TabrizDywany z Tabriz, wielkiego miasta w północno-zachodnim Iranie i dawnej stolicy Safawidów, oraz z okolicznych wsi, gdzie początki tkactwa sięgają co najmniej XVI wieku. Tkacze używają węzła tureckiego i małych metalowych haczyków, które dają bardzo regularne, symetryczne wzory, zwykle na bawełnianej podstawie (w najdrobniej tkanych egzemplarzach jedwabnej), często z podwójnym wątkiem, z runem od krótko przystrzyżonego do średniego. Gęstość węzłów waha się od około 8 do 78 węzłów na cm² (od 50 do 500 na cal kwadratowy, KPSI); dywany na jedwabnej podstawie mogą przekraczać 93 węzły na cm² (600 na cal kwadratowy), a jedwabne akcenty dodają żywości wzorom kwiatowym. Niektóre warsztaty tkają wyłącznie dywany z wełny i jedwabiu, preferując pastelowe barwy. Tabriz oferuje najszerszy wybór wzorów i barw spośród wszystkich perskich ośrodków: wzory medalionowe, kwiatowe, herati, myśliwskie i wazonowe, a także większość dywanów figuralnych z portretami. Dywan sprzedawany jako „w stylu Tabriz” niekoniecznie został utkany w Tabriz.Zobacz w słowniku dywanów to największe miasto północno-zachodniego Iranu i stolica prowincji Azerbejdżan Wschodni. Leży w dolinie u stóp góry Sahand, na wschód od jeziora Urmia, jakieś 600 km na północny zachód od Teheranu. Większość mieszkańców mówi nie po persku, lecz po azersku, czyli w jednym z języków tureckich. Od stuleci miasto jest handlową bramą między Iranem a rynkami osmańskimi i europejskimi, a w jego rozległym krytym bazarze, wpisanym na listę UNESCO, do dziś kupuje się i sprzedaje wyroby tkackie z całej okolicy. W nazewnictwie dywanów Tabriz obejmuje zarówno samo miasto, jak i okoliczne wsie, jest więc nazwą całego regionu, a nie jednej miejscowości.

Tkactwo ma tu długą, dworską tradycję. W XIII i XIV wieku Tabriz był stolicą państwa Ilchanidów, a od 1501 roku, za panowania szacha Ismaila, pierwszą stolicą dynastii Safawidów; w złotym wieku Safawidów należał – obok Heratu, Kaszanu i Kermanu – do największych ośrodków produkcji dywanów. Handel, dzięki któremu te dywany trafiają do europejskich domów, ma jednak metrykę dziewiętnastowieczną: w epoce Kadżarów manufaktury w Tabrizie, Sultanabadzie (dziś ArakDywany z Araku, miasta w środkowym Iranie, dawniej zwanego Sultanabad, i z okolicznych wsi; region tkacki rozwinął się za Kadżarów, gdy kwitł eksport dywanów perskich do Europy i Ameryki. Teksty o dywanach posługują się tym miastem także jako punktem odniesienia: miasto Sarouk leży około 50 km (31 mil) na północ od niego, a wsie Malayer leżą między Arakiem a Hamadanem. Starsze dywany z tego obszaru nadal sprzedaje się pod dawną nazwą Sultanabad.Zobacz w słowniku dywanów), Kermanie i Meszhedzie rozbudowywano pod dyktando popytu angielskiego i niemieckiego. Z tym odrodzeniem najczęściej wiąże się nazwisko mistrza tkackiego Hadżiego Dżalilego, działającego w regionie w ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku.

Od większości perskiego tkactwa odróżnia Tabriz sam węzeł. Tkacze wiążą tu węzeł symetrycznyJeden z dwóch głównych rodzajów węzła w dywanach wiązanych ręcznie, zwany też węzłem symetrycznym (drugim jest asymetryczny węzeł perski, czyli senneh). Przędza jest owinięta wokół dwóch sąsiednich nitek osnowy, a oba jej końce wychodzą pomiędzy nimi, dlatego od spodu widać małe, równe, z grubsza kwadratowe główki węzłów; tkacze często wiążą go haczykiem. Nazwę zawdzięcza miastu Ghiordes (dziś Gördes) w Turcji; jest typowy dla Turcji, Kaukazu i północno-zachodniego Iranu (Tabriz, Bidjar, Heriz, wiejskie dywany Hamadan), dokąd podobno wprowadzili go Turcy seldżuccy, i daje trwałe, precyzyjne runo. Węzłowi perskiemu często przypisuje się drobniejszy rysunek, jednak rodzaj węzła jest tendencją, a nie granicą: dywany Tabriz wiązane węzłem tureckim osiągają około 78 węzłów na cm² (około 500 na cal kwadratowy, KPSI).Zobacz w słowniku dywanów, zwany tureckim, a nie asymetryczny węzeł perskiAsymetryczny węzeł dywanów wiązanych ręcznie, odpowiednik symetrycznego węzła tureckiego (Ghiordes). Tkacz owija przędzę wokół jednej nitki osnowy i przeprowadza ją pod sąsiednią, zwykle pracując ręcznie, bez haczyka. Od spodu dywanu węzły wyglądają na przesunięte lub ułożone ukośnie, a nie jak równe kwadraty, a runo jest miększe w dotyku; węzeł ten pozwala na drobniejszy detal i większą gęstość węzłów. W Iranie orientacyjna reguła wiąże go z dywanami środkowej, wschodniej i południowej części kraju (Kashan, Isfahan, Nain, Kerman), podczas gdy północno-zachodnia i zachodnia część woli węzeł turecki, choć zdarzają się wyjątki. Delikatne krzywoliniowe wzory kwiatowe często przypisuje się właśnie