otwartych, gdzie zmiana wykładziny dyskretnie sygnalizuje przejście między strefą pracy, wypoczynku i komunikacji, bez fizycznych przegród. W przypadku dywanów kładzionych luzem jeden dywan może wyznaczać strefę tam, gdzie brak ścian, a dwa dywany mogą podzielić duży salon na dwie części o różnych funkcjach; dywany w sąsiednich pomieszczeniach sprawiają wrażenie powiązanych, gdy łączy je rodzaj, wzór lub barwy, a odrębnych, gdy różnią się barwami i wzorami.
Ścinanie wełny z żywej owcy specjalistycznymi narzędziami do strzyżenia, pierwszy etap wytwarzania dywanu wełnianego. Wykonuje się je tradycyjnie wiosną, gdy wełna uchodzi za najlepszą do dywanów, a wełna z pierwszego lub drugiego strzyżenia w sezonie zawiera najwięcej naturalnego tłuszczu. Wełna pozyskana z padłych owiec jest cienka i sucha, a trafia do tańszych dywanów gorszej jakości.
Dawne dywany perskie z Sultanabad, dawnej nazwy regionu Arak w Iranie, nowszego ośrodka tkackiego, który rozkwitał za Kadżarów pod koniec XIX i na początku XX wieku i zaopatrywał nabywców europejskich i amerykańskich. Ich typowy układ to pole allover wypełnione ogromnymi palmetami, kwiatami lotosu, gałązkami kwiatów i kanciastymi wiciami, przywodzące na myśl wzór Shah Abbasi w wiejskiej, rustykalnej manierze, a nie w precyzyjnym rysunku krzywoliniowym dywanów miejskich. Klasyczną paletę tworzą indygo lub ciemny granat z rdzawą albo ceglastą czerwienią, złotem i oliwką. Ponieważ Sultanabad nie istnieje już pod tą nazwą, dawne egzemplarze są rzadkie i osiągają wyższe ceny.
Gatunek współczesnych ręcznie wiązanych dywanów kazak o najwyższej gęstości węzłów, tkany w Pakistanie przez tkaczy afgańskich. Gęstszy splot pozwala na drobniejsze, bardziej szczegółowe wzory geometryczne, a wysokiej jakości wełna ma wygląd niemal jedwabisty i miękki połysk, przy dobrym wyborze barw. Cenowo zajmuje środek spośród trzech gatunków: tańszy jest standardowy (komercyjny) kazak, o najniższej gęstości i dużych, zdecydowanych wzorach, a droższy Kazak Azari, o szerszym wyborze wzorów i barw oraz grubszej wełnie.
Nazwa tkacza lub warsztatu wpleciona w dywan, albo w niewielkiej ramce (kartuszu), albo wprost w pasach bordiury. Pełni funkcję znaku wytwórcy, który wiąże dywan ze standardami danego warsztatu; sygnowane dywany ze słynnych warsztatów osiągają wyższe ceny i są poszukiwane przez kolekcjonerów, a dywan sprzedawany pod sygnaturą warsztatu musi rzeczywiście z niego pochodzić. Nie każdy dywan warsztatowy jest sygnowany, a warsztat może zaprzestać używania swojej sygnatury. Dywany Isfahan i nowsze dywany Qom zwykle ją mają, natomiast większość dywanów Nain, turkmeńskie dywany Yomut na jedwabnej podstawie oraz wiele starszych dywanów Qom jej nie ma.
Kontrola jakości polegająca na ocenie, jak równo wzór dywanu odbija się sam w sobie, istotna przy licznych wzorach perskich i orientalnych, które mają być symetryczne: medalion powinien leżeć dokładnie pośrodku, a narożniki i inne motywy — odpowiadać sobie nawzajem i być właściwie rozmieszczone. Praca ręczna nigdy nie jest idealnie symetryczna, a dokładne powtórzenia wskazują na wykonanie maszynowe; największe odchylenia mają dywany tkaczy plemiennych i wiejskich, pracujących z pamięci, a najbliżej dokładności są tkacze warsztatowi, którzy pracują według narysowanego planu. Wyraźna asymetria obniża harmonię dywanu i należy do czynników wpływających na jego cenę.
Obrotowy wałek ze szczeciną w głowicy wielu odkurzaczy pionowych i odkurzaczy z elektroszczotką, który uderza w runo i je wzrusza, by rozluźnić brud. Na dywanie ręcznie wiązanym jest zbyt ostry: spłaszcza runo i może pochwycić oraz poszarpać frędzle, których w ogóle nie należy odkurzać. Zalecaną alternatywą jest samo ssanie lekkiego odkurzacza cylindrycznego, którego głowica nie ma szczotki obrotowej, prowadzonego z boku na bok, w poprzek dywanu, a nie wzdłuż, pod włos; jeśli dostępny jest tylko odkurzacz ze szczotką obrotową, należy ją wyłączyć.
Imponujący stelaż z nawojami przędzy zasilający maszynę tuftującą — mieści często znacznie ponad tysiąc szpul naraz, po jednej na każdą igłę w szerokości maszyny. To tutaj zaczynają się zmiany wzoru i koloru: ponowne nawleczenie szpularni potrafi zająć całą zmianę i właśnie dlatego wykładzina maszynowa jest tania w długich seriach jednego wzoru, a droga w krótkich partiach na zamówienie.
Trwałe linie pozostające tam, gdzie dywan długo przechowywano złożony. Długotrwałe zagięcia mogą osłabić podstawę dywanu, aż w końcu się rozerwie, i dlatego należą do głównych zagrożeń podczas przechowywania. Mały dywan najlepiej więc zwinąć w całości, równo i ciasno; dywan zbyt duży, by go tak zwinąć, składa się równo, najpierw wzdłuż, potem w poprzek, a następnie ciasno zwija.
Dywany z Tabriz, wielkiego miasta w północno-zachodnim Iranie i dawnej stolicy Safawidów, oraz z okolicznych wsi, gdzie początki tkactwa sięgają co najmniej XVI wieku. Tkacze używają węzła tureckiego i małych metalowych haczyków, które dają bardzo regularne, symetryczne wzory, zwykle na bawełnianej podstawie (w najdrobniej tkanych egzemplarzach jedwabnej), często z podwójnym wątkiem, z runem od krótko przystrzyżonego do średniego. Gęstość węzłów waha się od około 8 do 78 węzłów na cm² (od 50 do 500 na cal kwadratowy, KPSI); dywany na jedwabnej podstawie mogą przekraczać 93 węzły na cm² (600 na cal kwadratowy), a jedwabne akcenty dodają żywości wzorom kwiatowym. Niektóre warsztaty tkają wyłącznie dywany z wełny i jedwabiu, preferując pastelowe barwy. Tabriz oferuje najszerszy wybór wzorów i barw spośród wszystkich perskich ośrodków: wzory medalionowe, kwiatowe, herati, myśliwskie i wazonowe, a także większość dywanów figuralnych z portretami. Dywan sprzedawany jako „w stylu Tabriz” niekoniecznie został utkany w Tabriz.
