Nain, zapisywany też jako Na'in, to miasto oazowe na zachodnim skraju Wielkiej Pustyni Słonej (Dasht-e Kavir), we wschodniej części prowincji IsfahanPerskie dywany miejskie z Isfahanu w środkowym Iranie, należące do najdrobniej wiązanych na świecie: zwykle 500–700 KPSI (węzłów na cal kwadratowy, czyli mniej więcej 7750–10 850 węzłów na 10 × 10 cm), ustępujące pod tym względem jedynie dywanom z Qom. Większość tka się z drobnej wełny kork z młodych owiec; niektóre mają runo z jedwabiu i wełny na jedwabnej lub bawełnianej podstawie, a kilka podobno jest z czystego jedwabiu. Wzory czerpią z natury i z architektury miasta — od układów z medalionem i narożnikami oraz kwiatowych układów allover po sceny myśliwskie, drzewa życia, nisze modlitewne i obrazowe ogrody — zwykle w miękkich pastelach z indygo i jaskrawą czerwienią na tle w kolorze kości słoniowej. Większość dywanów jest sygnowana, a duże rozmiary są rzadkie i drogie.Zobacz w słowniku dywanów w środkowym Iranie. Jest ośrodkiem administracyjnym własnego powiatu i leży jakieś 140 kilometrów na wschód od miasta Isfahan, przy dawnym szlaku karawanowym, który biegnie stamtąd w stronę Jazdu, a dalej w głąb Chorasanu. Sama osada jest bardzo stara: nad miastem wciąż góruje zbudowana z suszonej cegły cytadela Narin Qaleh, a tutejszy meczet piątkowy zalicza się do najstarszych zachowanych w Iranie. Jako ośrodek dywanowy Nain jest za to jedną z najmłodszych nazw w całym perskim repertuarze.

Tkactwo zaczęło się tu od tkanin, nie od dywanów. Jeszcze na początku XX wieku miasto słynęło z cienkiego wełnianego sukna i z ciężkich wełnianych płaszczy noszonych w całym Iranie; właśnie tej branży służyły tutejsze krosna. Kiedy popyt na taką odzież wygasł, krosna przestawiono na dywany ręcznie wiązane. Wiele z tego, co było do tego potrzebne, przyszło z Isfahanu: wzory, upodobanie do jasnych teł, ambicja bardzo gęstego wiązania. W ciągu jednego pokolenia miasto przerobiło te zapożyczenia na coś własnego i dziś obie szkoły rozróżnia się bez większego trudu: po palecie barw i po bawełnianym podłożu, przy którym Nain pozostaje, podczas gdy Isfahan często sięga po jedwab.

Największa w tym zasługa jednej rodziny. Fatollah HabibianWarsztat z Nain założony przez Fatollaha Habibiana, który podobno zaczął tkać w 1903 roku pod okiem ojca, a gdy dawne style rodziny straciły rynek zbytu i jej zapasy wyprzedano, założył wraz z bratem własny warsztat. Uważa się go za twórcę nowoczesnego dywanu Nain, a nazwa Habibian stała się synonimem dywanów Nain: wiązanych węzłem perskim, gęsto tkanych, misternie zaprojektowanych, z jedwabnymi akcentami i nowoczesnym wyglądem. Habibian to jedna z niewielu znanych sygnatur spotykanych na dywanach Nain, z których większość nie jest sygnowana, a warsztat prowadzą dalej wnukowie założyciela.Zobacz w słowniku dywanów uczył się rzemiosła w warsztacie ojca w czasach, gdy wyroby tej pracowni traciły odbiorców; kiedy rodzina wyprzedała resztę zapasów, on i jego brat za uzyskane pieniądze otworzyli własny warsztat. Założona przez nich pracownia ukształtowała to, co dziś rozumie się pod nazwą dywan NainZnakomite dywany perskie z miasta Nain, w pobliżu Isfahanu w środkowym Iranie, gdzie tkactwo dywanowe rozpoczęło się dopiero w XX wieku na wzór isfahański, a nazwę miasta rozsławił na całym świecie warsztat Habibian. Wełniane runo, często z jedwabnymi akcentami, jest wiązane na bawełnianej podstawie z gęstością od około 200 do 700 węzłów na cal kwadratowy (KPSI) lub większą (około 31–108 na cm²). Gęstość określa się w skali la („warstwa”): im niższa liczba, tym drobniejszy dywan — od około 650 KPSI przy 4 la do 400–500 KPSI przy 6 la i 200–300 KPSI przy 9 la. Wzory to krzywoliniowe motywy kwiatowe w układach medalionowych, allover lub Shah Abbasi, głównie na tle kremowym lub w kolorze kości słoniowej, z błękitem, beżem i szarością. Większość dywanów Nain nie jest sygnowana, choć sygnatura Habibian jest dobrze znanym wyjątkiem, a duże rozmiary są rzadkie i kosztowne.Zobacz w słowniku dywanów, i rozsławiła nazwę miasta za granicą, a wymienia się ją jednym tchem z warsztatami SeirafianWarsztat z Isfahanu, założony w 1940 roku przez Haj Agha Rezę Seirafiana, bankiera od dawna zajmującego się handlem dywanami i ich produkcją, a przez kilka pokoleń prowadzony dalej przez jego rodzinę. Powszechnie uważa się go za najbardziej znaną nazwę wśród wysokiej klasy dywanów Isfahan, które są gęsto wiązane z drobnej wełny, czasem z dodatkiem jedwabiu, i zdobione wzorami kwiatowe i medalionowe. Podobnie jak w innych elitarnych warsztatach miejskich, nazwisko mistrza wplata się w bordiurę lub w niewielki kartusz, co łączy dywan z rygorystycznymi standardami warsztatu i sprawia, że sygnowane egzemplarze są poszukiwane przez kolekcjonerów.Zobacz w słowniku dywanów z Isfahanu i AmoghliWarsztat dywanowy z Mashhad, opisywany jako bardzo słynny, znany przede wszystkim jako miejsce, w którym Khalil Khadivi zaczynał karierę jako projektant i tkacz, awansował na brygadzistę, po czym w XX wieku założył własny warsztat i własną sygnaturę.Zobacz w słowniku dywanów z Meszhedu, czyli z największymi perskimi manufakturami. Do dziś pozostaje w rękach rodziny, obecnie wnuków założyciela. Większość dywanów z Nainu nie ma w ogóle sygnatury; nazwisko Habibian, wplecione w kartuszNiewielka ramka wpleciona w dywan, w której mieści się nazwisko mistrza tkackiego lub nazwa warsztatu, często wraz z miastem. Jest to jeden z dwóch zwykłych sposobów, w jakie perskie warsztaty miejskie sygnują dywan; drugi polega na wpleceniu nazwy bezpośrednio w pasy bordiury.Zobacz w słowniku dywanów albo w pas bordiury, jest wyjątkiem rzucającym się w oczy.