jemu, ale dywany z węzłem tureckim potrafią być równie misterne.Zobacz w słowniku dywanów – to pozostałość po rządach tureckich Seldżuków, którzy panowali nad tym regionem od XI–XII wieku; ten sam wpływ widać do dziś w dywanach z Azerbejdżanu i Hamadanu. Do wiązania używają ponadto niewielkiego metalowego nożyka z haczykiem, a nie samych palców, i z tego narzędzia region słynie. Jedno i drugie sprawia, że dywany z Tabrizu są niezwykle równe: powtórzenia wzoru dokładnie do siebie pasują, medalionDuży motyw pośrodku pola dywanu, wokół którego układa się reszta kompozycji; duży medalion centralny został podobno wprowadzony w epoce Safawidów (XVI–XVII wiek). Medaliony kwiatowe, typowe dla dywanów miejskich, takich jak Tabriz, Kashan i Sarouk, odczytuje się często jako kwiat lotosu, a sam motyw interpretowano też jako odzwierciedlenie wnętrza kopuły meczetu; medaliony geometryczne, zwykle sześciokątne lub rombowe, wyróżniają dywany wiejskie i plemienne, takie jak Heriz i Zanjan. Medalion może występować samodzielnie, łączyć się z czterema narożnikami, być otoczony mniejszymi medalionami powyżej i poniżej albo powtarzać się wzdłuż chodnika. Dywany bez motywu centralnego określa się jako allover. W dobrze wykonanym dywanie medalion leży pośrodku, a narożniki są swoimi wzajemnymi odbiciami lustrzanymi na tyle wiernie, na ile pozwala praca ręczna.Zobacz w słowniku dywanów trafia idealnie na oś, a łuki konturów pozostają gładkie na całej szerokości dywanu.

Najwięcej nieporozumień wśród kupujących budzi gęstośćMiara tego, jak ciasno upakowany jest dywan. W dywanach maszynowych opisuje włókna w runie i oblicza się ją, mnożąc gramaturę runa przez 36 i dzieląc przez wysokość runa; większa gęstość zwykle oznacza lepszą trwałość i zachowanie wyglądu. W dywanach ręcznie wiązanych oznacza gęstość węzłów (KPSI, czyli liczbę węzłów na cal kwadratowy), liczoną na spodzie dywanu i uśrednianą z kilku miejsc (150 KPSI to około 23 węzłów na cm²). Podobnie jak rozdzielczość obrazu, większa gęstość pozwala na drobniejsze krzywizny i wyraźniejszy rysunek, zwykle przy niżej przystrzyżonym runie i większym nakładzie pracy, ale nie jest jedyną miarą jakości: zdecydowane, geometryczne dywany wiejskie tka się przy gęstości małej do średniej.Zobacz w słowniku dywanów. Poziom wykonania bywa w tym regionie ogromnie różny, a prawdziwe dywany z Tabrizu mieszczą się w przedziale mniej więcej od 50 do 500 węzłów na cal kwadratowy, w skrócie KPSILiczba węzłów na jednym calu kwadratowym dywanu wiązanego ręcznie (KPSI, od ang. knots per square inch; 1 KPSI to około 15,5 węzła na 10 × 10 cm), liczona na spodzie dywanu za pomocą linijki przez pomnożenie liczby węzłów na jednym calu wysokości przez liczbę węzłów na jednym calu szerokości i uśredniana z dwóch lub trzech miejsc. Więcej węzłów daje ostrzejszy rysunek, jak na ekranie o wyższej rozdzielczości, a przy innych czynnikach bez zmian także nieco większą trwałość i wyższą cenę, ale sama gęstość nie przesądza o jakości: dywany Heriz i Bijar są trwałe przy niskiej i średniej gęstości węzłów, natomiast kwiatowe wzory krzywoliniowe rozmywają się, gdy węzłów jest za mało. Wartości mieszczą się w przedziale od poniżej około 80 w grubo tkanych dywanach plemiennych, takich jak Gabbeh i Qashqai, przez mniej więcej 120–225 w wielu dywanach wiejskich i 300–700 w drobnych dywanach miejskich, takich jak Nain i Isfahan, po 600–1000 i więcej w dywanach Qom z czystego jedwabiu.Zobacz w słowniku dywanów. Charakterystyczna jest właśnie ta rozpiętość, a nie jakaś jedna typowa wartość: grubiej wiązany dywan wiejski z dolnego krańca skali jest tak samo autentyczny jak misternie wiązany dywan miejski z górnego. O tym, czy dywan zbliża się do górnej granicy, decydują podłożeWarstwa na spodzie dywanu lub wykładziny tuftowanej albo maszynowej, nadająca im stabilność i strukturę. Podłoże pierwotne utrzymuje włókna, a wtórne dodaje wytrzymałości i stabilności wymiarowej. Spód takich dywanów jest zwykle sztywny i plastikowy w dotyku, ponieważ wykonano go z tworzywa syntetycznego (polipropylenu, poliestru lub nylonu), i nie odsłania wzoru z wierzchu. Dywan ręcznie wiązany nie ma osobnego podłoża ani warstwy płótna czy lateksu: jego spodem jest tkana podstawa, zwykle bawełniana, z widocznymi węzłami, bardziej miękka w dotyku i pokazująca wzór z wierzchu.Zobacz w słowniku dywanów i manufaktura, która za nim stoi, a nie nazwa miasta na metce. Jedna czy dwie renomowane pracownie wiążą na jedwabnym podłożu dywany o gęstości gdzieś między 700 a 1200 KPSI, ale to pułap dostępny garstce krosien, a nie standard, którego należy oczekiwać.