Zapis kodowy stosowany w Kaszmirze i Persji do utrwalania wzorów dywanowych w postaci zwięzłych symboli, wskazujących liczbę węzłów i ich barwy. W tradycyjnych warsztatach lektor talimu wyśpiewuje kod linia po linii — niemal jak pieśń — a kilku tkaczy wiąże jednocześnie, dzięki czemu jeden wzór można odtworzyć precyzyjnie na różnych krosnach i przez pokolenia, choć tkacze nigdy nie widzą rysunku.
Opatentowana obróbka zwiększająca odporność włókien na plamy i zabrudzenia, tworząca wokół każdego włókna molekularną tarczę. Technologia ta odpycha ciecze i nie pozwala plamom związać się z dywanem, co ułatwia czyszczenie i wydłuża żywotność wyrobu.
Proces produkcyjny, w którym skręcone włókna syntetyczne poddaje się działaniu ciepła, by trwale utrwalić skręt, poprawiając trwałość i zachowanie wyglądu.
Prosta próba trwałości barwnika, w której wilgotny ręcznik lub ściereczkę kładzie się na runie dywanu na kilka minut, a następnie sprawdza, czy nie ma na nich śladów przeniesionego koloru. Dywany ręcznie wiązane barwione barwnikami naturalnymi zwykle puszczają barwę słabo albo wcale, natomiast dywany ręcznie tuftowane i maszynowe barwione barwnikami chemicznymi mają skłonność do jej puszczania, dlatego wynik jest jedną z kilku wskazówek co do autentyczności dywanu. Nawet prawdziwy dywan może puścić barwę po nieostrożnym praniu lub po rozlaniu płynu, którym nikt się w porę nie zajął.
Nowoczesna metoda stojąca za większością tkanych wykładzin Wilton: dwie wykładziny tka się jednocześnie, kanapkowo, połączone wspólnymi nitkami runa, a wędrujące ostrze rozcina kanapkę na dwie identyczne wykładziny o runie ciętym. Technika ta podwaja wydajność krosna i wyjaśnia, dlaczego runo Wiltonu tkanego twarzą w twarz jest zawsze cięte — pętelki nigdy nie istniały jako pętelki, lecz jako mostki między dwiema wykładzinami.
Stosunkowo nowe syntetyczne włókno dywanowe, znane z wyjątkowej odporności na plamy, trwałości i miękkości. Często sprzedawane pod marką Sorona® firmy DuPont.
Wyspecjalizowana technika tuftowania, w której igły tworzą w podłożu układ w kształcie litery X zamiast prostych rzędów. Metoda ta zwiększa siłę zakotwiczenia pęczków i daje stabilniejszą, trwalszą konstrukcję, odporną na odkształcanie runa w miejscach intensywnego ruchu.
Tradycyjne dywany tkane przez plemię Esari z Turkmenistanu, rozpoznawalne po głęboko czerwonym tle i geometrycznych medalionach (gulach). Zwykle mają główny gul w kształcie „słoniej stopy” z motywami drugoplanowymi ułożonymi w równych rzędach, a cenione są za drobny splot i bogatą symbolikę kulturową.
Etap ręcznego wiązania dywanu, w którym tkacz po ukończeniu każdego rzędu węzłów i wątku dobija ten rząd do wcześniejszych rzędów ubijakiem, by ciasno upakować runo. Im mocniej dywan jest ubijany, tym gęstszy i trwalszy wychodzi: tkacze Bakhtiari i Bijar słyną ze szczególnie mocnego ubijania, a tkacze z Bijaru często utrzymują wełnę wilgotną, aby wątek i węzły dało się dobijać z jeszcze większą siłą. Ponieważ siła, z jaką tkacz ubija, zmienia się też w czasie, jest to jedna z przyczyn, dla których dywany ręcznie wiązane nie są idealnie symetryczne.
Układ zbudowany wokół jednego dużego medalionu centralnego, z pasującym do niego motywem wpisanym w każdy z czterech narożników pola. Jest typowy dla dywanów Kashan, w których narożniki mają zwykle ten sam kolor co medalion; występuje też w dywanach Hamadan, Bakhtiari, Kashmar, Heriz i Tabriz. Egzemplarze wiejskie i plemienne mają zwykle charakter geometryczny, natomiast medaliony Bakhtiari są często półgeometryczne, otoczone motywami geometrycznymi i wypełnione motywami kwiatowymi.
Metoda układania płytek dywanowych, w której każdą płytkę obraca się o 90 stopni względem sąsiednich. Technika ta pomaga ukryć widoczne styki, maskuje niewielkie różnice barwy między płytkami i daje żywszy efekt wizualny, zwłaszcza przy płytkach wzorzystych.
Osłabienie runa i podstawy dywanu spowodowane długotrwałym narażeniem na dużą wilgotność lub zawilgocenie. Wilgoć wnikająca we włókna naturalne czyni je kruchymi i może w końcu doprowadzić do ich butwienia, a ta sama wilgoć przyciąga mole i inne szkodniki. Typowe warunki to wilgotne, gorące lub słabo wentylowane miejsca przechowywania, łazienki i wilgotny klimat; środkami zaradczymi są osuszacz powietrza, dobra cyrkulacja powietrza, podkład pod dywan blokujący wilgoć unoszącą się od podłogi, niższe runo, które chłonie mniej wilgoci, oraz wietrzenie dywanu na dworze, na słońcu, przez kilka godzin raz lub dwa razy w roku, przy czym nie należy jednak długo wystawiać jego wierzchu na mocne słońce. Wahania wilgotności sprawiają też, że wełniana podstawa rozciąga się i kurczy, co deformuje dywan, podczas gdy bawełniana podstawa lepiej trzyma wymiary.
Dziury i wyżarte miejsca pozostawione tam, gdzie larwy moli albo inne szkodniki, takie jak myszy, żerowały na włóknach naturalnych dywanu. To jedno z głównych zagrożeń podczas przechowywania, mogące dotknąć zarówno dywany używane, jak i nowe, dlatego oględziny obejmują wierzch i spód, pod kątem miejsc wyglądających tak, jakby coś wyżerało dywan. Szkodniki przyciąga wilgoć, brud i ciemne miejsca, takie jak fragmenty dywanu przykryte ciężkimi meblami; głównym środkiem zapobiegawczym są czystość, dobra wentylacja i suche powietrze, a do tego odkurzanie pod meblami raz lub dwa razy w miesiącu wraz ze sprawdzaniem, czy nie ma tam moli, oraz przesuwanie mebli co kilka miesięcy, by przewietrzyć dywan.
Dywan-wzornik: mały egzemplarz tkany nie na podłogę, lecz jako trójwymiarowa próbka wzoru, ukazująca fragmenty bordiur, medalionów i motywów pola, które warsztat mógł łączyć w dywany pełnowymiarowe. Będąc w istocie katalogiem tkacza w postaci dywanu, vagireh pozwalał wzorom mistrzowskim wędrować od wsi do wsi bez udziału papieru. Dawne egzemplarze, zwłaszcza z Bidjaru, są dziś poszukiwanymi obiektami kolekcjonerskimi same w sobie.
Słynny warsztat z Tabriz, założony na początku XX wieku przez Hassana Alabafa i prowadzony przez trzy pokolenia jego rodziny: od Hassana przez jego syna Abbasa, który przejął go po śmierci ojca, po trzecie pokolenie, które prowadzi go nadal. Podobno miał ponad 300 krosien i zatrudniał tysiąc lub więcej tkaczy. Jego dywany o tradycyjnych wzorach z Tabriz zaliczane są do najlepszych wytwarzanych w Iranie i często porównuje się je do Rolls-Royce'a wśród dywanów perskich, a egzemplarze opatrzone jego sygnaturą są poszukiwane przez kolekcjonerów i osiągają wyższe ceny.
Szanowany warsztat z Tabriz, otwarty w 1923 roku przez Amira Khizi Javana (ur. 1899), który założył go w wieku około 24 lat; słowo Javan znaczy po persku „młody”. Zaczynał od czterech lub pięciu krosien, a rozrósł się do ponad 150 krosien i około 200 tkaczy, słynąc z precyzyjnego wykonania, dużej gęstości węzłów i wyrazistych zestawień barw. Założyciel, znany także z dobroczynności wobec ubogich mieszkańców Tabriz, zmarł na początku lat 70. XX wieku; jego syn kontynuował pracę aż do przejścia na emeryturę w 2020 roku, kiedy produkcja ustała, więc nowe dywany z sygnaturą Javan już nie powstają.
Warsztat dywanowy z Mashhad, opisywany jako bardzo słynny, znany przede wszystkim jako miejsce, w którym Khalil Khadivi zaczynał karierę jako projektant i tkacz, awansował na brygadzistę, po czym w XX wieku założył własny warsztat i własną sygnaturę.
Warsztat z Tabriz znany z jednych z najbardziej niezwykłych wzorów w mieście, tkanych na jedwabnej podstawie o wyjątkowo wysokiej gęstości, od około 108 do 186 węzłów na cm² (od 700 do 1200 na cal kwadratowy). To znacznie więcej niż typowe dla dywanów Tabriz w ogóle 8–78 węzłów na cm² (50–500 na cal kwadratowy), dzięki czemu jego dywany są wyjątkowo drobnymi i szczegółowymi dziełami.
Warsztat z Nain założony przez Fatollaha Habibiana, który podobno zaczął tkać w 1903 roku pod okiem ojca, a gdy dawne style rodziny straciły rynek zbytu i jej zapasy wyprzedano, założył wraz z bratem własny warsztat. Uważa się go za twórcę nowoczesnego dywanu Nain, a nazwa Habibian stała się synonimem dywanów Nain: wiązanych węzłem perskim, gęsto tkanych, misternie zaprojektowanych, z jedwabnymi akcentami i nowoczesnym wyglądem. Habibian to jedna z niewielu znanych sygnatur spotykanych na dywanach Nain, z których większość nie jest sygnowana, a warsztat prowadzą dalej wnukowie założyciela.
Warsztat z Mashhad, którego założycielem był Khalil Khadivi; zaczynał jako projektant i tkacz w starszym warsztacie Amoghli i awansował na brygadzistę. Będąc jeszcze brygadzistą, tkał na boku kilka własnych dywanów; ich jakość przyciągnęła nabywców, więc założył własny warsztat i własną sygnaturę. Przedkładał jakość nad ilość, a jego dywany są cenione jako bardzo drobne, gęsto tkane i rzadkie; w szczytowym okresie warsztat prowadził około 35 krosien, przy których pracowało kilkudziesięciu ludzi w Mashhad i pobliskich miejscowościach. Później kierował nim jeden z jego synów, a rodzina kontynuuje tę sygnaturę do dziś.
Warsztat z Kashan, związany z mistrzem tkackim Hadji Mollah Mohammadem Hassanem Mohtashamem, którego dywanom z końca XIX wieku przypisuje się odrodzenie klasycznego tkactwa Kashan. Jego dywany słyną z wyrafinowanego, gęsto opracowanego rysunku w stylu Kashan, z kwiatowymi i ziołowymi gałązkami, palmetami i arabeskami, w tym z układem medalionowo-narożnikowym na tle w kolorze kości słoniowej lub na czerwonym. Nazwa Mohtasham łączona jest z dywanami z okresu od końca XIX wieku po pierwszą połowę XX wieku i uchodzi za znak najwyższej jakości wśród dywanów Kashan.
Warsztat tkacki w Mashhad (Mashad) w północno-wschodnim Iranie, założony około połowy XX wieku przez Abbasa Gholi Sabera; znany jest z dużych, wysokiej klasy dywanów o powierzchni zwykle od około 12 m² (mniej więcej 129 stóp kwadratowych, czyli 10 × 13 stóp) wzwyż, tkanych w szczytowym okresie na około sześćdziesięciu krosnach. Niektóre dywany mają jedwabną podstawę, co jest bardzo rzadkie wśród dywanów Mashhad, tkanych zwykle z wełnianym runem na bawełnianej podstawie; jeden taki dywan osiąga podobno prawie 1000 węzłów na cal kwadratowy (około 155 na centymetr kwadratowy). Po śmierci założyciela jego wieloletni majster podobno utrzymał tę samą jakość, lecz przestał dodawać sygnaturę Saber, więc sygnowane dywany Saber są rzadkie, poszukiwane przez kolekcjonerów i osiągają wyższe ceny.
Warsztat z Isfahanu, założony w 1940 roku przez Haj Agha Rezę Seirafiana, bankiera od dawna zajmującego się handlem dywanami i ich produkcją, a przez kilka pokoleń prowadzony dalej przez jego rodzinę. Powszechnie uważa się go za najbardziej znaną nazwę wśród wysokiej klasy dywanów Isfahan, które są gęsto wiązane z drobnej wełny, czasem z dodatkiem jedwabiu, i zdobione wzorami kwiatowe i medalionowe. Podobnie jak w innych elitarnych warsztatach miejskich, nazwisko mistrza wplata się w bordiurę lub w niewielki kartusz, co łączy dywan z rygorystycznymi standardami warsztatu i sprawia, że sygnowane egzemplarze są poszukiwane przez kolekcjonerów.
Warsztat z Tabriz założony w latach 90. XX wieku, młody jak na perskie tkactwo dywanowe, znany ze współczesnych wzorów z nowatorskimi, niecodziennymi zestawieniami barw, w palecie jasnych kolorów, takich jak krem, obok czerwieni i żółci. Jego dywany noszą sygnaturę warsztatu i są tkane nie tylko na zwykłej bawełnie, lecz także na jedwabnej podstawie, co pozwala osiągać bardzo dużą gęstość węzłów. Warsztat prowadzi obecnie trzech synów założyciela.
Dawny warsztat z Mashhad (Mashad), którego dywany, już niewytwarzane, trudno znaleźć i uważa się je za obiekty kolekcjonerskie. Typowe egzemplarze mają kremowe tło z delikatnymi wzorami kwiatowymi na bardzo cienkich gałązkach, wzór pokrywający całe pole z ledwie zarysowanym medalionem centralnym oraz miękkie, stonowane barwy, takie jak brzoskwiniowa, błękitna i kremowa. Wełnę opisuje się jako miękką, bogatą w lanolinę wełnę młodych owiec, dzięki której barwy wyglądają na bardziej lśniące. Tkanie podobno ustało najpóźniej w połowie lat 80. XX wieku, ponieważ następne pokolenie nie chciało go kontynuować.
Naturalne włókno zwierzęce, z którego wykonuje się runo dywanów wysokiej jakości, a w niektórych także podstawę. Wełna jest trwała, sprężysta, odporna na plamy i trudnopalna, daje pod stopami wrażenie miękkości i amortyzacji, izoluje od zimna, chętnie przyjmuje barwnik i utrzymuje go przez wiele lat. Zatrzymuje też cząsteczki kurzu, co pomaga ograniczać reakcje alergiczne. Jakość zależy przede wszystkim od tego, gdzie pasą się owce: pastwiska wysokogórskie i dobra pasza dają wełnę grubszą i bardziej tłustą, a do najbardziej znanych cenionych gatunków należą wełny manchesterska, nowozelandzka i z Ghazni. Strzyżenie wczesną wiosną i ręczne przędzenie (cieńsza, miększa nić niż przy przędzeniu maszynowym) jeszcze ją poprawiają, natomiast cienka, sucha wełna z padłych owiec trafia do tańszych dywanów.
Wełna owcy karakułowej, rasy z regionu, w którym żyją koczownicy turkmeńscy. Wełna tej owcy ma dwie warstwy: grubszą, szorstszą okrywę zewnętrzną i miększy, drobniejszy podszerstek, a dywany turkmeńskie wykonuje się z tego miększego podszerstka.
Delikatny, miękki gatunek wełny pozyskiwany z szyi i wewnętrznej warstwy okrywy wełnianej młodych owiec, często z pierwszej strzyży. Wełna kork, natłuszczona naturalną lanoliną, jest w dotyku miękka i sprężysta, a barwom nadaje dodatkowy blask. Wykorzystuje się ją na runo wielu drobnych dywanów miejskich z Isfahanu, Kermanu, Ghom, Tabrizu i Mashhadu, a także w starszych antycznych dywanach Sarouk z krótko przystrzyżonym runem. Spotyka się też zapis „cork” lub „kurk”.
Wełna wysokiej jakości sprowadzana z Manchesteru w Anglii, której tkacze z Kashanu zwykle używają na runo swoich dywanów. Zalicza się ją, obok wełny z Ghazni i nowozelandzkiej, do trzech najlepiej znanych gatunków wełny wysokiej jakości do dywanów perskich, dlatego pochodzenie wełny dywanu jest jednym z kryteriów jakości, które można sprawdzić.
Wełna pozostawiona w naturalnych barwach, bez żadnego barwienia, dlatego jej odcienie obejmują wyłącznie biel, krem, brąz, szarość i czerń. Tkacze łączą wełnę białą i czarną, aby uzyskać te tony; tak właśnie naturalne dywany Gabbeh, zwykle na kremowym tle, zyskują swoją paletę. Wiele kremowych teł w dywanach perskich i orientalnych zawiera także wełnę niefarbowaną; takie partie mogą wykazywać niewielkie różnice tonu, zmieniające się w miarę starzenia dywanu, co jest normalne i nie stanowi wady.
Wełna z Nowej Zelandii, zaliczana obok wełny manchesterskiej i z Ghazni do trzech najlepiej znanych gatunków wełny wysokiej jakości do dywanów perskich i orientalnych; dobra wełna dywanowa tej klasy jest w dotyku gruba i tłusta. Ponieważ jest importowana, a nie pochodzi z miejscowych stad, jej użycie wpływa na cenę dywanu. Wymienia się ją jako materiał na runo tkanych w Pakistanie dywanów Oushak, Ziegler i Peshawar, czasem w połączeniu z wełną z Ghazni, a także na grube runo dywanów Kazak Azari.
Przędza wełniana wytworzona na urządzeniach mechanicznych, a nie ręcznie ani na ręcznym kołowrotku; przeciwieństwo wełny ręcznie przędzionej. Dywany maszynowe wykonuje się z przędzy przędzionej maszynowo lub syntetycznej, a w ocenie jakości wełny ta przędziona maszynowo ustępuje ręcznie przędzionej, która daje cieńsze, miększe nici o większym połysku. Przędzenie jest tylko jednym z czynników jakości wełny; liczą się też sposób wypasu owiec, wysokość, na której żyją, i pora strzyży.
Przędza wełniana uprzędziona z oczyszczonej i zgręplowanej wełny ręcznie lub na kołowrotku ręcznym, a nie maszynowo; uprzędzone nitki skręca się następnie razem w grubszą, mocniejszą przędzę, zanim trafi ona do farbowania. Daje cieńsze i miększe nici niż przędzenie maszynowe, dlatego wełna jest bardziej miękka w dotyku i ma większy połysk, a przędzenie ręczne podobno zachowuje naturalną lanolinę wełny. Stosuje się ją zwykle w dywanach Kazak i Peshawar tkanych w Pakistanie oraz w afgańskich dywanach Khal Mohammadi, a wszystkie te dywany są też farbowane barwnikami naturalnymi.
Włókno zwierzęce pozyskiwane od wielbłądów, stosowane w dywanach rzadziej niż wełna, bawełna czy jedwab i spotykane głównie w perskich dywanach plemiennych. Jego naturalny, ciepły, płowy odcień stał się też nazwą koloru: „wielbłądzia sierść” to powtarzający się kolor pola w dywanach Mehraban, obok ciemnego granatu, ciemnej czerwieni, kremu i brzoskwini, dlatego określenie to może oznaczać włókno albo jedynie odcień.
Ceniona wełna dywanowa z regionu Ghazni w Afganistanie. Podobnie jak inne gatunki wełny najwyższej klasy jest gruba i tłusta; wymienia się ją obok wełny manchesterskiej i nowozelandzkiej wśród trzech najlepiej znanych gatunków wełny wysokiej jakości do dywanów perskich i orientalnych. W dywanach Kazak tkanych przez afgańskich tkaczy w Pakistanie używa się jej ręcznie przędzionej.
Wełna niskiej jakości pochodząca z padłych owiec, a nie strzyżona z żywych zwierząt; w handlu wełną zwykle ściąga się ją ze skór zwierząt rzeźnych. Włókno jest cienkie i suche, dlatego trafia głównie do tańszych dywanów gorszej jakości i uchodzi za oznakę niskiej jakości. Jej przeciwieństwem jest wełna strzyżona wiosną, zwłaszcza z owiec hodowanych na dużych wysokościach, grubsza i bardziej tłusta.
Podstawa dywanu, w której nitki osnowy i wątku są wełniane zamiast bawełnianych. Jest typowa dla dywanów plemiennych, takich jak dywany beludżyckie, turkmeńskie czy Gabbeh (w Gabbeh i Quchan czasem zamiast wełny użyto koziej sierści), zdarza się w niektórych dywanach Qashqai, Shiraz, małych dywanach Bakhtiari i dywanach z irańskiego Azerbejdżanu, a w starszych dywanach wiejskich i plemiennych jest częsta, także w niektórych dywanach Hamadan i bardzo dawnych dywanach Karaja. Znawcy traktują ją jako wskazówkę co do wieku, ponieważ dywany wykonane mniej więcej po latach 30. XX wieku mają zwykle podstawę bawełnianą, odkąd powszechnie dostępna stała się bawełna przędziona maszynowo. Miękka, mniej sztywna struktura wełny nadaje wzorowi płynny, ciepły charakter, a frędzle bywają plecione lub w różnych kolorach. Wadą jest to, że wełna kurczy się i rozciąga pod wpływem wilgoci, przez co takie dywany mają zwykle mniej regularny kształt niż dywany na podstawie bawełnianej.
Oszczędnościowy skrót w wiązaniu ręcznym, w którym każdy węzeł zawiązuje się wokół czterech nitek osnowy zamiast dwóch, jak w węźle symetrycznym (tureckim) i asymetrycznym (perskim). Przyspiesza tkanie, ale daje splot znacznie luźniejszy i rzadszy: dywan z węzłem jufti może ważyć około połowy tego, co dywan tej samej wielkości wiązany zwykłym węzłem, a jego wzory wyglądają na rozmyte, pikselowe i mniej szczegółowe, zwykle proste, z dużą ilością wolnej przestrzeni. Od spodu trudno go rozpoznać, dlatego najlepszymi wskazówkami są ciężar dywanu i wyrazistość wzoru; takie dywany gorzej znoszą użytkowanie i są tańsze. Spotyka się go na przykład w dywanach Kerman niższego gatunku.
Asymetryczny węzeł dywanów wiązanych ręcznie, odpowiednik symetrycznego węzła tureckiego (Ghiordes). Tkacz owija przędzę wokół jednej nitki osnowy i przeprowadza ją pod sąsiednią, zwykle pracując ręcznie, bez haczyka. Od spodu dywanu węzły wyglądają na przesunięte lub ułożone ukośnie, a nie jak równe kwadraty, a runo jest miększe w dotyku; węzeł ten pozwala na drobniejszy detal i większą gęstość węzłów. W Iranie orientacyjna reguła wiąże go z dywanami środkowej, wschodniej i południowej części kraju (Kashan, Isfahan, Nain, Kerman), podczas gdy północno-zachodnia i zachodnia część woli węzeł turecki, choć zdarzają się wyjątki. Delikatne krzywoliniowe wzory kwiatowe często przypisuje się właśnie jemu, ale dywany z węzłem tureckim potrafią być równie misterne.
Jeden z dwóch głównych rodzajów węzła w dywanach wiązanych ręcznie, zwany też węzłem symetrycznym (drugim jest asymetryczny węzeł perski, czyli senneh). Przędza jest owinięta wokół dwóch sąsiednich nitek osnowy, a oba jej końce wychodzą pomiędzy nimi, dlatego od spodu widać małe, równe, z grubsza kwadratowe główki węzłów; tkacze często wiążą go haczykiem. Nazwę zawdzięcza miastu Ghiordes (dziś Gördes) w Turcji; jest typowy dla Turcji, Kaukazu i północno-zachodniego Iranu (Tabriz, Bidjar, Heriz, wiejskie dywany Hamadan), dokąd podobno wprowadzili go Turcy seldżuccy, i daje trwałe, precyzyjne runo. Węzłowi perskiemu często przypisuje się drobniejszy rysunek, jednak rodzaj węzła jest tendencją, a nie granicą: dywany Tabriz wiązane węzłem tureckim osiągają około 78 węzłów na cm² (około 500 na cal kwadratowy, KPSI).
Sposób eksponowania dywanu na ścianie jako dzieła sztuki; powiesić można dywan w każdym stylu: plemienny i kwiatowy, tak samo jak figuralny. Pasy mocnej tkaniny bawełnianej, niezawierającej kleju (dla szerokiego dywanu na przykład trzy pasy o wymiarach około 61 × 10 cm, czyli 24 × 4 cale; dla małego dywanu jeden pas, którego końce leżą około 2,5 cm, czyli 1 cal, od bocznych brzegów dywanu), przyszywa się ręcznie do spodu dywanu około 5 cm (2 cale) poniżej jego górnej krawędzi, tak by nie obejmować frędzli ani pasa kilimowego, ściegami co 1,3–2,5 cm (od 1/2 do 1 cala), i składa w kieszeń. Przez kieszeń przesuwa się drewniany lub metalowy drążek, który spoczywa na hakach ściennych dostatecznie mocnych, by udźwignąć ciężar dywanu, co nie uszkadza dywanu.
Praktyka polegająca na zapewnianiu dywanowi świeżego powietrza i światła, aby nie gromadziło się w nim wilgotne, stęchłe powietrze. Co kilka miesięcy dywan się wytrzepuje i podnosi, odsuwając meble, tak aby powietrze docierało do spodu, zwłaszcza pod sofami i łóżkami, gdzie mole upodobały sobie ciemne miejsca. Dywan w wilgotnym pomieszczeniu, takim jak łazienka, oraz dywan przechowywany wynosi się ponadto raz lub dwa razy w roku na zewnątrz, na bezpośrednie słońce, od kilku godzin do całego dnia, przy czym obie strony dostają czas na wyschnięcie, a ekspozycję wierzchu ogranicza się, ponieważ długotrwałe słońce powoduje blaknięcie barw.
Wykładzina tkana na krośnie Wilton, znana z gęstej konstrukcji i możliwości tworzenia misternych wzorów. Uchodzi zwykle za wyższej jakości niż wykładziny tuftowane.
Włókno półsyntetyczne z celulozy, stosowane w dywanach dla uzyskania jedwabistego wyglądu mniejszym kosztem. Mniej trwałe niż wełna i włókna syntetyczne.
Włókno naturalne pozyskiwane z łupin orzecha kokosowego, używane do wyrobu bardzo wytrzymałych wycieraczek i dywaników wejściowych o doskonałych właściwościach zdrapujących.
Stylizowany motyw chmury w kształcie wstęgi, zwijającej się w miękkie, wirujące płaty, pochodzenia chińskiego. Należy do motywów przypisywanych okresowi mongolskiemu (Ilchanidów) w perskim tkactwie, gdy wzory z Chin łączono ze sztuką islamu; wymienia się go razem z lotosem, smokiem i feniksem. Zachowało się niewiele dywanów z tamtego okresu.
Pisemny dokument, zwykle podpisany przez sprzedawcę, w którym zebrano w jednym miejscu dane dywanu, takie jak pochodzenie, typ, materiały, rozmiar, wiek, gęstość węzłów i ewentualna sygnatura, często wraz z fotografią, oraz wartość dywanu. Służy jako dowód wartości przy roszczeniu ubezpieczeniowym, gdy dywan zostanie uszkodzony, zaginie lub zostanie skradziony, a także przy odsprzedaży. Sprzedawcy zwykle go wystawiają, a w niektórych sklepach ten sam dokument nazywa się certyfikatem autentyczności.
Kategoria pokryć o bardzo niskim lub zerowym runie, obejmująca tkaniny płaskie i niektóre niskoprofilowe wykładziny obiektowe. Zapewniają trwałość, łatwą pielęgnację i udogodnienia w zakresie dostępności, a przy tym pochłaniają dźwięk i są wygodne pod stopą. Popularne w intensywnie użytkowanych przestrzeniach komercyjnych, placówkach ochrony zdrowia i nowoczesnych wnętrzach mieszkalnych, gdzie pożądany jest minimalny profil.
Wykładzina wytwarzana w dużych szerokościach (zwykle 3,66 lub 4,57 m) na szerokim krośnie. Określa wykładzinę układaną od ściany do ściany, w odróżnieniu od płytek dywanowych i pojedynczych dywanów.
Wykładziny zewnętrzne projektowane z myślą o aranżacji zieleni oszczędzającej wodę (kseroogrodnictwie). Wykonuje się je zwykle z odpornych na suszę materiałów syntetycznych, które wymagają minimalnej pielęgnacji i podlewania, a w suchym klimacie stanowią estetyczną alternatywę dla naturalnej trawy.
Ostatni etap produkcji dywanu wiązanego ręcznie, następujący po zakończeniu całego wiązania węzłów. Dywan zdejmuje się z krosna, jego runo strzyże się do równej powierzchni, która ustala ostateczną wysokość runa, po czym poddaje się go profesjonalnemu praniu, czasem z wystawieniem na bezpośrednie słońce, by złagodzić zbyt mocne barwy. Następnie usuwa się odstające włókna, a przed wprowadzeniem na rynek dywan sprawdza się pod kątem wad.
Rozjaśnienie barw dywanu po długim działaniu bezpośredniego światła słonecznego, najbardziej widoczne wtedy, gdy jedna część dywanu leżała w plamie słońca padającej z okna, a reszta pozostawała w cieniu, przez co ten fragment jest wyraźnie jaśniejszy. Barwniki naturalne i tak łagodnieją z wiekiem, jednak plamiste wypłowienie uchodzi za wadę stanu i nie jest tym samym co abrash, łagodne zróżnicowanie barw wynikające z partii barwnika i wełny. Ogranicza je zasłanianie okien zasłonami lub żaluzjami w godzinach największego nasłonecznienia, folia filtrująca UV, kawałek tkaniny położony na odsłoniętym fragmencie oraz okresowe obracanie dywanu; dywan wystawiony na zewnątrz do wysuszenia na słońcu nie powinien zaś długo leżeć licem w mocnym słońcu.
Wysokość wiązanego runa dywanu, mierzona linijką lub suwmiarką od spodu dywanu do czubków runa, a więc łącznie z podstawą. W jednym ze schematów stosowanych przez sprzedawców dzieli się ją na niską (3,2–6,4 mm, czyli 1/8–1/4 cala), średnio niską (6,4–8,5 mm, czyli 1/4–1/3 cala), średnią (8,5–9,5 mm, czyli 1/3–3/8 cala) i wysoką (12,7–15,9 mm, czyli 1/2–5/8 cala). Ustala ją końcowe przycięcie: dywany o ostrym rysunku i gęstym wiązaniu, w tym jedwabne i wełniano-jedwabne, przycina się nisko, natomiast dywany grubo wiązane, o dużych wzorach, jak Heriz i Gabbeh, zachowują wyższe runo. Wyższe runo daje wrażenie większej miękkości i amortyzacji, a runo średnie lub wysokie nadaje się do miejsc o dużym ruchu i do ciężkich mebli; niższe runo nie zawadza o drzwi, chłonie mniej wilgoci, zatrzymuje mniej kurzu i łatwiej się odkurza.
Utrata wysokości runa wskutek użytkowania, gdy wełna została wydeptana do krótka albo zupełnie starta, zwykle w korytarzu, przedpokoju lub innym miejscu o dużym natężeniu ruchu, a w mocno wytartym dywanie zaczyna prześwitywać podstawa. Równomierne zużycie na całej powierzchni to normalny obraz starszego dywanu i właśnie tego szukają kupujący, natomiast zużycie plamiste, z krótkimi lub łysymi strefami obok pełniejszego runa, osłabia te miejsca i sprawia, że dalsze uszkodzenia są prawdopodobne, co ma największe znaczenie w dywanie przeznaczonym do intensywnego użytkowania. Okresowe obracanie dywanu rozkłada zużycie. Samo zużycie nie pozwala określić wieku dywanu, ponieważ niektóre nowe dywany wykańcza się z niskim runem, by wyglądały na stare, a niektóre antyczne zachowują pełne runo.
Kwiatowa kompozycja allover, w której po całym polu rozsiane są gałązki kwiatów, rozety i ulistnione gałęzie, często ułożone w symetryczne pary, zwykle bez medalionu centralnego, który skupiałby na sobie wzrok. Perskie słowo afshan znaczy „rozsiany” lub „posypany”. Otwarty, przewiewny układ widać na przykład na jasnym tle w kolorze kości słoniowej niektórych dywanów Sarouk.
Układ, w którym motyw lub wzór rozciąga się na całe pole, zamiast być zorganizowany wokół medalionu centralnego. Motywem mogą być kwiaty połączone pnączami, liśćmi i kwiatami (czasem z ptakami i zwierzętami), kanciaste kształty geometryczne albo powtarzające się elementy takie jak boteh, gul i herati; może pozostać ledwo zauważalny środek. Geometryczny allover albo powtarza jeden kształt, albo przebiega jako ciągły wzór o zmiennych kształtach, często z innym kolorem tła wewnątrz każdego z nich. Ponieważ nie ma tu wyraźnego punktu środkowego, dywan allover pasuje do każdego wnętrza, także o nieregularnym kształcie; w wersjach kwiatowych kwiaty są większe i osadzone na grubszych gałązkach niż w dywanie z medalionem kwiatowym.
Styl rysunku dywanowego zbudowany z kształtów kanciastych, takich jak sześciokąty, romby i kwadraty, obrysowanych liniami prostymi, w przeciwieństwie do płynnych krzywizn wzorów kwiatowych. Wywodzi się z niektórych najstarszych dywanów perskich, sprzed pojawienia się wzorów kwiatowych, i jest typowy dla dywanów wiejskich i plemiennych (Heriz, Hamadan, Zanjan, Abadeh, Karaja, Qashqai, Kazak, dywany turkmeńskie), choć tkają go także warsztaty miejskie, takie jak te w Tabriz. Wiele kształtów ma znaczenie symboliczne. Występuje jako wzór allover, pojedynczy medalion centralny lub medaliony powtarzane, a dywany geometryczne słyną z mocnych bordiur. Ponieważ kształty nie wymagają drobnego detalu, wystarcza niska do średniej gęstość węzłów, jak w dywanach Heriz i Karaja, a Heriz nadal słynie z trwałości.
Klasyczny wzór perski oparty na rombie powtarzanym na całym polu, z małym kwiatem lub liśćmi wewnątrz każdego rombu i wygiętymi liśćmi po jego bokach; liście odczytuje się jako stylizowane ryby, które podobno krążą wokół lotosu. Nazwa pochodzi od Heratu, miasta w Afganistanie, w którym wzór ma podobno swoje źródło; nazywa się go też wzorem rybim, a mahi oznacza po persku „rybę”. Należy do trzech głównych rodzin wzorów; tkany jest jako wzór allover albo wokół medalionu centralnego, z rombami wewnątrz i na zewnątrz niego, a czasem występuje jako wąska bordiura. Często spotyka się go w dywanach Tabriz, Sarouk, Mashhad, Moud, Bijar, Hamadan, Abadeh, Zanjan, Kerman i Kashan.
Układ pomyślany do oglądania z jednego kierunku, z wyraźną górą i dołem, dlatego dywan trzeba ułożyć właściwą stroną, a nie tak, by równie dobrze prezentował się od obu końców. Tak zbudowane są zwykle wzory modlitewne, oparte na łukowym wejściu zwanym mihrabem, które może mieć postać zarysu drzwi albo rozbudowanego łuku architektonicznego z kolumnami.
Styl rysunku zbudowany z płynnych krzywych, takich jak pnącza, woluty, wąsy i zaokrąglone kontury kwiatów, w przeciwieństwie do prostych krawędzi i kątów wzoru geometrycznego. Taki wygląd jest typowy dla kwiatowych dywanów miejskich i warsztatowych z Nain, Kashan, Tabriz i Isfahan, gdzie linie krzywe i kwiaty łączą się w harmonijny, płynny efekt, podczas gdy dywany wiejskie i plemienne są w większości geometryczne i mają tylko niektóre kwiaty krzywoliniowe. Drobne krzywe wymagają dużej gęstości węzłów; przy zbyt małej liczbie węzłów wyglądają na rozmyte lub spikselowane.
Jedna z trzech głównych rodzin wzorów dywanów perskich, obok wzoru geometrycznego i wzoru herati: kompozycje z kwiatów, liści i pnączy rysowanych płynnymi krzywymi. Dominuje w dywanach miejskich i warsztatowych, takich jak Tabriz, Kashan, Kerman, Sarouk, Nain i Isfahan, gdzie wysoka gęstość węzłów pozwala na drobny detal, i zwykle czerpie z takich form jak wzór Shah Abbasi i rozety. Motywy kwiatowe, choć tkaczom znane wcześniej, podobno upowszechniły się w dywanach perskich od XVI wieku. Dywany kwiatowe występują w dwóch układach: z medalionem centralnym, gdzie kwiaty i gałązki są mniejsze, albo allover, z większymi kwiatami.
Układ figuralny, w którym pole wypełniają zwierzęta w pościgu lub ucieczce, takie jak lampart, jeleń, lis, królik i ptaki. Niektóre egzemplarze mieszczą grubo ponad sto różnych zwierząt, a nieliczne mają w bordiurze drugą scenę zamiast zwykłych kwiatów, na przykład czaple, żurawie albo jelenie odpoczywające pod kwitnącymi drzewami. Wzór tkany jest w dywanach Isfahan, Qom, Kerman i Tabriz. Perskie określenie shikargah (także shekargah) znaczy „teren łowiecki”.
Układ, w którym pole dzieli się na siatkę obramowanych, w większości kwadratowych kwater, z których każda kryje własny, wyobrażony ogród z kwiatami, roślinami, drzewami i ptakami, zwykle na jednolitym tle własnego koloru. Sceny bywają różne: od cyprysów i willi po jeziora, jelenie w lesie czy drzewo życia, a w niektórych dywanach kwatery ukazują cztery pory roku. Tkacze traktują każdą kwaterę jak okno na raj i znak nadziei na jasną przyszłość. Najlepiej znany z dywanów Bakhtiari, występuje też w dywanach Tabriz, Sarouk, Kashmar, Kerman i Qom. Perska nazwa Kheshti pochodzi od słowa khesht („cegła”), od kwadratowych ramek.
Motyw kwiatowy z bukietami róż, spotykany w dywanach Bijar i zapożyczony z dywanów francuskich. Sięga XIX wieku, gdy odrodzenie tkactwa dywanowego w Iranie czerpało inspirację z Europy, i jest jednym z kilku wpływów zewnętrznych na wzornictwo dywanów Bijar, obok dywanów z Isfahanu i Kashanu oraz wzorów rosyjskich i kaukaskich.
Klasyczny perski styl kwiatowy nazwany od szacha Abbasa, władcy z dynastii Safawidów, który narodził się jako wzór z królewskiego dworu około 400 lat temu. Jego główne cechy to stylizowane liście palmet przypominające pióra oraz kwiaty lotosu, prastary symbol długiego życia, ułożone w ścisłej symetrii z wijącym się ornamentem wokół medalionu centralnego, często w formie rozety. We wczesnych egzemplarzach przeważają głębokie czerwienie i błękity, w późniejszych dywanach tego stylu często sięga się po stonowane barwy neutralne. Wzór występuje w dywanach Kashan, Nain i Tabriz.
Rzadki klasyczny wzór perski złożony z dramatycznych, wygiętych liści przypominających szable, wijących się wśród palmet i wici; wiąże się go z kermańskimi dywanami „techniki wazonowej” z XVI i XVII wieku. Do niego należy światowy rekord aukcyjny dla dywanu: dywan z sierpowatymi liśćmi z kolekcji Clarków sprzedano u Sotheby's w 2013 roku za 33,8 miliona dolarów, ponad trzykrotnie przebijając poprzedni rekord i sytuując dywany w obszarze arcydzieł sztuki.
Wzór geometryczny zbudowany wokół figur sześciokątnych, najlepiej znany jako znak rozpoznawczy dywanów Abadeh, w których duży sześciokąt rozpościera się na polu, często z mniejszymi sześciokątami ku medalionowi centralnemu w kształcie rozety. Tkacze z Abadeh opracowali go, aby wyróżnić swoje dywany spośród innych dywanów tego regionu. Sześciokątne lub rombowe medaliony są też typowe dla dywanów Hamadan i Malayer, a starsze dywany Zanjan otaczają medalion centralny sześciokątnym medalionem w roli ramy.
Układ wazonów z kwiatami rozmieszczonych na całym dywanie, często z jednym dużym wazonem pośrodku i mniejszymi wokół medalionu; taki układ jest następnie powtarzany na całym polu. W tradycji perskiej kwitnący wazon oznacza rozwój i szanse, a odczytuje się go także jako symbol obfitości i raju. Wzór jest typowy dla dywanów Kashmar i spotyka się go również w dywanach Bakhtiari, Tabriz, Sarouk, Ghom i Kashan; w dywanach Kashmar i Kashan wazony mogą występować także w bordiurze.
Układ, w którym większa część pola pozostaje otwarta: zwykle jedno jednolite tło z zaledwie kilkoma kwiatami prowadzonymi zakrzywionymi liniami i czasem z medalionem. Występuje w trzech odmianach: z jednym medalionem centralnym, z dwoma lub więcej powtarzającymi się medalionami albo z rozproszonymi po całym polu motywami, między którymi zostawiono dużo miejsca. Kompozycja ma podobno nawiązywać do okładki Koranu i występuje głównie w perskich dywanach w stylu miejskim, takich jak Tabriz, Kashan, Sarouk, Hamadan i Kerman, a także w dywanach Bidjar. Przy tak skromnym wzorze niejednorodności wełny lub barwienia są wyraźnie widoczne.
Układ, w którym zamiast jednego medalionu centralnego wzdłuż pola biegną dwa lub więcej medalionów, co pasuje do długich chodników, gdzie pojedynczy medalion wyglądałby na zagubiony. Zarys medalionu zwykle pozostaje ten sam, natomiast jego wzór wewnętrzny i barwa tła zmieniają się od medalionu do medalionu. Chodniki Karaja zestawiają na przemian dwa odmienne medaliony, a na szerszych dywanach Karaja kolumny medalionów przypominają geometryczny wzór allover. Wzór jest typowy dla dywanów geometrycznych, takich jak Karaja, Heriz, Abadeh, Quchan, Shiraz i starsze Mehraban, a pojawia się też w kwiatowych dywanach z otwartym polem.
Znakomite dywany perskie z miasta Yazd w środkowym Iranie, znane z misternych kompozycji medalionowych i starannego wykonania. Tradycyjne dywany Yazd mają medalion centralny z rozbudowanymi motywami kwiatowymi, często z jedwabnymi akcentami na wełnianej osnowie. Paleta obejmuje zwykle nasycone błękity, czerwienie i odcienie kości słoniowej, z charakterystycznym krzywoliniowym rysunkiem, wyrosłym z historycznej tradycji tkackiej tego starego miasta.
Dywany turkmeńskie plemienia Yomut, zaliczane do najznakomitszych wyrobów turkmeńskich. Większość dywanów turkmeńskich to wełna na wełnie, lecz Yomut słyną z wyrobów z jedwabną podstawą pod wełnianym runem; jedwab pozwala na wyższą gęstość węzłów i bardziej szczegółowy rysunek, niż zwykle w tym rodzaju dywanów. Tła utrzymane są w czerwieniach, brązach i beżu, a dywany zazwyczaj nie są sygnowane.
Ochrona dywanów przed molami i innymi szkodnikami, które wyżerają włókna naturalne, takie jak wełna i jedwab, pozostawiając dziury i wyżarte place, nawet na nowszych dywanach. Jednym ze środków jest zabezpieczenie samych włókien, a do przechowywania trwającego dłużej niż około rok albo w miejscach sprzyjających molom stosuje się czasem kulki naftalinowe, choć zostawiają uporczywy zapach. Podstawową ochroną jest pielęgnacja: mole wolą ciemne, wilgotne, nieruszane miejsca, takie jak przestrzeń pod sofami czy miejsce przechowywania, dlatego dywan czysty, suchy i przewietrzany, odkurzany pod meblami oraz co kilka miesięcy wytrzepywany i wietrzony, jest znacznie mniej narażony na atak. Dywan przeznaczony do przechowywania czyści się najpierw i owija w materiał przepuszczający powietrze, a jeśli leży rok lub dłużej, rozwija się go i sprawdza mniej więcej co sześć miesięcy.
Laboratoryjna miara siły potrzebnej do wyrwania pojedynczego pęczka z podłoża wykładziny, podawana zwykle w niutonach lub funtach. To jedna z najbardziej wymownych pozycji karty technicznej: niskie zakotwiczenie zamienia zaczep w „oczko”, zwłaszcza w runie pętelkowym, gdzie jedna pociągnięta pętelka potrafi rozpruć cały rząd. Dobre lateksowanie albo zgrzewanie termiczne podnosi je znacząco.
Dywany plemienne tkane przez koczowniczych tkaczy w regionie Zanjan na zachodzie Iranu, w pobliżu ośrodków tkackich Bijar i Hamadan. Niewielkie, przenośne krosna, rozstawiane na zimowych równinach, ograniczają większość dywanów do około 1,2 × 1,8 m (4 × 6 stóp) lub mniej. Podstawa jest zwykle bawełniana, a runo z wełny własnych owiec tkaczy tworzy wzory geometryczne lub herati, z beżem, głęboką czerwienią i błękitem jako barwami głównymi; starsze dywany często mają medalion centralny obramowany drugim, sześciokątnym medalionem. Dywany pod wpływem Bijaru mają wytrzymałe runo niemal tak grube jak w prawdziwym Bijarze, dlatego uchodzą za jego alternatywę; dywany pod wpływem Hamadanu nawiązują do wzorów i barw Hamadanu, z runem nieco cieńszym niż w dywanach Hamadan.
Dywany i wykładziny o skrajnie niskiej lub niewykrywalnej emisji lotnych związków organicznych (LZO), sprzyjające lepszej jakości powietrza w pomieszczeniach.
Spłaszczenie włókien runa pod długotrwałym naciskiem, na przykład na intensywnie uczęszczanej ścieżce lub pod ciężkimi meblami, przez co runo wygląda na zużyte. Podczas przechowywania dzieje się tak samo, gdy na dywanie przez długi czas leżą ułożone ciężkie przedmioty. Podkład pod dywan i amortyzujące podkładki pod nogi mebli rozkładają nacisk, a obracanie dywanu mniej więcej raz w roku zmienia miejsca, na które przypada ciężar; średnie lub wysokie runo i gęsty splot najlepiej znoszą ciężkie łóżka i stoły jadalniane, a regularne odkurzanie i profesjonalne czyszczenie pomagają utrzymać runo w dobrej kondycji.
Rodzaj dywanu perskiego wytwarzanego po raz pierwszy pod koniec XIX wieku na rynek europejski przez firmę Ziegler & Co., z powiększonymi, zmodyfikowanymi tradycyjnymi wzorami perskimi w łagodniejszych, stonowanych barwach, odpowiadających gustom zachodnim. Wzór Ziegler Mahal wyznacza określony okres produkcji, jednak dawne wzory Ziegler odtwarza się do dziś, więc samym wzorem nie da się datować dywanu. Nazwa ta jest też jedną z kilku nazw handlowych — obok Oushak, Peshawar, Chobi i Ferahan — używanych dla dywanów warsztatowych wytwarzanych w Pakistanie mniej więcej od lat 70. XX wieku w tradycyjnych wzorach perskich i tureckich, z wełnianym runem na bawełnianej podstawie; to, która nazwa ma zastosowanie, zależy od wzoru i gęstości węzłów.
Tradycyjna irańska tkanina o splocie płaskim, właściwa regionom Yazd i Meybod. Te bawełniane lub wełniane pokrycia podłogowe mają wzory geometryczne uzyskiwane szczególną techniką tkacką, dającą tkaninę dwustronną o odmiennym rysunku po każdej stronie. Używane historycznie w meczetach i domach, zilu prezentują zwykle wzory biało-niebieskie o znaczeniu kulturowym i religijnym.
Symbole certyfikacji na dywanach i wykładzinach, potwierdzające spełnienie określonych norm branżowych w zakresie jakości, trwałości lub wpływu na środowisko.