Wzory są tu wyłącznie kwiatowe i prowadzone miękką, krzywoliniową kreską, rysowane według kartonów przygotowanych przez zawodowych projektantów, a nie improwizowane przy krośnie. Pojawiają się oba klasyczne układy manufakturowe: medalion centralnyDuży motyw pośrodku pola dywanu, wokół którego układa się reszta kompozycji; duży medalion centralny został podobno wprowadzony w epoce Safawidów (XVI–XVII wiek). Medaliony kwiatowe, typowe dla dywanów miejskich, takich jak Tabriz, Kashan i Sarouk, odczytuje się często jako kwiat lotosu, a sam motyw interpretowano też jako odzwierciedlenie wnętrza kopuły meczetu; medaliony geometryczne, zwykle sześciokątne lub rombowe, wyróżniają dywany wiejskie i plemienne, takie jak Heriz i Zanjan. Medalion może występować samodzielnie, łączyć się z czterema narożnikami, być otoczony mniejszymi medalionami powyżej i poniżej albo powtarzać się wzdłuż chodnika. Dywany bez motywu centralnego określa się jako allover. W dobrze wykonanym dywanie medalion leży pośrodku, a narożniki są swoimi wzajemnymi odbiciami lustrzanymi na tyle wiernie, na ile pozwala praca ręczna.Zobacz w słowniku dywanów z dopasowanymi do niego narożnikami oraz wzory powtarzające się równomiernie na całym polu. PalmetaStylizowany motyw kwiatowy w kształcie wachlarza lub liścia palmy, którego płatki albo liście rozchodzą się z jednej podstawy. Powtarza się w polach i bordiurach dywanów miejskich, takich jak Kashan i Tabriz, zwykle obok pnączy arabeskowych, rozet i gałązek kwiatowych. W dywanach Sultanabad palmety rysuje się w powiększonej skali i umieszcza wśród kanciastych pnączy we wzorze allover.Zobacz w słowniku dywanów Shah AbbasiKlasyczny perski styl kwiatowy nazwany od szacha Abbasa, władcy z dynastii Safawidów, który narodził się jako wzór z królewskiego dworu około 400 lat temu. Jego główne cechy to stylizowane liście palmet przypominające pióra oraz kwiaty lotosu, prastary symbol długiego życia, ułożone w ścisłej symetrii z wijącym się ornamentem wokół medalionu centralnego, często w formie rozety. We wczesnych egzemplarzach przeważają głębokie czerwienie i błękity, w późniejszych dywanach tego stylu często sięga się po stonowane barwy neutralne. Wzór występuje w dywanach Kashan, Nain i Tabriz.Zobacz w słowniku dywanów, czyli wielki stylizowany lotos z klasycznego słownika perskiego, należy do stałego repertuaru, a na części dywanów wśród wici roślinnych pojawiają się zwierzęta. Rzadszy wariant rozsypuje po całym tle drobne medaliony w kształcie gwiazd. Rysunek jest od początku do końca ściśle wyważony: długie, nieprzerwane łuki i mnóstwo drobnych szczegółów utrzymanych w ryzach.

Najłatwiej rozpoznać ten ośrodek po kolorze. Niemal każdy dywan z Nainu ma tło kremowe albo w kolorze kości słoniowej, rozpisane na wiele odcieni błękitu i zakotwiczone w głębokim granacie. Tony pośrednie niosą beż, jasny brąz i szarość, a drobne akcenty zieleni, żółci i pomarańczu podbijają wzór tam, gdzie tego potrzebuje. Jedwab, jeśli w ogóle trafia do runa, idzie w partie w kolorze kości słoniowej i w błękity, dzięki czemu wybrane wici i liście łapią światło, a wełnaNaturalne włókno zwierzęce, z którego wykonuje się runo dywanów wysokiej jakości, a w niektórych także podstawę. Wełna jest trwała, sprężysta, odporna na plamy i trudnopalna, daje pod stopami wrażenie miękkości i amortyzacji, izoluje od zimna, chętnie przyjmuje barwnik i utrzymuje go przez wiele lat. Zatrzymuje też cząsteczki kurzu, co pomaga ograniczać reakcje alergiczne. Jakość zależy przede wszystkim od tego, gdzie pasą się owce: pastwiska wysokogórskie i dobra pasza dają wełnę grubszą i bardziej tłustą, a do najbardziej znanych cenionych gatunków należą wełny manchesterska, nowozelandzka i z Ghazni. Strzyżenie wczesną wiosną i ręczne przędzenie (cieńsza, miększa nić niż przy przędzeniu maszynowym) jeszcze ją poprawiają, natomiast cienka, sucha wełna z padłych owiec trafia do tańszych dywanów.Zobacz w słowniku dywanów wokół nich zostaje matowa. Całość sprawia wrażenie raczej chłodnej i wyciszonej niż nasyconej i odbiera się ją jako powściągliwość, a nie brak koloru.

Nie każdy egzemplarz ma jednak jasne tło. Czerwone pola trafiają się na tyle często, że nikogo nie dziwią, niebieskie rzadziej, zielone od czasu do czasu, barwne tło jest więc nietypowe, ale nie jest błędem. Chłodną paletę tłumaczy się zwykle klimatem: lata na skraju pustyni bywają bezlitosne, a jasne tła i błękity to barwy, z którymi po prostu żyje się chłodniej. To raczej opowieść niż udokumentowana przyczyna, choć pustynia w tle jest jak najbardziej prawdziwa. Kto chce dywan z Nainu o mocniejszym, bardziej nasyconym kolorycie, powinien celowo szukać egzemplarzy na czerwonym tle, bo w produkcji dominuje kość słoniowa.