Podłoże jest zwykle bawełniane, a runoPowierzchnia dywanu lub wykładziny, utworzona ze stojących włókien w postaci ciętych pęczków lub pętelek. W dywanie wiązanym ręcznie tworzą ją przycięte końce tysięcy wełnianych lub jedwabnych węzłów, zawiązanych na osnowie rząd po rzędzie, lekko przystrzyganych w trakcie tkania, a ostateczną wysokość nadaje im dopiero strzyżenie przy wykończeniu. Grubość runa, mierzona od spodu dywanu do wierzchołka runa, waha się zwykle od niskiej, około 3–6 mm (1/8–1/4 cala), do wysokiej, około 13–16 mm (1/2–5/8 cala). Drobne, gęste wzory przycina się krótko, by rysunek pozostał ostry; wyższe runo sprawdza się przy dużym natężeniu ruchu i ciężkich meblach, a niższe tam, gdzie liczy się prześwit pod drzwiami, oraz w wilgotnych pomieszczeniach.Zobacz w słowniku dywanów wełniane. Jedwabne podłoże, jeśli się pojawia, pełni funkcję techniczną, a nie ozdobną: jedwabna osnowaPodstawa dywanu, w której nitki osnowy i wątku są jedwabne zamiast zwykłej bawełny czy wełny. Jedwab jest drobniejszy i cieńszy, więc na tej samej powierzchni mieści się znacznie więcej węzłów; dywany na jedwabnej podstawie mają zwykle około 78–155 węzłów na centymetr kwadratowy (mniej więcej 500–1000 KPSI, czyli węzłów na cal kwadratowy). Spotyka się je głównie w wytwornych, tradycyjnych dywanach miejskich, najczęściej w dywanach Qom i Isfahan, a także w wybranych warsztatach w Tabriz oraz w wyjątkowej grupie dywanów turkmeńskich Yomut. Runo osadzone na takiej podstawie może być wełniane, jedwabno-wełniane albo z czystego jedwabiu.Zobacz w słowniku dywanów i jedwabny wątek są cieńsze i mocniejsze od bawełnianych, więc to dzięki nim najwyższe zagęszczenia węzłów są w ogóle możliwe. W wielu dywanach z Tabrizu runo łączy jedwab z wełną, przy czym jedwab trafia celowo na wybrane motywy, dzięki czemu te fragmenty łapią światło i mienią się, gdy przechodzimy obok. W najdrobniej tkanych dywanach stosuje się wełnę kork, miękkie runo z szyi i podbrzusza owcy, cenione za chwyt i sprężystość. Część miejskich pracowni tka wyłącznie dywany z jedwabiu i wełny i nie wykonuje w ogóle czysto wełnianych.

Runo strzyże się krótko. Dywan z Tabrizu jest w dotyku wyraźnie lżejszy i bardziej płaski niż większość perskich dywanów miejskich i między innymi dlatego drobny detal jest na nim tak czytelny. Pod względem wysokości runa mieści się w przedziale średnim, nie wysokim: do przedpokoju czy mocno używanego pokoju rodzinnego lepiej nadają się sploty o grubym runie, takie jak BidżarDywany z miasta Bijar w prowincji Kurdystan w północno-zachodnim Iranie oraz z okolicznych wsi; nazwa obejmuje zarówno drobne, jak i grube dywany z podwójnym wątkiem, tkane przez plemiona kurdyjskie, a w warsztatach przez tkaczy Afshar. Zwane „żelaznymi dywanami” Iranu, należą do najcięższych w stosunku do rozmiaru: podwójny wątek, węzły symetryczne (tureckie) i mocno zbijane rzędy, często przy wełnie utrzymywanej w stanie mokrym, dają grube, gęste runo. Wzory sięgają od kwiatowych, herati i medalionowych po geometryczne, czerpiąc zarówno z wzorów Isfahanu i Kashanu, jak i ze źródeł rosyjskich, kaukaskich i europejskich (m.in. bukiet róż w stylu francuskim), a utrzymane są w nasyconych, szlachetnych odcieniach rdzawego, czerwonego, beżowego i granatowego. Bijary to często niewielkie formaty lub chodniki, duże rozmiary należą do rzadkości, a płasko tkane końce i frędzle są zwykle plecione.Zobacz w słowniku dywanów, HerizWyraziste dywany wiejskie z okolic Heriz w północno-zachodnim Iranie, niedaleko Tabriz, najbardziej znane ze wszystkich perskich dywanów wiejskich. Bardzo trwałe czynią je gruba, wytrzymała wełna w runie na bawełnianej podstawie, zwykle z podwójnym wątkiem dla większej grubości, oraz niska do średniej gęstość węzłów (zwykle podawana jako około 120–170 KPSI, czyli węzłów na cal kwadratowy, mniej więcej 1900–2600 na 10 × 10 cm); wytrzymałość wełny tradycyjnie przypisuje się górskiej wodzie zawierającej miedź. Klasyczny wzór to duży, kanciasty medalion z czterema narożnikami, czasem układ allover, w rdzawej czerwieni, którą tradycyjnie przypisuje się minerałom miedzi w miejscowej rzece, z ciemnym granatem i kremem. Bakshaish i Serapi, ten drugi liczący dziś ponad sto lat, są ich starszymi odmianami.Zobacz w słowniku dywanów, Kaszkaj i Meszhed, które wybaczają więcej ścierania, a tam, gdzie drzwi muszą otwierać się nad dywanem, lepiej sprawdzi się dywan naprawdę płaski, na przykład kilimDywan o splocie płaskim, bez runa, tradycyjnie wykonywany w Turcji, Iranie, Afganistanie i na Bałkanach. Barwne nitki wątku przeplata się z osnową bez węzłów, dzięki czemu obie strony wyglądają tak samo. Włókna to zwykle wełna, bawełna lub kozia sierść, a barwniki naturalne często dają lekkie różnice odcieni, które są normalne i nie stanowią wady. Dzięki niewielkiej grubości kilim nie zahacza o drzwi i może też wisieć na ścianie jako dekoracja. W dywanie wiązanym „kilim” oznacza także płasko tkany pas na każdym końcu, w którym dodatkowe rzędy wątku zabezpieczają końce przy frędzlach.Zobacz w słowniku dywanów. Dywan z Tabrizu najlepiej czuje się w salonie, jadalni albo sypialni.

Cechą, która określa Tabriz, jest rozpiętość wzornictwa – szersza niż w jakimkolwiek innym splocie perskim. Tka się tu medaliony kwiatowe i kwiatowe wzory kryjące całe pole, geometryczne kompozycje rozłożone na całej powierzchni i układy z powtarzanym medalionem, kratownicę herati, sceny myśliwskie, wzory wazonowe, botehMotyw w kształcie kropli z wygiętym ku górze czubkiem, od stuleci wszechobecny w tkactwie perskim i kaszmirskim. Perskie słowo tłumaczy się jako „pączkujący kwiat lub roślina”, a motyw symbolizuje wzrost i odrodzenie; odczytuje się go też jako cyprys, który gnie się na wietrze, lecz rzadko się łamie, jako płomień, nasiono, szyszkę albo stylizowany migdał. Gdy w XIX wieku szkockie manufaktury zaczęły naśladować szale kaszmirskie, boteh stał się na Zachodzie znany jako „paisley”, od miasta Paisley. Na dywanach powtarza się zwykle na całym polu, zwłaszcza w dywanach Tabriz, Sarouk, Kerman, Mashhad i Malayer.Zobacz w słowniku dywanów, ogrody podzielone na kwatery, drzewo życiaWzór, w którym jedno duże, misternie rozbudowane drzewo wznosi się przez większą część pola, otoczone ornamentem roślinnym, a wśród jego gałęzi rozmieszczone są ptaki, zwierzęta i kwiaty. Drzewo może też zajmować jedną kwaterę dywanu o wzorze ogrodowym z kwaterami albo pojawiać się jako wzór bordiury. W tradycji perskiej uosabia związek ziemi ze środowiskiem, bywa też odczytywane jako łącznik nieba z ziemią i symbolizuje siłę, mądrość oraz ciągłość życia. Występuje w dywanach Tabriz, Kashan, Isfahan, Kerman i Malayer oraz w dywanach beludżyckich.Zobacz w słowniku dywanów i dywany figuralne, a do tego formaty okrągłe i od czasu do czasu trójwymiarowe ciekawostki. Na tym nie koniec: w obrębie jednej rodziny wzorów, choćby herati, powstaje w Tabrizie kilka wyraźnie różnych odmian, a nie jedna wersja firmowa. Jeśli jakiś perski wzór w ogóle istnieje, któreś krosnoRama, na której najpierw naciąga się nitki osnowy (pionowe) i utrzymuje je w napięciu, tak by można było przeplatać przez nie nitki wątku (poziome) i wiązać na nich węzły. Dywany wiązane ręcznie powstają na prostych krosnach, od ustawianych w domach tkaczy po zwarte, przenośne krosna koczowniczych tkaczy, gdzie każdy węzeł wiąże się ręcznie. Wielkość krosna wyznacza wielkość dywanu: małe krosna koczowników dają zwykle dywany nie większe niż około 1,2 × 1,8 m (4 × 6 stóp) lub 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp), warsztaty miejskie z bardzo dużymi krosnami tkają rozmiary pałacowe, a o skali warsztatu świadczy liczba prowadzonych w nim krosien. Drewniane krosna w tkactwie plemiennym i wiejskim z czasem rozszerzają się i kurczą, co jest jedną z przyczyn krzywych dywanów. Krosna mechaniczne, takie jak Wilton, Axminster i żakardowe, są ich przemysłowymi następcami i służą do produkcji wykładzin tkanych maszynowo.Zobacz w słowniku dywanów w regionie właśnie go tka.

Herati warto znać z nazwy, bo pojawia się na dywanach z Tabrizu częściej niż którykolwiek inny wzór: to powtarzalna kratownica z rombów, z rozetą pośrodku każdego z nich, ujętą w cztery wygięte liście. W języku perskim nazywa się go mahi, czyli ryba, bo właśnie rybę te liście przypominają, a sama nazwa herati odsyła do Heratu, miasta leżącego dziś w zachodnim Afganistanie. W klasycznym układzie z medalionem i narożnikami naroża są ćwiartkami środkowego medalionu, więc cztery rogi dokładnie powtarzają środek. W drobniejszych dywanach medalionowych wokół środka rozchodzą się palmety Shah AbbasiKlasyczny perski styl kwiatowy nazwany od szacha Abbasa, władcy z dynastii Safawidów, który narodził się jako wzór z królewskiego dworu około 400 lat temu. Jego główne cechy to stylizowane liście palmet przypominające pióra oraz kwiaty lotosu, prastary symbol długiego życia, ułożone w ścisłej symetrii z wijącym się ornamentem wokół medalionu centralnego, często w formie rozety. We wczesnych egzemplarzach przeważają głębokie czerwienie i błękity, w późniejszych dywanach tego stylu często sięga się po stonowane barwy neutralne. Wzór występuje w dywanach Kashan, Nain i Tabriz.Zobacz w słowniku dywanów na wijących się pnączach oraz arabeski.

Tkactwo figuralne jest specjalnością Tabrizu jak żadnego innego ośrodka. Stąd pochodzi większość perskich dywanów portretowych i scenicznych, a tutejsze pracownie biorą na warsztat tematy, których inne miasta by nie tknęły: epizody z perskich eposów, choćby historię Lajli i Madżnuna, sceny religijne, w tym znalezienie Mojżesza, pejzaże i portrety z natury. Dywany figuralne tka się także w Kaszanie, Sarouku i Isfahanie, ale kunszt i apetyt na niekonwencjonalne obrazy są największe w Tabrizie, gdzie tematy tradycyjne i zupełnie nietradycyjne od dawna traktuje się jako jednakowo właściwe zadanie dla krosna.

Kolorystyka jest tu mniej skrępowana niż gdziekolwiek indziej w perskim tkactwie. Podczas gdy wiele ośrodków obraca się w kręgu kilku znajomych tonów, Tabriz swobodnie sięga po czerwienie, błękity, zielenie, żółcienie, pomarańcz i róż. Klasyczne zestawienia to głęboka czerwień, ciemny granat, pastelowa kość słoniowa i żółć, a regularnie wracają także miękka kość słoniowa, miedź, bordo, granat, jasny błękit, róż łososiowy i złoto. Kolor daje też zgrubną wskazówkę co do wieku: ciemnogranatowe i głęboko czerwone tła wskazują na dywany starsze, półantyczne i antyczne, natomiast nowsze wyroby są jaśniejsze i idą w stronę jasnej zieleni, brzoskwini, przygaszonego błękitu i złota. Szczególnie chętnie po pastele sięgają dywany z Tabrizu łączące jedwab z wełną.

Rozmiary obejmują pełną skalę: od małych dywaników, przez chodniki o każdej szerokości, po dywany wielkoformatowe tkane do bardzo dużych wnętrz; powstają tu również dywany okrągłe, co jest rzadkością. Wśród chodników te szerokie, mniej więcej od dziewięćdziesięciu centymetrów wzwyż, są niemal zawsze starsze lub półantyczne, a nie współczesne. Do wnętrza o nieregularnym kształcie, z kominkiem poza osią albo z meblami, których nie da się ustawić równo, łatwiejszym wyborem jest wzór kryjący całe pole: powtarzalne tło wygląda spokojnie niezależnie od tego, czy dywan leży centralnie, podczas gdy medalion domaga się symetrycznego ustawienia, żeby wyglądać jak trzeba.

Bardziej niż którekolwiek inne perskie miasto Tabriz jest miastem manufaktur z nazwiskiem, a wiele tutejszych dywanów nosi sygnaturę. AlabafSłynny warsztat z Tabriz, założony na początku XX wieku przez Hassana Alabafa i prowadzony przez trzy pokolenia jego rodziny: od Hassana przez jego syna Abbasa, który przejął go po śmierci ojca, po trzecie pokolenie, które prowadzi go nadal. Podobno miał ponad 300 krosien i zatrudniał tysiąc lub więcej tkaczy. Jego dywany o tradycyjnych wzorach z Tabriz zaliczane są do najlepszych wytwarzanych w Iranie i często porównuje się je do Rolls-Royce'a wśród dywanów perskich, a egzemplarze opatrzone jego sygnaturą są poszukiwane przez kolekcjonerów i osiągają wyższe ceny.Zobacz w słowniku dywanów, założony na początku XX wieku i prowadzony dziś przez trzecie pokolenie rodziny założycieli, od pierwszych lat utrzymuje setki krosien i pracuje wyłącznie na naturalnych surowcach. GharbagheWarsztat z Tabriz znany z jednych z najbardziej niezwykłych wzorów w mieście, tkanych na jedwabnej podstawie o wyjątkowo wysokiej gęstości, od około 108 do 186 węzłów na cm² (od 700 do 1200 na cal kwadratowy). To znacznie więcej niż typowe dla dywanów Tabriz w ogóle 8–78 węzłów na cm² (50–500 na cal kwadratowy), dzięki czemu jego dywany są wyjątkowo drobnymi i szczegółowymi dziełami.Zobacz w słowniku dywanów słynie z nietypowych wzorów na jedwabnym podłożu i skrajnie dużych gęstości, ShirfarWarsztat z Tabriz założony w latach 90. XX wieku, młody jak na perskie tkactwo dywanowe, znany ze współczesnych wzorów z nowatorskimi, niecodziennymi zestawieniami barw, w palecie jasnych kolorów, takich jak krem, obok czerwieni i żółci. Jego dywany noszą sygnaturę warsztatu i są tkane nie tylko na zwykłej bawełnie, lecz także na jedwabnej podstawie, co pozwala osiągać bardzo dużą gęstość węzłów. Warsztat prowadzi obecnie trzech synów założyciela.Zobacz w słowniku dywanów od lat dziewięćdziesiątych ze współczesnego wzornictwa i zaskakujących harmonii barwnych, a Torabi to kolejna ze znanych sygnatur miasta; pracownia Amir Khizi JavanSzanowany warsztat z Tabriz, otwarty w 1923 roku przez Amira Khizi Javana (ur. 1899), który założył go w wieku około 24 lat; słowo Javan znaczy po persku „młody”. Zaczynał od czterech lub pięciu krosien, a rozrósł się do ponad 150 krosien i około 200 tkaczy, słynąc z precyzyjnego wykonania, dużej gęstości węzłów i wyrazistych zestawień barw. Założyciel, znany także z dobroczynności wobec ubogich mieszkańców Tabriz, zmarł na początku lat 70. XX wieku; jego syn kontynuował pracę aż do przejścia na emeryturę w 2020 roku, kiedy produkcja ustała, więc nowe dywany z sygnaturą Javan już nie powstają.Zobacz w słowniku dywanów przestała sygnować nowe dywany, gdy w 2020 roku wycofał się jej właściciel z drugiego pokolenia. Do każdego salonu z dywanami warto wchodzić z jednym zastrzeżeniem: określenie „styl Tabriz” opisuje wygląd, a nie pochodzenie, i dywan sprzedawany pod takim szyldem wcale nie musiał powstać w pobliżu tego miasta.

Dywan perski to dywan ręcznie tkany w Iranie, a tradycja, z której wyrasta, jest najstarszą udokumentowaną na świecie. Najstarszy zachowany egzemplarz, dywan pazyryskiNajstarszy znany dywan z runem na świecie, utkany około V wieku p.n.e. i odkryty w 1949 roku w zamarzniętym grobowcu scytyjskiego możnowładcy w syberyjskich górach Ałtaj. Rabusie grobów zostawili kurhan otwarty, więc zimno i wilgoć zamroziły komorę i zamknęły dywan w lodzie na około 2500 lat. Jego węzły symetryczne, około 36 na centymetr kwadratowy (mniej więcej 230 na cal kwadratowy), dowodzą, że tkactwo dywanowe było już w starożytności dojrzałą sztuką. Często opisuje się go jako najstarszy dywan perski i wczesne świadectwo tkactwa plemiennego, rzemiosła, które zrodziło się jako ochrona przed zimnem i wilgocią. Jest eksponowany w Ermitażu w Petersburgu.Zobacz w słowniku dywanów, przetrwał w zamarzniętym kurhanie i pochodzi z V wieku p.n.e. — sprzed mniej więcej 2500 lat — a mimo to jest już dziełem dojrzałym, nie próbą nowicjusza. To, co zaczęło się jako ciepłe, wytrzymałe pokrycia podłóg w plemiennych domostwach, przez kolejne stulecia wyrosło na sztukę, z której czerpie każdy inny kraj tkający dywany orientalne.

Dzisiejszy wygląd dywanu perskiego ukształtowały dwa późniejsze rozdziały. Za dynastii Safawidów, w latach 1501–1732, dwór wspierał tkactwo na równi z malarstwem i kaligrafią, a warsztaty Tabrizu, Heratu, Kashanu i Kermanu tworzyły arcydzieła, które dziś można oglądać w muzeach. To wtedy pojawił się wielki centralny medalionDuży motyw pośrodku pola dywanu, wokół którego układa się reszta kompozycji; duży medalion centralny został podobno wprowadzony w epoce Safawidów (XVI–XVII wiek). Medaliony kwiatowe, typowe dla dywanów miejskich, takich jak Tabriz, Kashan i Sarouk, odczytuje się często jako kwiat lotosu, a sam motyw interpretowano też jako odzwierciedlenie wnętrza kopuły meczetu; medaliony geometryczne, zwykle sześciokątne lub rombowe, wyróżniają dywany wiejskie i plemienne, takie jak Heriz i Zanjan. Medalion może występować samodzielnie, łączyć się z czterema narożnikami, być otoczony mniejszymi medalionami powyżej i poniżej albo powtarzać się wzdłuż chodnika. Dywany bez motywu centralnego określa się jako allover. W dobrze wykonanym dywanie medalion leży pośrodku, a narożniki są swoimi wzajemnymi odbiciami lustrzanymi na tyle wiernie, na ile pozwala praca ręczna.Zobacz w słowniku dywanów, a wzory stały się na tyle złożone, że osobny projektant — często malarz miniatur — rysował je na kartonie tkackim, według którego pracował tkacz. Drugi rozdział przypadł na XIX wiek i czasy dynastii Kadżarów: produkcja osiągnęła wówczas historyczny szczyt, eksport do Europy i Ameryki przeżywał rozkwit, a warsztatowy przemysł dywanowy, którego spadkobiercy tkają do dziś, przybrał nowoczesną formę.

Branża dzieli dywany perskie na trzy grupy. Dywany miejskie — TabrizDywany z Tabriz, wielkiego miasta w północno-zachodnim Iranie i dawnej stolicy Safawidów, oraz z okolicznych wsi, gdzie początki tkactwa sięgają co najmniej XVI wieku. Tkacze używają węzła tureckiego i małych metalowych haczyków, które dają bardzo regularne, symetryczne wzory, zwykle na bawełnianej podstawie (w najdrobniej tkanych egzemplarzach jedwabnej), często z podwójnym wątkiem, z runem od krótko przystrzyżonego do średniego. Gęstość węzłów waha się od około 8 do 78 węzłów na cm² (od 50 do 500 na cal kwadratowy, KPSI); dywany na jedwabnej podstawie mogą przekraczać 93 węzły na cm² (600 na cal kwadratowy), a jedwabne akcenty dodają żywości wzorom kwiatowym. Niektóre warsztaty tkają wyłącznie dywany z wełny i jedwabiu, preferując pastelowe barwy. Tabriz oferuje najszerszy wybór wzorów i barw spośród wszystkich perskich ośrodków: wzory medalionowe, kwiatowe, herati, myśliwskie i wazonowe, a także większość dywanów figuralnych z portretami. Dywan sprzedawany jako „w stylu Tabriz” niekoniecznie został utkany w Tabriz.Zobacz w słowniku dywanów, KashanWysokiej klasy dywany perskie z miasta Kashan w środkowym Iranie, ośrodka tkackiego od epoki Safawidów w XVII wieku, gdy władcy wypoczywali tam i wyposażali swoje wille w miejscowe dywany. Runo to zwykle sama wełna, często importowana wełna manchesterska, o średniej wysokości, na bawełnianej podstawie; dywany z wełny i jedwabiu są w większości starsze. Kompozycje są uporządkowane i mało zróżnicowane: medalion centralny, medalion z pasującymi narożnikami albo kwiatowe wzory allover, a do tego rzadki wzór zwany Darbari, podobno z niewielką bordiurą lub w ogóle bez niej. Dywany o wymiarach około 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp) i mniejsze są bardziej zróżnicowane, mają na przykład wzory drzewa życia, wazonów i ptaków. Klasyczne barwy to głęboka czerwień, granat i krem; żółte lub zielone pola są rzadkie, a nowsze dywany są utrzymane w łagodniejszych pastelach.Zobacz w słowniku dywanów, KermanWysokiej klasy dywany perskie z Kermanu w południowym Iranie, miasta słynącego z mistrzów farbiarzy, leżącego na dawnym szlaku handlowym między Iranem a Indiami i będącego jednym z historycznych ośrodków tkactwa dywanowego. Wzory są bardzo różnorodne: kwiatowe i allover, drzewo życia, kompozycje myśliwskie, ogrodowe i z otwartym polem, delikatne „wiosenne” wzory z maleńkich kwiatków oraz charakterystyczna technika „wazonowa”. Runo to zwykle miękka wełna kork na bawełnianej podstawie, czasem wełniano-jedwabne albo z czystego jedwabiu. W jednym dywanie może być od 15 do 30 kolorów: głównie głębokie czerwienie, kilka odcieni błękitu, zieleń i krem, a w nowszych dywanach także pastele, takie jak szampański, limonkowa zieleń, róż i szaroniebieski. Mniej więcej połowa dywanów Kerman, pochodząca z warsztatów niższej klasy, jest wiązana węzłem jufti, oszczędnościowym skrótem dającym rzadszy splot niższej jakości.Zobacz w słowniku dywanów, Nain, IsfahanPerskie dywany miejskie z Isfahanu w środkowym Iranie, należące do najdrobniej wiązanych na świecie: zwykle 500–700 KPSI (węzłów na cal kwadratowy, czyli mniej więcej 7750–10 850 węzłów na 10 × 10 cm), ustępujące pod tym względem jedynie dywanom z Qom. Większość tka się z drobnej wełny kork z młodych owiec; niektóre mają runo z jedwabiu i wełny na jedwabnej lub bawełnianej podstawie, a kilka podobno jest z czystego jedwabiu. Wzory czerpią z natury i z architektury miasta — od układów z medalionem i narożnikami oraz kwiatowych układów allover po sceny myśliwskie, drzewa życia, nisze modlitewne i obrazowe ogrody — zwykle w miękkich pastelach z indygo i jaskrawą czerwienią na tle w kolorze kości słoniowej. Większość dywanów jest sygnowana, a duże rozmiary są rzadkie i drogie.Zobacz w słowniku dywanów — powstają w warsztatach według narysowanego projektu, mają najwyższą gęstość węzłówLiczba węzłów na jednym calu kwadratowym dywanu wiązanego ręcznie (KPSI, od ang. knots per square inch; 1 KPSI to około 15,5 węzła na 10 × 10 cm), liczona na spodzie dywanu za pomocą linijki przez pomnożenie liczby węzłów na jednym calu wysokości przez liczbę węzłów na jednym calu szerokości i uśredniana z dwóch lub trzech miejsc. Więcej węzłów daje ostrzejszy rysunek, jak na ekranie o wyższej rozdzielczości, a przy innych czynnikach bez zmian także nieco większą trwałość i wyższą cenę, ale sama gęstość nie przesądza o jakości: dywany Heriz i Bijar są trwałe przy niskiej i średniej gęstości węzłów, natomiast kwiatowe wzory krzywoliniowe rozmywają się, gdy węzłów jest za mało. Wartości mieszczą się w przedziale od poniżej około 80 w grubo tkanych dywanach plemiennych, takich jak Gabbeh i Qashqai, przez mniej więcej 120–225 w wielu dywanach wiejskich i 300–700 w drobnych dywanach miejskich, takich jak Nain i Isfahan, po 600–1000 i więcej w dywanach Qom z czystego jedwabiu.Zobacz w słowniku dywanów i występują w najszerszej gamie kolorów, rozmiarów i wzorów. Dywany wiejskie, takie jak HerizWyraziste dywany wiejskie z okolic Heriz w północno-zachodnim Iranie, niedaleko Tabriz, najbardziej znane ze wszystkich perskich dywanów wiejskich. Bardzo trwałe czynią je gruba, wytrzymała wełna w runie na bawełnianej podstawie, zwykle z podwójnym wątkiem dla większej grubości, oraz niska do średniej gęstość węzłów (zwykle podawana jako około 120–170 KPSI, czyli węzłów na cal kwadratowy, mniej więcej 1900–2600 na 10 × 10 cm); wytrzymałość wełny tradycyjnie przypisuje się górskiej wodzie zawierającej miedź. Klasyczny wzór to duży, kanciasty medalion z czterema narożnikami, czasem układ allover, w rdzawej czerwieni, którą tradycyjnie przypisuje się minerałom miedzi w miejscowej rzece, z ciemnym granatem i kremem. Bakshaish i Serapi, ten drugi liczący dziś ponad sto lat, są ich starszymi odmianami.Zobacz w słowniku dywanów, BakhtiariBarwne dywany plemienia Bakhtiari z gór Zagros, które było koczownicze, dopóki w XIX wieku znaczna jego część nie osiadła na południowy zachód od Isfahanu; dziś jego tkactwo rozciąga się na ponad 200 wsi, przy czym mniejsze egzemplarze to zwykle prace plemienne, a większe pochodzą z wiosek tego regionu. Podstawa jest zwykle bawełniana, a runo wykonuje się z wełny własnych owiec plemienia, choć niektóre małe wyroby plemienne są w całości wełniane. Każdy rząd ubija się tak mocno, że runo wychodzi gęste i trwałe. Charakterystyczne układy to wzór ogrodowy z kwaterami (Khesti, także Kheshti) — siatka obramowanych kwadratów, z których każdy przedstawia scenę ogrodową, mającą być widokiem na raj — oraz układ z medalionem i narożnikami, z półgeometrycznym medalionem centralnym. Zwykłymi barwami pola są głęboka czerwień i ciemny granat.Zobacz w słowniku dywanów czy KarajaDywany wiejskie z grupy wsi w regionie Azerbejdżan w Iranie, na zachodnim skraju obszaru tkackiego Heriz, nazwane od wsi Karaja położonej w ich centrum. Wełniane runo na bawełnianej podstawie (bardzo stare egzemplarze mogą mieć podstawę wełnianą), węzeł turecki i pojedynczy wątek, dlatego runo jest cieńsze i miększe niż w zwykle dwuwątkowych dywanach Heriz, a gęstość węzłów jest niska do średniej. Dwa wyraziste, geometryczne medaliony o hakowatych krawędziach zazwyczaj występują na przemian wzdłuż chodnika, często na innym kolorze tła przy każdym powtórzeniu, a na szerokich dywanach powtarzające się medaliony układają się w geometryczny wzór allover, w pomarańczowoczerwonych odcieniach, błękitach, kremach i brązach. Miękkie, cienkie runo i znaczna długość, niekiedy ponad 6 m (20 stóp), sprawiają, że dywany te są popularne jako chodniki korytarzowe i schodowe.Zobacz w słowniku dywanów, plasują się pośrodku: są przeważnie geometryczne i w dużej mierze tkane z pamięci. Dywany nomadów — BeludżDywany plemienne tkane przez Beludżów z pogranicza północno-wschodniego Iranu i Afganistanu, którzy swoje wyroby sprzedają na bazarze w mieście Mashhad, ponieważ w okolicy mają niewielu nabywców. