Dywany z wcześniejszej, bardziej plemiennej z wyglądu fazy tkactwa w okolicach Heriz, wytwarzane w latach siedemdziesiątych XIX wieku i wcześniej, o otwartych, luźno rozmieszczonych kompozycjach. Specjaliści umieszczają je przed bardziej uporządkowanym, lecz wciąż otwartym Serapi z końca XIX i najwcześniejszych lat XX wieku oraz przed bardziej wypełnionymi wzorami Heriz tkanymi po roku 1910, a stopień, w jakim wzór odpowiada tej fazie, pomaga im szacować wiek dywanu z okolic Heriz. Nazwa pochodzi od Bakhshayesh, miasta w okręgu Heriz w północno-zachodnim Iranie.
Wzór bordiury z powtarzających się, mocno stylizowanych form, które odczytuje się jako żółwie lub kraby i które nadają obramowaniu równy rytm. Uważa się go za wizytówkę tkactwa Heriz, a opisuje się go też jako klasyczną bordiurę Bakhtiari, gdzie występuje w parze z rozetami.
Długi, wąski dywan do korytarzy, przedpokojów, schodów i kuchni, układany też po dwa lub trzy egzemplarze obok łóżka. Standardowe chodniki mają około 60–90 cm (2–3 stopy) szerokości, szersze 90–120 cm (3–4 stopy), a długość od około 1,8 m (6 stóp) do mniej więcej 12 m (40 stóp); najdłuższymi słyną Hamadan i Karaja. Chodniki Heriz, Azerbaijan i Hamadan są zwykle szerokie, natomiast szerokie chodniki Tabriz, Sarouk i Karaja to w większości egzemplarze starsze. W korytarzu warto zostawić na każdym końcu około 30–45 cm (12–18 cali) wolnej podłogi. Ponieważ pojedynczy medalion ginie na tak długim polu, geometryczne chodniki wiejskie często powtarzają medalion, zmieniając między powtórzeniami jego wewnętrzny wzór lub kolor; Karaja zestawia naprzemiennie dwa odmienne medaliony.
Rdzawa czerwień, z której dywany Heriz są najbardziej znane, zestawiana zwykle z ciemnym granatem i kremem w polu i bordiurze. Samą czerwień uzyskuje się tradycyjnie z korzenia marzanny. Miejscowa tradycja dodaje, że tkacze przez pewien czas przetrzymują zafarbowaną wełnę w rzece płynącej w okolicach Heriz i niosącej minerały miedzi, że miedź nadaje barwnikowi ten rustykalny odcień i że dlatego kolor ten jest tak silnie związany z Heriz; w badaniach nad barwnikami dywanowymi takie działanie miedzi nie zostało udokumentowane.
Dywan ręcznie wiązany, utkany w Iranie, kraju nazywanym na Zachodzie Persją do 1935 roku, w tradycji, która podobno sięga około 2500 lat wstecz. Bierze nazwę od miasta, miejscowości, regionu lub plemienia, z którego pochodzi (Tabriz, Kashan, Heriz, Beludż), i należy do jednej z trzech grup: dywanów miejskich, tkanych w warsztatach według projektu, dywanów wiejskich oraz dywanów plemiennych, przy czym dwie ostatnie grupy tka się w dużej mierze z pamięci. Runo jest wełniane, jedwabne lub z mieszanki tych włókien, na podstawie bawełnianej, wełnianej lub jedwabnej. Dywany naśladujące perskie, tkane w Pakistanie, Indiach czy Chinach, nie są dywanami perskimi.
Dywan tkany przez osiadłych mieszkańców wsi, plasujący się między dywanami koczowniczych plemion a dywanami warsztatów miejskich. Tkacze wiejscy mają lepsze narzędzia, materiały i barwniki niż koczownicy, ale pracują w luźniejszym, częściowo zorganizowanym układzie niż warsztaty miejskie, często z pamięci, a nie według narysowanego projektu, a niektórzy sprzedają swoje wyroby na bazarze większego pobliskiego miasta, jak tkacze z Abadeh w Shiraz. Wzory są przeważnie geometryczne (medalion, allover, boteh lub herati), z mniejszą liczbą kwiatów niż w dywanach miejskich; gęstość węzłów jest zwykle wyższa niż w dywanach plemiennych, ale niższa niż w miejskich, a zróżnicowane rozmiary krosien dają szeroki wachlarz rozmiarów, od małych dywaników i chodników po duże dywany. Najbardziej znanym przykładem jest Heriz, obok dywanów azerbejdżańskich, Abadeh, Karaja, Mehraban i Senneh; w niektórych klasyfikacjach za wiejskie uchodzą też dywany Shiraz i Bakhtiari.
Największa standardowa klasa rozmiarowa dywanów ręcznie wiązanych: zaczyna się od około 2,7 × 3,7 m (9 × 12 stóp) i obejmuje formaty 3 × 4 m, 3 × 4,3 m i 3,7 × 4,9 m (10 × 13, 10 × 14 i 12 × 16 stóp), a sięga do około 4,3 × 6,7 m (14 × 22 stóp); w niektórych tabelach rozmiarów klasa ta zaczyna się dopiero powyżej około 3 × 4,3 m (10 × 14 stóp). Tak duże dywany pasują do dużych salonów, jadalni i sypialni i pochodzą przeważnie z perskich i pakistańskich warsztatów miejskich, z pewną liczbą dywanów Heriz i Bakhtiari oraz nielicznymi od tkaczy plemiennych, takich jak Kaszkajowie czy Beludżowie. Warsztaty takie jak te w Sarouku tkają też na zamówienie rozmiary pałacowe powyżej 3,7 × 5,5 m (12 × 18 stóp). Ich ciężar zwykle wystarcza, by leżały w miejscu bez podkładu pod dywan, choć podkład przydaje się pod ciężkimi meblami lub w wilgotnych pomieszczeniach.
Liczba węzłów na jednym calu kwadratowym dywanu wiązanego ręcznie (KPSI, od ang. knots per square inch; 1 KPSI to około 15,5 węzła na 10 × 10 cm), liczona linijką na spodzie dywanu przez pomnożenie liczby węzłów na calu wysokości przez liczbę węzłów na calu szerokości i uśredniana z dwóch lub trzech miejsc. Więcej węzłów daje ostrzejszy rysunek, a przy innych czynnikach bez zmian także nieco większą trwałość i wyższą cenę, ale sama gęstość nie przesądza o jakości: dywany Heriz i Bijar są trwałe przy niskiej i średniej gęstości węzłów, natomiast kwiatowe wzory krzywoliniowe rozmywają się, gdy węzłów jest za mało. Orientacyjne wartości: poniżej około 80 w grubo tkanych dywanach plemiennych, takich jak Gabbeh i Qashqai; 120–225 w wielu dywanach wiejskich; 300–700 w drobno wiązanych dywanach miejskich, takich jak Nain i Isfahan; 600–1000 i więcej w dywanach Qom z czystego jedwabiu.
Dywan perski z okręgu Heriz w północno-zachodnim Iranie, a ściślej ze wsi Gorevan. Ma zdecydowane wzory geometryczne, duże medaliony centralne i naroża w nasyconych czerwieniach, błękitach i kości słoniowej. W porównaniu ze zwykłymi dywanami Heriz egzemplarze Gorevan mają zwykle grubszy splot, bardziej kanciaste kompozycje i wyrazisty, rustykalny charakter, dzięki któremu chętnie sięga się po nie w klasycznych i przejściowych wnętrzach.
Wyraziste dywany wiejskie z okolic Heriz w północno-zachodnim Iranie, niedaleko Tabriz, najbardziej znane ze wszystkich perskich dywanów wiejskich. Bardzo trwałe czynią je gruba, wytrzymała wełna w runie na bawełnianej podstawie, zwykle z podwójnym wątkiem dla większej grubości, oraz niska do średniej gęstość węzłów (zwykle podawana jako około 120–170 KPSI, czyli węzłów na cal kwadratowy, mniej więcej 1900–2600 na 10 × 10 cm); wytrzymałość wełny tradycyjnie przypisuje się górskiej wodzie zawierającej miedź. Klasyczny wzór to duży, kanciasty medalion z czterema narożnikami, czasem układ allover, w rdzawej czerwieni, którą tradycyjnie przypisuje się minerałom miedzi w miejscowej rzece, z ciemnym granatem i kremem. Bakshaish i Serapi, ten drugi liczący dziś ponad sto lat, są ich starszymi odmianami.
Ilustracja wygenerowana: liść indygowca i bloki przetworzonego barwnika.
Głęboki niebieski barwnik naturalny, tradycyjnie otrzymywany z roślin z rodzaju Indigofera i wymieniany obok korzenia marzanny i łupin orzecha włoskiego wśród barwników roślinnych, którymi farbuje się wełnę w dywanach barwionych naturalnie. Daje głębokie, granatowe błękity dywanów takich jak Heriz i Bakhtiari, a ufarbowana przędza nabiera pełnego błękitu dopiero wtedy, gdy barwnik utlenia się na powietrzu. W opisach dywanów słowo to oznacza też sam ten głęboki odcień błękitu.
Dywany wiejskie z grupy wsi w regionie Azerbejdżan w Iranie, na zachodnim skraju obszaru tkackiego Heriz, nazwane od wsi Karaja położonej w ich centrum. Wełniane runo na bawełnianej podstawie (bardzo stare egzemplarze mogą mieć podstawę wełnianą), węzeł turecki i pojedynczy wątek, dlatego runo jest cieńsze i miększe niż w zwykle dwuwątkowych dywanach Heriz, a gęstość węzłów jest niska do średniej. Dwa wyraziste, geometryczne medaliony o hakowatych krawędziach zazwyczaj występują na przemian wzdłuż chodnika, często na innym kolorze tła przy każdym powtórzeniu, a na szerokich dywanach powtarzające się medaliony układają się w geometryczny wzór allover, w pomarańczowoczerwonych odcieniach, błękitach, kremach i brązach. Miękkie, cienkie runo i znaczna długość, niekiedy ponad 6 m (20 stóp), sprawiają, że dywany te są popularne jako chodniki korytarzowe i schodowe.
Wyraziste, geometryczne dywany o wzorach w dużej skali, z motywami plemiennymi i licznymi medalionami, pierwotnie tkane w XIX wieku na południowym Kaukazie, na terenie dzisiejszej Armenii, Gruzji i Azerbejdżanu, przez tkaczy wywodzących się z kilku ludów regionu, w tym Ormian, Azerów i Gruzinów. Dziś pochodzą głównie z warsztatów w Pakistanie, gdzie afgańscy tkacze odtwarzają te wzory od lat 80. i 90. XX wieku, używając ręcznie przędzonej wełny z Ghazni i barwników roślinnych, w łagodniejszych, współczesnych barwach, takich jak beż, ciemny turkus, indygo i rdzawa czerwień, często z czerwonym polem, na którym wyróżnia się kremowy medalion, i kremową bordiurą; dywany w stylu kazak produkują także Indie. Niskie do średniego runo jest strzyżone krótko i poddawane praniu kamieniami, by uzyskać antyczny wygląd. Gatunki to komercyjny (o najniższej gęstości węzłów), Super (o najdrobniejszym wiązaniu, z jedwabistą wełną) i Kazak Azari (wzory inspirowane dywanami Heriz, grubsze runo, najlepsza wełna, najwyższa cena); przykładowe dywany mają od około 121 KPSI (węzłów na cal kwadratowy, mniej więcej 1900 na 10 × 10 cm) do 169 KPSI (około 2600).
Najdroższy z trzech gatunków współczesnych dywanów kazak, które afgańscy tkacze wykonują w Pakistanie, droższy od odmiany komercyjnej i od Super Kazaka. Gęstość węzłów jest taka jak w odmianie komercyjnej albo nieco wyższa, ale wybór wzorów i harmonijnych barw jest znacznie szerszy — z motywami inspirowanymi perskimi dywanami Heriz — a runo jest średnie do grubego i sprawia bardziej luksusowe wrażenie. Ręcznie przędzona wełna jest najlepsza z trzech gatunków, gruba i bogata, a barwy pochodzą z barwników roślinnych. Choć dywany wyglądają na antyczne, są wykonane niedawno.
Duży motyw pośrodku pola dywanu, wokół którego układa się reszta kompozycji; duży medalion centralny został podobno wprowadzony w epoce Safawidów (XVI–XVII wiek). Medaliony kwiatowe, typowe dla dywanów miejskich, takich jak Tabriz, Kashan i Sarouk, odczytuje się często jako kwiat lotosu, a sam motyw interpretowano też jako odzwierciedlenie wnętrza kopuły meczetu; medaliony geometryczne, zwykle sześciokątne lub rombowe, wyróżniają dywany wiejskie i plemienne, takie jak Heriz i Zanjan. Medalion może występować samodzielnie, łączyć się z czterema narożnikami, być otoczony mniejszymi medalionami powyżej i poniżej albo powtarzać się wzdłuż chodnika. Dywany bez motywu centralnego określa się jako allover. W dobrze wykonanym dywanie medalion leży pośrodku, a narożniki są swoimi wzajemnymi odbiciami lustrzanymi na tyle wiernie, na ile pozwala praca ręczna.
Układ, w którym pośrodku pola znajduje się jeden duży, kanciasty medalion, z odrębnymi motywami w narożnikach pola i znacznie lżejszym wzorem na pozostałym tle, dzięki czemu medalion jest wyraźnym punktem centralnym. Powyżej i poniżej medalionu głównego często umieszcza się mniejsze medaliony geometryczne. Jest typowy dla dywanów wiejskich i plemiennych, takich jak Heriz, Abadeh, Zanjan, Karaja i Qashqai, i stanowi kanciasty odpowiednik kwiatowego medalionu centralnego.
Dywany wiejskie z rejonu Mehraban, skupiska wsi w północnej części regionu Hamadan, tuż przy kurdyjskiej części Iranu, stąd obecność stylów kurdyjskich. Są to dywany jednowątkowe na bawełnie, wiązane węzłem symetrycznym (tureckim), z runem średniej wysokości z drobnej, miękkiej, lśniącej, tłustej wełny, na polach ciemnoniebieskich, ciemnoczerwonych, kremowych, w kolorze wielbłądziej sierści lub brzoskwiniowych. Starsze egzemplarze są geometryczne, z powtarzającymi się medalionami i motywami ptaków lub zwierząt, w dużej mierze tkane na własny użytek tkaczy; nowsze naśladują kwiatowe wzory amerykańskiego Sarouku. Rejon słynie z chodników, zwykle o szerokości 76–91 cm (od 2,5 do 3 stóp) i długości 1,8–6,1 m (od 6 do 20 stóp). Nie należy go mylić z Meraban z prowincji Azerbejdżan Wschodni, gdzie tka się dywany w stylu Heriz.
Ilustracja wygenerowana: powiększony model splotu płóciennego ze sznurków.
Dwa systemy nitek tworzące podstawę dywanu: osnowa, czyli pionowe nitki naciągnięte na krosno jako pierwsze, oraz wątek, czyli poziome nitki przeprowadzane przez osnowę między rzędami węzłów. Podstawa jest zwykle bawełniana, choć w dywanach plemiennych i starszych często spotyka się wełnę, a w bardzo drobnych — jedwab. Dywany jednowątkowe, standardowe w szerszej okolicy Hamadan, mają na spodzie zygzakowate rzędy białych punktów osnowy i cieńsze runo, natomiast konstrukcja z podwójnym wątkiem, standardowa w drobnych, gęsto tkanych dywanach oraz w dywanach Bijar i Heriz, osnowę ukrywa i daje grubsze, gęstsze runo. Końce osnowy tworzą frędzle, a dodatkowe rzędy wątku na obu końcach tworzą płasko tkany pas kilimowy, który zabezpiecza runo.
Konstrukcja, w której między kolejnymi rzędami węzłów przez osnowę przeprowadza się dwie nitki wątku zamiast jednej. Podwójny wątek przykrywa podstawę, dlatego na spodzie drobno i ściśle tkanego dywanu widać tylko węzły i wątek, bez białych punktów osnowy, które zdradzają dywan z pojedynczym wątkiem, a sam dywan jest grubszy, gęstszy i cięższy. Typowymi dywanami dwuwątkowymi są Bijar i Heriz, podobnie jak w ogóle drobno tkane dywany perskie.
Najwyższa z czterech klas wysokości runa w schemacie jednego ze sprzedawców, od około 12,7 do 15,9 mm (1/2–5/8 cala), mierzona od spodu dywanu do czubków runa. Daje pod stopami wrażenie miękkości, amortyzacji i przytulności, a zwykle towarzyszą mu większe, śmielsze wzory, gdyż dywany o mniejszej gęstości węzłów nie wymagają krótkiego przycinania, by rysunek był ostry. Razem z runem średnim poleca się je do ruchliwych salonów, korytarzy, wejść i pod ciężkie meble, wymaga jednak większego prześwitu pod drzwiami i dłużej schnie w wilgotnych pomieszczeniach. Zwykle mają je dywany Heriz, Mashhad, Sarouk, Bijar, Zanjan i Gabbeh.
Dawny dywan perski z okolic tkackich Heriz w północno-zachodnim Iranie, środkowy etap wzornictwa Heriz: bardziej uporządkowany niż plemienne, swobodniejsze dywany Bakshaish z lat 70. XIX wieku i wcześniejszych, a zarazem mniej gęsty w motywy niż dywany Heriz tkane od lat 10. XX wieku. Tkane od końca XIX do początku XX wieku dywany Serapi zachowują otwarty, przestronny układ ze zdecydowanym rysunkiem geometrycznym w ziemistej palecie. Wszystkie mają dziś ponad sto lat i są dość rzadkie, a kolekcjonerzy cenią je za walory dekoracyjne i trwałość.
Układ zbudowany wokół jednego dużego medalionu centralnego, z pasującym do niego motywem wpisanym w każdy z czterech narożników pola. Jest typowy dla dywanów Kashan, w których narożniki mają zwykle ten sam kolor co medalion; występuje też w dywanach Hamadan, Bakhtiari, Kashmar, Heriz i Tabriz. Egzemplarze wiejskie i plemienne mają zwykle charakter geometryczny, natomiast medaliony Bakhtiari są często półgeometryczne, otoczone motywami geometrycznymi i wypełnione motywami kwiatowymi.
Ilustracja wygenerowana: powiększony model ze sznurków.
Jeden z dwóch głównych rodzajów węzła w dywanach wiązanych ręcznie, zwany też węzłem symetrycznym (drugim jest asymetryczny węzeł perski, czyli senneh). Przędza jest owinięta wokół dwóch sąsiednich nitek osnowy, a oba jej końce wychodzą pomiędzy nimi, dlatego od spodu widać małe, równe, z grubsza kwadratowe główki węzłów; tkacze często wiążą go haczykiem. Nazwę zawdzięcza miastu Ghiordes (dziś Gördes) w Turcji; daje trwałe, precyzyjne runo i jest typowy dla Turcji, Kaukazu i północno-zachodniego Iranu (Tabriz, Bidjar, Heriz, wiejskie dywany Hamadan), dokąd według tradycji wprowadzili go Turcy seldżuccy, choć sam węzeł jest znacznie starszy. Węzłowi perskiemu często przypisuje się drobniejszy rysunek, jednak rodzaj węzła jest tendencją, a nie granicą: dywany Tabriz wiązane węzłem tureckim osiągają około 78 węzłów na cm² (około 500 na cal kwadratowy, KPSI).
Wysokość wiązanego runa dywanu, mierzona linijką lub suwmiarką od spodu dywanu do czubków runa, łącznie z podstawą. W jednym ze schematów stosowanych przez sprzedawców dzieli się ją na niską (3,2–6,4 mm, czyli 1/8–1/4 cala), średnio niską (6,4–8,5 mm, czyli 1/4–1/3 cala), średnią (8,5–9,5 mm, czyli 1/3–3/8 cala) i wysoką (12,7–15,9 mm, czyli 1/2–5/8 cala). Ustala ją końcowe przycięcie: dywany o ostrym rysunku i gęstym wiązaniu, w tym jedwabne i wełniano-jedwabne, przycina się nisko; dywany grubo wiązane, o dużych wzorach, jak Heriz i Gabbeh, zachowują wyższe runo. Wyższe runo daje wrażenie większej miękkości i amortyzacji, a runo średnie lub wysokie nadaje się do miejsc o dużym ruchu i do ciężkich mebli; niższe runo nie zawadza o drzwi, chłonie mniej wilgoci, zatrzymuje mniej kurzu i łatwiej się odkurza.
Styl rysunku dywanowego zbudowany z kształtów kanciastych, takich jak sześciokąty, romby i kwadraty, obrysowanych liniami prostymi, w przeciwieństwie do płynnych krzywizn wzorów kwiatowych. Wywodzi się z niektórych najstarszych dywanów perskich, sprzed pojawienia się wzorów kwiatowych, i jest typowy dla dywanów wiejskich i plemiennych (Heriz, Hamadan, Zanjan, Abadeh, Karaja, Qashqai, Kazak, dywany turkmeńskie), choć tkają go także warsztaty miejskie, takie jak te w Tabriz. Wiele kształtów ma znaczenie symboliczne. Występuje jako wzór allover, pojedynczy medalion centralny lub medaliony powtarzane, a dywany geometryczne słyną z mocnych bordiur. Ponieważ kształty nie wymagają drobnego detalu, wystarcza niska do średniej gęstość węzłów, jak w dywanach Heriz i Karaja, a Heriz nadal słynie z trwałości.
Układ, w którym zamiast jednego medalionu centralnego wzdłuż pola biegną dwa lub więcej medalionów, co pasuje do długich chodników, gdzie pojedynczy medalion wyglądałby na zagubiony. Zarys medalionu zwykle pozostaje ten sam, natomiast jego wzór wewnętrzny i barwa tła zmieniają się od medalionu do medalionu. Chodniki Karaja zestawiają na przemian dwa odmienne medaliony, a na szerszych dywanach Karaja kolumny medalionów przypominają geometryczny wzór allover. Wzór jest typowy dla dywanów geometrycznych, takich jak Karaja, Heriz, Abadeh, Quchan, Shiraz i starsze Mehraban, a pojawia się też w kwiatowych dywanach z otwartym polem.