Konstrukcja jest na tyle powtarzalna, że już sam spód zdradza pochodzenie. PodłożeWarstwa na spodzie dywanu lub wykładziny tuftowanej albo maszynowej, nadająca im stabilność i strukturę. Podłoże pierwotne utrzymuje włókna, a wtórne dodaje wytrzymałości i stabilności wymiarowej. Spód takich dywanów jest zwykle sztywny i plastikowy w dotyku, ponieważ wykonano go z tworzywa syntetycznego (polipropylenu, poliestru lub nylonu), i nie odsłania wzoru z wierzchu. Dywan ręcznie wiązany nie ma osobnego podłoża ani warstwy płótna czy lateksu: jego spodem jest tkana podstawa, zwykle bawełniana, z widocznymi węzłami, bardziej miękka w dotyku i pokazująca wzór z wierzchu.Zobacz w słowniku dywanów jest bawełniane, praktycznie bez wyjątku, i nigdy nie używa się do niego jedwabiu, nawet w dywanach, w których runoPowierzchnia dywanu lub wykładziny, utworzona ze stojących włókien w postaci ciętych pęczków lub pętelek. W dywanie wiązanym ręcznie tworzą ją przycięte końce tysięcy wełnianych lub jedwabnych węzłów, zawiązanych na osnowie rząd po rzędzie, lekko przystrzyganych w trakcie tkania, a ostateczną wysokość nadaje im dopiero strzyżenie przy wykończeniu. Grubość runa, mierzona od spodu dywanu do wierzchołka runa, waha się zwykle od niskiej, około 3–6 mm (1/8–1/4 cala), do wysokiej, około 13–16 mm (1/2–5/8 cala). Drobne, gęste wzory przycina się krótko, by rysunek pozostał ostry; wyższe runo sprawdza się przy dużym natężeniu ruchu i ciężkich meblach, a niższe tam, gdzie liczy się prześwit pod drzwiami, oraz w wilgotnych pomieszczeniach.Zobacz w słowniku dywanów miesza jedwab z wełną. Osnowa jest zaniżona, to znaczy co druga jej nitka leży na innej głębokości, a między kolejnymi rzędami węzłów przechodzą dwa bawełniane wątki. To połączenie daje zwarty, sprężysty chwyt, gęsty i drobnoziarnisty spód oraz ciasno upakowane rzędy węzłów. Węzeł jest perski, czyli asymetryczny: obejmuje jedną nitkę osnowy i przechodzi za sąsiednią, dzięki czemu wierniej idzie za krzywizną rysunku niż węzeł symetrycznyJeden z dwóch głównych rodzajów węzła w dywanach wiązanych ręcznie, zwany też węzłem symetrycznym (drugim jest asymetryczny węzeł perski, czyli senneh). Przędza jest owinięta wokół dwóch sąsiednich nitek osnowy, a oba jej końce wychodzą pomiędzy nimi, dlatego od spodu widać małe, równe, z grubsza kwadratowe główki węzłów; tkacze często wiążą go haczykiem. Nazwę zawdzięcza miastu Ghiordes (dziś Gördes) w Turcji; jest typowy dla Turcji, Kaukazu i północno-zachodniego Iranu (Tabriz, Bidjar, Heriz, wiejskie dywany Hamadan), dokąd podobno wprowadzili go Turcy seldżuccy, i daje trwałe, precyzyjne runo. Węzłowi perskiemu często przypisuje się drobniejszy rysunek, jednak rodzaj węzła jest tendencją, a nie granicą: dywany Tabriz wiązane węzłem tureckim osiągają około 78 węzłów na cm² (około 500 na cal kwadratowy, KPSI).Zobacz w słowniku dywanów.

GęstośćMiara tego, jak ciasno upakowany jest dywan. W dywanach maszynowych opisuje włókna w runie i oblicza się ją, mnożąc gramaturę runa przez 36 i dzieląc przez wysokość runa; większa gęstość zwykle oznacza lepszą trwałość i zachowanie wyglądu. W dywanach ręcznie wiązanych oznacza gęstość węzłów (KPSI, czyli liczbę węzłów na cal kwadratowy), liczoną na spodzie dywanu i uśrednianą z kilku miejsc (150 KPSI to około 23 węzłów na cm²). Podobnie jak rozdzielczość obrazu, większa gęstość pozwala na drobniejsze krzywizny i wyraźniejszy rysunek, zwykle przy niżej przystrzyżonym runie i większym nakładzie pracy, ale nie jest jedyną miarą jakości: zdecydowane, geometryczne dywany wiejskie tka się przy gęstości małej do średniej.Zobacz w słowniku dywanów opisuje się tutaj systemem, którego poza Nainem prawie nikt nie stosuje. Perskie słowo „la” znaczy warstwę albo skręt i mówi, ile nitek skręcono w jednym paśmie osnowy: mniej nitek to cieńsza osnowa, a cieńsza osnowa pozwala zmieścić obok siebie więcej węzłów. Skala biegnie więc odwrotnie, niż podpowiada intuicja: dywan 4 laPerska skala klasyfikacji właściwa dywanom Nain, w której liczba taka jak 4, 6 lub 9 oznacza liczbę warstw (la, „warstwy”) nitki w każdym miejscu osnowy. Skala jest odwrócona: im niższa liczba, tym gęstsze wiązanie — zwykle około 650 KPSI (węzłów na cal kwadratowy) dla 4 la, 400–500 KPSI dla 6 la i 200–300 KPSI dla 9 la, czyli w przybliżeniu 10 100, 6 200–7 750 i 3 100–4 650 węzłów na 10 × 10 cm.Zobacz w słowniku dywanów jest gęstszy od 6 la, a 6 la od 9 la. Cztery la to najwyższa klasa, jaką spotyka się w normalnym obrocie. Jeśli ktoś podaje liczbę la, mówi właśnie o tym i nie mówi absolutnie nic o zawartości jedwabiu.

W przeliczeniu na węzły na cal kwadratowyLiczba węzłów na jednym calu kwadratowym dywanu wiązanego ręcznie (KPSI, od ang. knots per square inch; 1 KPSI to około 15,5 węzła na 10 × 10 cm), liczona na spodzie dywanu za pomocą linijki przez pomnożenie liczby węzłów na jednym calu wysokości przez liczbę węzłów na jednym calu szerokości i uśredniana z dwóch lub trzech miejsc. Więcej węzłów daje ostrzejszy rysunek, jak na ekranie o wyższej rozdzielczości, a przy innych czynnikach bez zmian także nieco większą trwałość i wyższą cenę, ale sama gęstość nie przesądza o jakości: dywany Heriz i Bijar są trwałe przy niskiej i średniej gęstości węzłów, natomiast kwiatowe wzory krzywoliniowe rozmywają się, gdy węzłów jest za mało. Wartości mieszczą się w przedziale od poniżej około 80 w grubo tkanych dywanach plemiennych, takich jak Gabbeh i Qashqai, przez mniej więcej 120–225 w wielu dywanach wiejskich i 300–700 w drobnych dywanach miejskich, takich jak Nain i Isfahan, po 600–1000 i więcej w dywanach Qom z czystego jedwabiu.Zobacz w słowniku dywanów, dla których w handlu używa się angielskiego skrótu KPSI, klasy te wypadają mniej więcej tak: 200 do 300 dla 9 la, 400 do 500 dla 6 la i około 650 dla 4 la, a wyjątkowe egzemplarze bywają jeszcze gęstsze. Cała produkcja mieści się w przedziale mniej więcej od 300 do 700 KPSI, co stawia Nain wśród najgęściej wiązanych dywanów perskich, a jego najlepsze prace w jednym rzędzie z Isfahanem na jedwabnym podłożu i z najlepszymi dywanami z Ghomu. Gęstość nie jest tu celem samym w sobie: to dzięki niej kwiat wielkości paznokcia ma czytelny środek i osobno narysowane płatki.

Runo jest wełniane albo wełniano-jedwabne. Jedwab służy wyłącznie jako akcent, nigdy nie wypełnia całego pola i nigdy nie trafia do podłoża; wydobywa pojedynczą wić, środek palmety albo pas bordiury, a kontrast między matową wełną i odbijającym światło jedwabiem znaczy tu tyle samo co kolor. Sama wełna jest delikatna i mocno skręcona, bo inaczej nie udźwignęłaby szczegółu w takiej skali. Wysokość runa mieści się w przedziale średnim, podobnie jak w dywanach TabrizDywany z Tabriz, wielkiego miasta w północno-zachodnim Iranie i dawnej stolicy Safawidów, oraz z okolicznych wsi, gdzie początki tkactwa sięgają co najmniej XVI wieku. Tkacze używają węzła tureckiego i małych metalowych haczyków, które dają bardzo regularne, symetryczne wzory, zwykle na bawełnianej podstawie (w najdrobniej tkanych egzemplarzach jedwabnej), często z podwójnym wątkiem, z runem od krótko przystrzyżonego do średniego. Gęstość węzłów waha się od około 8 do 78 węzłów na cm² (od 50 do 500 na cal kwadratowy, KPSI); dywany na jedwabnej podstawie mogą przekraczać 93 węzły na cm² (600 na cal kwadratowy), a jedwabne akcenty dodają żywości wzorom kwiatowym. Niektóre warsztaty tkają wyłącznie dywany z wełny i jedwabiu, preferując pastelowe barwy. Tabriz oferuje najszerszy wybór wzorów i barw spośród wszystkich perskich ośrodków: wzory medalionowe, kwiatowe, herati, myśliwskie i wazonowe, a także większość dywanów figuralnych z portretami. Dywan sprzedawany jako „w stylu Tabriz” niekoniecznie został utkany w Tabriz.Zobacz w słowniku dywanów, KashanWysokiej klasy dywany perskie z miasta Kashan w środkowym Iranie, ośrodka tkackiego od epoki Safawidów w XVII wieku, gdy władcy wypoczywali tam i wyposażali swoje wille w miejscowe dywany. Runo to zwykle sama wełna, często importowana wełna manchesterska, o średniej wysokości, na bawełnianej podstawie; dywany z wełny i jedwabiu są w większości starsze. Kompozycje są uporządkowane i mało zróżnicowane: medalion centralny, medalion z pasującymi narożnikami albo kwiatowe wzory allover, a do tego rzadki wzór zwany Darbari, podobno z niewielką bordiurą lub w ogóle bez niej. Dywany o wymiarach około 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp) i mniejsze są bardziej zróżnicowane, mają na przykład wzory drzewa życia, wazonów i ptaków. Klasyczne barwy to głęboka czerwień, granat i krem; żółte lub zielone pola są rzadkie, a nowsze dywany są utrzymane w łagodniejszych pastelach.Zobacz w słowniku dywanów i Isfahan, nie są to więc ani cienkie, płasko leżące dywany, ani grube i kudłate.

Przeważają formaty mniejsze niż pokojowe. Małe dywany z Nainu to prawdziwa mocna strona tego ośrodka, a nie produkt uboczny: należą do nielicznych małych dywanów perskich, które można dostać jednocześnie w bardzo wysokiej gęstości węzłów i w wersji wełniano-jedwabnej. Duże formaty są za to naprawdę rzadkie i odpowiednio drogie. Owszem, istnieją i jest to jeden z niewielu dużych dywanów dostępnych przy takiej gęstości, ale wybór w danym momencie bywa wąski. Kto uparł się na duży dywan w tym stylu, powinien nastawić się raczej na czekanie na właściwy egzemplarz niż na wybieranie spośród kilku naraz.

Urządzając wnętrze, trzeba przede wszystkim przemyśleć to jasne tło. Nain należy do jaśniejszej strony perskiej palety, obok dywanów Tabriz, Kashan i Meszhed, a kość słoniowa i chłodne błękity dobrze komponują się z gładkimi ścianami i nowoczesnymi meblami; to jeden z niewielu tradycyjnych dywanów perskich, który dobrze wygląda w oszczędnym, minimalistycznym wnętrzu. To samo jasne pole każe dwa razy zastanowić się nad dywanem do jadalni, gdzie łatwo o plamy, a na jasnym tle od razu je widać. Pozycja tych dywanów opiera się na rysunku i gęstości, a nie na modzie, i właśnie dlatego od lat utrzymuje stabilną pozycję wśród ręcznie tkanych dywanów manufakturowych.

Dywan perski to dywan ręcznie tkany w Iranie, a tradycja, z której wyrasta, jest najstarszą udokumentowaną na świecie. Najstarszy zachowany egzemplarz, dywan pazyryskiNajstarszy znany dywan z runem na świecie, utkany około V wieku p.n.e. i odkryty w 1949 roku w zamarzniętym grobowcu scytyjskiego możnowładcy w syberyjskich górach Ałtaj. Rabusie grobów zostawili kurhan otwarty, więc zimno i wilgoć zamroziły komorę i zamknęły dywan w lodzie na około 2500 lat. Jego węzły symetryczne, około 36 na centymetr kwadratowy (mniej więcej 230 na cal kwadratowy), dowodzą, że tkactwo dywanowe było już w starożytności dojrzałą sztuką. Często opisuje się go jako najstarszy dywan perski i wczesne świadectwo tkactwa plemiennego, rzemiosła, które zrodziło się jako ochrona przed zimnem i wilgocią. Jest eksponowany w Ermitażu w Petersburgu.Zobacz w słowniku dywanów, przetrwał w zamarzniętym kurhanie i pochodzi z V wieku p.n.e. — sprzed mniej więcej 2500 lat — a mimo to jest już dziełem dojrzałym, nie próbą nowicjusza. To, co zaczęło się jako ciepłe, wytrzymałe pokrycia podłóg w plemiennych domostwach, przez kolejne stulecia wyrosło na sztukę, z której czerpie każdy inny kraj tkający dywany orientalne.

Dzisiejszy wygląd dywanu perskiego ukształtowały dwa późniejsze rozdziały. Za dynastii Safawidów, w latach 1501–1732, dwór wspierał tkactwo na równi z malarstwem i kaligrafią, a warsztaty Tabrizu, Heratu, Kashanu i Kermanu tworzyły arcydzieła, które dziś można oglądać w muzeach. To wtedy pojawił się wielki centralny medalionDuży motyw pośrodku pola dywanu, wokół którego układa się reszta kompozycji; duży medalion centralny został podobno wprowadzony w epoce Safawidów (XVI–XVII wiek). Medaliony kwiatowe, typowe dla dywanów miejskich, takich jak Tabriz, Kashan i Sarouk, odczytuje się często jako kwiat lotosu, a sam motyw interpretowano też jako odzwierciedlenie wnętrza kopuły meczetu; medaliony geometryczne, zwykle sześciokątne lub rombowe, wyróżniają dywany wiejskie i plemienne, takie jak Heriz i Zanjan. Medalion może występować samodzielnie, łączyć się z czterema narożnikami, być otoczony mniejszymi medalionami powyżej i poniżej albo powtarzać się wzdłuż chodnika. Dywany bez motywu centralnego określa się jako allover. W dobrze wykonanym dywanie medalion leży pośrodku, a narożniki są swoimi wzajemnymi odbiciami lustrzanymi na tyle wiernie, na ile pozwala praca ręczna.Zobacz w słowniku dywanów, a wzory stały się na tyle złożone, że osobny projektant — często malarz miniatur — rysował je na kartonie tkackim, według którego pracował tkacz. Drugi rozdział przypadł na XIX wiek i czasy dynastii Kadżarów: produkcja osiągnęła wówczas historyczny szczyt, eksport do Europy i Ameryki przeżywał rozkwit, a warsztatowy przemysł dywanowy, którego spadkobiercy tkają do dziś, przybrał nowoczesną formę.

Branża dzieli dywany perskie na trzy grupy. Dywany miejskie — TabrizDywany z Tabriz, wielkiego miasta w północno-zachodnim Iranie i dawnej stolicy Safawidów, oraz z okolicznych wsi, gdzie początki tkactwa sięgają co najmniej XVI wieku. Tkacze używają węzła tureckiego i małych metalowych haczyków, które dają bardzo regularne, symetryczne wzory, zwykle na bawełnianej podstawie (w najdrobniej tkanych egzemplarzach jedwabnej), często z podwójnym wątkiem, z runem od krótko przystrzyżonego do średniego. Gęstość węzłów waha się od około 8 do 78 węzłów na cm² (od 50 do 500 na cal kwadratowy, KPSI); dywany na jedwabnej podstawie mogą przekraczać 93 węzły na cm² (600 na cal kwadratowy), a jedwabne akcenty dodają żywości wzorom kwiatowym. Niektóre warsztaty tkają wyłącznie dywany z wełny i jedwabiu, preferując pastelowe barwy. Tabriz oferuje najszerszy wybór wzorów i barw spośród wszystkich perskich ośrodków: wzory medalionowe, kwiatowe, herati, myśliwskie i wazonowe, a także większość dywanów figuralnych z portretami. Dywan sprzedawany jako „w stylu Tabriz” niekoniecznie został utkany w Tabriz.Zobacz w słowniku dywanów, KashanWysokiej klasy dywany perskie z miasta Kashan w środkowym Iranie, ośrodka tkackiego od epoki Safawidów w XVII wieku, gdy władcy wypoczywali tam i wyposażali swoje wille w miejscowe dywany. Runo to zwykle sama wełna, często importowana wełna manchesterska, o średniej wysokości, na bawełnianej podstawie; dywany z wełny i jedwabiu są w większości starsze. Kompozycje są uporządkowane i mało zróżnicowane: medalion centralny, medalion z pasującymi narożnikami albo kwiatowe wzory allover, a do tego rzadki wzór zwany Darbari, podobno z niewielką bordiurą lub w ogóle bez niej. Dywany o wymiarach około 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp) i mniejsze są bardziej zróżnicowane, mają na przykład wzory drzewa życia, wazonów i ptaków. Klasyczne barwy to głęboka czerwień, granat i krem; żółte lub zielone pola są rzadkie, a nowsze dywany są utrzymane w łagodniejszych pastelach.Zobacz w słowniku dywanów, KermanWysokiej klasy dywany perskie z Kermanu w południowym Iranie, miasta słynącego z mistrzów farbiarzy, leżącego na dawnym szlaku handlowym między Iranem a Indiami i będącego jednym z historycznych ośrodków tkactwa dywanowego. Wzory są bardzo różnorodne: kwiatowe i allover, drzewo życia, kompozycje myśliwskie, ogrodowe i z otwartym polem, delikatne „wiosenne” wzory z maleńkich kwiatków oraz charakterystyczna technika „wazonowa”. Runo to zwykle miękka wełna kork na bawełnianej podstawie, czasem wełniano-jedwabne albo z czystego jedwabiu. W jednym dywanie może być od 15 do 30 kolorów: głównie głębokie czerwienie, kilka odcieni błękitu, zieleń i krem, a w nowszych dywanach także pastele, takie jak szampański, limonkowa zieleń, róż i szaroniebieski. Mniej więcej połowa dywanów Kerman, pochodząca z warsztatów niższej klasy, jest wiązana węzłem jufti, oszczędnościowym skrótem dającym rzadszy splot niższej jakości.Zobacz w słowniku dywanów, Nain, IsfahanPerskie dywany miejskie z Isfahanu w środkowym Iranie, należące do najdrobniej wiązanych na świecie: zwykle 500–700 KPSI (węzłów na cal kwadratowy, czyli mniej więcej 7750–10 850 węzłów na 10 × 10 cm), ustępujące pod tym względem jedynie dywanom z Qom. Większość tka się z drobnej wełny kork z młodych owiec; niektóre mają runo z jedwabiu i wełny na jedwabnej lub bawełnianej podstawie, a kilka podobno jest z czystego jedwabiu. Wzory czerpią z natury i z architektury miasta — od układów z medalionem i narożnikami oraz kwiatowych układów allover po sceny myśliwskie, drzewa życia, nisze modlitewne i obrazowe ogrody — zwykle w miękkich pastelach z indygo i jaskrawą czerwienią na tle w kolorze kości słoniowej. Większość dywanów jest sygnowana, a duże rozmiary są rzadkie i drogie.Zobacz w słowniku dywanów — powstają w warsztatach według narysowanego projektu, mają najwyższą gęstość węzłówLiczba węzłów na jednym calu kwadratowym dywanu wiązanego ręcznie (KPSI, od ang. knots per square inch; 1 KPSI to około 15,5 węzła na 10 × 10 cm), liczona na spodzie dywanu za pomocą linijki przez pomnożenie liczby węzłów na jednym calu wysokości przez liczbę węzłów na jednym calu szerokości i uśredniana z dwóch lub trzech miejsc. Więcej węzłów daje ostrzejszy rysunek, jak na ekranie o wyższej rozdzielczości, a przy innych czynnikach bez zmian także nieco większą trwałość i wyższą cenę, ale sama gęstość nie przesądza o jakości: dywany Heriz i Bijar są trwałe przy niskiej i średniej gęstości węzłów, natomiast kwiatowe wzory krzywoliniowe rozmywają się, gdy węzłów jest za mało. Wartości mieszczą się w przedziale od poniżej około 80 w grubo tkanych dywanach plemiennych, takich jak Gabbeh i Qashqai, przez mniej więcej 120–225 w wielu dywanach wiejskich i 300–700 w drobnych dywanach miejskich, takich jak Nain i Isfahan, po 600–1000 i więcej w dywanach Qom z czystego jedwabiu.Zobacz w słowniku dywanów i występują w najszerszej gamie kolorów, rozmiarów i wzorów. Dywany wiejskie, takie jak HerizWyraziste dywany wiejskie z okolic Heriz w północno-zachodnim Iranie, niedaleko Tabriz, najbardziej znane ze wszystkich perskich dywanów wiejskich. Bardzo trwałe czynią je gruba, wytrzymała wełna w runie na bawełnianej podstawie, zwykle z podwójnym wątkiem dla większej grubości, oraz niska do średniej gęstość węzłów (zwykle podawana jako około 120–170 KPSI, czyli węzłów na cal kwadratowy, mniej więcej 1900–2600 na 10 × 10 cm); wytrzymałość wełny tradycyjnie przypisuje się górskiej wodzie zawierającej miedź. Klasyczny wzór to duży, kanciasty medalion z czterema narożnikami, czasem układ allover, w rdzawej czerwieni, którą tradycyjnie przypisuje się minerałom miedzi w miejscowej rzece, z ciemnym granatem i kremem. Bakshaish i Serapi, ten drugi liczący dziś ponad sto lat, są ich starszymi odmianami.Zobacz w słowniku dywanów, BakhtiariBarwne dywany plemienia Bakhtiari z gór Zagros, które było koczownicze, dopóki w XIX wieku znaczna jego część nie osiadła na południowy zachód od Isfahanu; dziś jego tkactwo rozciąga się na ponad 200 wsi, przy czym mniejsze egzemplarze to zwykle prace plemienne, a większe pochodzą z wiosek tego regionu. Podstawa jest zwykle bawełniana, a runo wykonuje się z wełny własnych owiec plemienia, choć niektóre małe wyroby plemienne są w całości wełniane. Każdy rząd ubija się tak mocno, że runo wychodzi gęste i trwałe. Charakterystyczne układy to wzór ogrodowy z kwaterami (Khesti, także Kheshti) — siatka obramowanych kwadratów, z których każdy przedstawia scenę ogrodową, mającą być widokiem na raj — oraz układ z medalionem i narożnikami, z półgeometrycznym medalionem centralnym. Zwykłymi barwami pola są głęboka czerwień i ciemny granat.Zobacz w słowniku dywanów czy KarajaDywany wiejskie z grupy wsi w regionie Azerbejdżan w Iranie, na zachodnim skraju obszaru tkackiego Heriz, nazwane od wsi Karaja położonej w ich centrum. Wełniane runo na bawełnianej podstawie (bardzo stare egzemplarze mogą mieć podstawę wełnianą), węzeł turecki i pojedynczy wątek, dlatego runo jest cieńsze i miększe niż w zwykle dwuwątkowych dywanach Heriz, a gęstość węzłów jest niska do średniej. Dwa wyraziste, geometryczne medaliony o hakowatych krawędziach zazwyczaj występują na przemian wzdłuż chodnika, często na innym kolorze tła przy każdym powtórzeniu, a na szerokich dywanach powtarzające się medaliony układają się w geometryczny wzór allover, w pomarańczowoczerwonych odcieniach, błękitach, kremach i brązach. Miękkie, cienkie runo i znaczna długość, niekiedy ponad 6 m (20 stóp), sprawiają, że dywany te są popularne jako chodniki korytarzowe i schodowe.Zobacz w słowniku dywanów, plasują się pośrodku: są przeważnie geometryczne i w dużej mierze tkane z pamięci. Dywany nomadów — BeludżDywany plemienne tkane przez Beludżów z pogranicza północno-wschodniego Iranu i Afganistanu, którzy swoje wyroby sprzedają na bazarze w mieście Mashhad, ponieważ w okolicy mają niewielu nabywców. Wzory łączą wpływy tureckie, perskie i kaukaskie, a najbliższe są tkactwu turkmeńskiemu, które powstało wcześniej: powtarzające się gule (kwiaty osadzone w ośmiokątach), boteh, motywy drzewa życia i wzory modlitewne, przeważnie na polu ciemnogranatowym, czerwonym lub brązowym, z akcentami w kolorze kości słoniowej i ciemnofioletowymi, choć nowsze dywany bywają jaśniejsze. Cienkie runo jest wełniane, zwykle na wełnianej podstawie. Ponieważ tkacze wciąż się przemieszczają i nie mogą rozstawiać dużych krosien, dywany są małe, zwykle 1,2 × 1,8 m (4 × 6 stóp), 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp) lub mniejsze, a chodniki mają zaledwie około 3–3,7 m (10–12 stóp) długości i 0,46–1,5 m (1,5–5 stóp) szerokości.Zobacz w słowniku dywanów, QashqaiDywany plemienne tkane przez Qashqai, koczownicze plemię południowo-zachodniego Iranu, które łączy grupy turkijskie, arabskie, kurdyjskie i Lurów i zamieszkuje ten region co najmniej od XVI wieku. Wzory powstają z pamięci, a nie według spisanych planów; łączą układy geometryczne i medalionowe, czasem w prostszej, oszczędnie zdobionej postaci, ze zwierzętami, roślinami i przedmiotami codziennego użytku, w klejnotowych czerwieniach, szafranowym złocie i indygo, często na głęboko czerwonym lub ciemnogranatowym tle. Gruba, twarda w tkaniu wełna z własnych stad plemienia jest trwała, a zarazem miękka i tworzy gęste runo średniej wysokości na podstawie bawełnianej lub wełnianej, dobrze znoszące miejsca o dużym ruchu; niewielkie krosna sprawiają, że rozmiary pozostają małe: zwykle 1,2 × 1,8 m (4 × 6 stóp) lub 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp), do tego chodniki.Zobacz w słowniku dywanów i dywany turkmeńskie, każdy nazwany od ludu, który go tka — powstają na małych, przenośnych krosnach, dlatego są mniejsze, a ich śmiały, geometryczny rysunek rodzi się w głowie tkacza, a nie na papierze.

Język wzorów czerpie z bogatego zasobu motywów: palmet Shah AbbasiKlasyczny perski styl kwiatowy nazwany od szacha Abbasa, władcy z dynastii Safawidów, który narodził się jako wzór z królewskiego dworu około 400 lat temu. Jego główne cechy to stylizowane liście palmet przypominające pióra oraz kwiaty lotosu, prastary symbol długiego życia, ułożone w ścisłej symetrii z wijącym się ornamentem wokół medalionu centralnego, często w formie rozety. We wczesnych egzemplarzach przeważają głębokie czerwienie i błękity, w późniejszych dywanach tego stylu często sięga się po stonowane barwy neutralne. Wzór występuje w dywanach Kashan, Nain i Tabriz.Zobacz w słowniku dywanów, płynnych arabesek, drobnego, powtarzalnego wzoru herati, medalionów, kompozycji ogrodowych i drzewa życia. W połączeniu z lokalnymi upodobaniami tworzą one style, które wprawne oko od razu przypisze do właściwego regionu — od śmiałych geometrycznych medalionów Heriz po delikatne, krzywoliniowe motywy kwiatowe Isfahanu.

Klasyczna paleta opiera się na barwnikach naturalnych: czerwieniach marzanny, błękitach indygo, żółcieniach szafranu i łagodnych odcieniach kości słoniowej, zestawionych w harmonijne połączenia dopracowywane przez stulecia. Naturalne barwniki pięknie się starzeją — łagodnieją i nabierają patyny, za którą ceni się starsze dywany — a lekkie różnice tonu między partiami barwienia, czyli efekt zwany abrashSubtelne zmiany barwy w dywanie wykonanym ręcznie, często widoczne jako poziome pasy w poprzek pola dywanu. Powstają dlatego, że kolejne partie barwnika nigdy nie są identyczne, że różnice w zawartości tłuszczu i olejów w wełnie sprawiają, iż barwy z upływem lat zmieniają się nierównomiernie, a w kremowych partiach tkanych z wełny niefarbowanej także dlatego, że włókno z wiekiem zmienia odcień. Abrash z czasem często staje się wyraźniejszy, dlatego w starszym dywanie uchodzi za oznakę barwników naturalnych i pracy ręcznej, a nie za wadę, a w nowszym dywanie nadal kontroluje się jednolitość barwy. Naśladują go celowo dywany maszynowe i niektóre nowe dywany ręcznie wiązane.Zobacz w słowniku dywanów, są znakiem naturalnego barwienia w małych kadziach, a nie wadą.

Niemal każdy dywan perski to dywan wełniany: runoPowierzchnia dywanu lub wykładziny, utworzona ze stojących włókien w postaci ciętych pęczków lub pętelek. W dywanie wiązanym ręcznie tworzą ją przycięte końce tysięcy wełnianych lub jedwabnych węzłów, zawiązanych na osnowie rząd po rzędzie, lekko przystrzyganych w trakcie tkania, a ostateczną wysokość nadaje im dopiero strzyżenie przy wykończeniu. Grubość runa, mierzona od spodu dywanu do wierzchołka runa, waha się zwykle od niskiej, około 3–6 mm (1/8–1/4 cala), do wysokiej, około 13–16 mm (1/2–5/8 cala). Drobne, gęste wzory przycina się krótko, by rysunek pozostał ostry; wyższe runo sprawdza się przy dużym natężeniu ruchu i ciężkich meblach, a niższe tam, gdzie liczy się prześwit pod drzwiami, oraz w wilgotnych pomieszczeniach.Zobacz w słowniku dywanów powstaje z wełny, a od niej w dużej mierze zależy jakość dywanu. Najlepsza wełnaNaturalne włókno zwierzęce, z którego wykonuje się runo dywanów wysokiej jakości, a w niektórych także podstawę. Wełna jest trwała, sprężysta, odporna na plamy i trudnopalna, daje pod stopami wrażenie miękkości i amortyzacji, izoluje od zimna, chętnie przyjmuje barwnik i utrzymuje go przez wiele lat. Zatrzymuje też cząsteczki kurzu, co pomaga ograniczać reakcje alergiczne. Jakość zależy przede wszystkim od tego, gdzie pasą się owce: pastwiska wysokogórskie i dobra pasza dają wełnę grubszą i bardziej tłustą, a do najbardziej znanych cenionych gatunków należą wełny manchesterska, nowozelandzka i z Ghazni. Strzyżenie wczesną wiosną i ręczne przędzenie (cieńsza, miększa nić niż przy przędzeniu maszynowym) jeszcze ją poprawiają, natomiast cienka, sucha wełna z padłych owiec trafia do tańszych dywanów.Zobacz w słowniku dywanów pochodzi od stad z wysokogórskich pastwisk, gdzie rośnie gęstsza i bogatsza w naturalne tłuszcze; wełna z wiosennej strzyży przewyższa jesienną, a ręczne przędzenie daje cieńszą i miększą nić niż przędzenie maszynowe. Szlachetne egzemplarze łączą wełniane runo z jedwabnymi akcentami, a na samym szczycie stoi dywan jedwabny, tkany w całości z czystego jedwabiu. Osnowa i wątekDwa systemy nitek tworzące podstawę dywanu: osnowa, czyli pionowe nitki naciągnięte na krosno jako pierwsze, oraz wątek, czyli poziome nitki przeprowadzane przez osnowę między rzędami węzłów. Podstawa jest zwykle bawełniana, choć w dywanach plemiennych i starszych często spotyka się wełnę, a w bardzo drobnych — jedwab. Dywany jednowątkowe, standardowe w szerszej okolicy Hamadan, mają na spodzie zygzakowate rzędy białych punktów osnowy i cieńsze runo, natomiast konstrukcja z podwójnym wątkiem, standardowa w drobnych, gęsto tkanych dywanach oraz w dywanach Bijar i Heriz, osnowę ukrywa i daje grubsze, gęstsze runo. Końce osnowy tworzą frędzle, a dodatkowe rzędy wątku na obu końcach tworzą płasko tkany pas kilimowy, który zabezpiecza runo.Zobacz w słowniku dywanów są zwykle bawełniane w dywanach miejskich, wełniane w dywanach nomadów i w starszych egzemplarzach, a jedwabne w absolutnie najwyższej klasie.

Każdy węzeł wiąże się ręcznie, jeden po drugim, na jeden z dwóch sposobów: jako asymetryczny węzeł perskiAsymetryczny węzeł dywanów wiązanych ręcznie, odpowiednik symetrycznego węzła tureckiego (Ghiordes). Tkacz owija przędzę wokół jednej nitki osnowy i przeprowadza ją pod sąsiednią, zwykle pracując ręcznie, bez haczyka. Od spodu dywanu węzły wyglądają na przesunięte lub ułożone ukośnie, a nie jak równe kwadraty, a runo jest miększe w dotyku; węzeł ten pozwala na drobniejszy detal i większą gęstość węzłów. W Iranie orientacyjna reguła wiąże go z dywanami środkowej, wschodniej i południowej części kraju (Kashan, Isfahan, Nain, Kerman), podczas gdy północno-zachodnia i zachodnia część woli węzeł turecki, choć zdarzają się wyjątki. Delikatne krzywoliniowe wzory kwiatowe często przypisuje się właśnie jemu, ale dywany z węzłem tureckim potrafią być równie misterne.Zobacz w słowniku dywanów, typowy dla środkowego i wschodniego Iranu, albo jako symetryczny węzeł tureckiJeden z dwóch głównych rodzajów węzła w dywanach wiązanych ręcznie, zwany też węzłem symetrycznym (drugim jest asymetryczny węzeł perski, czyli senneh). Przędza jest owinięta wokół dwóch sąsiednich nitek osnowy, a oba jej końce wychodzą pomiędzy nimi, dlatego od spodu widać małe, równe, z grubsza kwadratowe główki węzłów; tkacze często wiążą go haczykiem. Nazwę zawdzięcza miastu Ghiordes (dziś Gördes) w Turcji; jest typowy dla Turcji, Kaukazu i północno-zachodniego Iranu (Tabriz, Bidjar, Heriz, wiejskie dywany Hamadan), dokąd podobno wprowadzili go Turcy seldżuccy, i daje trwałe, precyzyjne runo. Węzłowi perskiemu często przypisuje się drobniejszy rysunek, jednak rodzaj węzła jest tendencją, a nie granicą: dywany Tabriz wiązane węzłem tureckim osiągają około 78 węzłów na cm² (około 500 na cal kwadratowy, KPSI).Zobacz w słowniku dywanów, powszechny na północnym zachodzie, odkąd w XI i XII wieku wprowadzili go tkacze seldżuccy. Duży dywan liczy około dwóch milionów węzłów, a jego utkanie może zająć tkaczowi mniej więcej rok.

Gęstość węzłów to liczba, na której skupia się niemal każdy, kto kupuje swój pierwszy dywan orientalnyDywan wiązany ręcznie z krajów tkackich Azji i Bliskiego Wschodu, zwykle nazywany od miasta lub regionu, z którego pochodzi, i znany z misternych wzorów. W handlowym zestawieniu „perskie i orientalne” określenie „perskie” oznacza dywany wykonane w Iranie, a „orientalne” obejmuje pozostałe kraje pochodzenia, takie jak Turcja, Pakistan, Indie, Afganistan i Chiny, na przykład wytwarzane w Pakistanie dywany kazak, dywany o wzorach Oushak i dywany Buchara albo afgańskie dywany Khal Mohammadi; w szerokim rozumieniu słowo to obejmuje także dywany perskie. Naśladownictwa z Pakistanu, Indii lub Chin nie są perskie. Autentyczne są wyłącznie dywany wiązane ręcznie; niżej plasują się dywany tuftowane ręcznie, które bywają sprzedawane jako „ręcznie wykonane”, oraz dywany maszynowe. Kraj i miasto pochodzenia dywanu mówią kupującemu, czego może się spodziewać po jego typowych barwach i jakości.Zobacz w słowniku dywanów, a najdoskonalsze egzemplarze na jedwabnej osnowie rzeczywiście osiągają nawet 1000 węzłów na cal kwadratowy. GęstośćMiara tego, jak ciasno upakowany jest dywan. W dywanach maszynowych opisuje włókna w runie i oblicza się ją, mnożąc gramaturę runa przez 36 i dzieląc przez wysokość runa; większa gęstość zwykle oznacza lepszą trwałość i zachowanie wyglądu. W dywanach ręcznie wiązanych oznacza gęstość węzłów (KPSI, czyli liczbę węzłów na cal kwadratowy), liczoną na spodzie dywanu i uśrednianą z kilku miejsc (150 KPSI to około 23 węzłów na cm²). Podobnie jak rozdzielczość obrazu, większa gęstość pozwala na drobniejsze krzywizny i wyraźniejszy rysunek, zwykle przy niżej przystrzyżonym runie i większym nakładzie pracy, ale nie jest jedyną miarą jakości: zdecydowane, geometryczne dywany wiejskie tka się przy gęstości małej do średniej.Zobacz w słowniku dywanów ma jednak znaczenie tylko w takim stopniu, w jakim wymaga jej rysunek: krzywoliniowy Isfahan potrzebuje drobnego splotu, by zachować ostrość, a geometryczny Heriz słynie z trwałości przy umiarkowanej liczbie węzłów. Materiał, symetria, harmonia barw i stan mówią o jakości więcej niż jakakolwiek pojedyncza liczba.

Dywan perski odnajduje się w nowoczesnym wnętrzu równie naturalnie jak w klasycznym: jako dywan do salonu, wokół którego układa się cała aranżacja, spokojna baza pod stołem w jadalni albo cichszy akcent w sypialni. Pielęgnacja nie jest wymagająca: delikatne odkurzanie bez szczotki obrotowej, od czasu do czasu obrócenie dywanu, by zużywał się równomiernie, i profesjonalne pranie mniej więcej co pięć lat — częściej w przedpokoju lub przy wejściu, rzadziej w pokoju, po którym mało się chodzi.

Ręcznie tkany dywan perski zwykle przeżywa swoich właścicieli. Stuletnie egzemplarze nierzadko przetrwały w bardzo dobrym stanie — z barwami, które zdążyły się ułożyć, i wciąż sprężystym runem — i często wyglądają lepiej niż w dniu, w którym zeszły z krosna. Dobrze wybrany i zadbany dywan zachowuje wartość i zamiast zostać zastąpiony nowym, przechodzi z pokolenia na pokolenie jako rodzinna pamiątka — a właśnie temu od zawsze służyły węzły, wełna i barwniki.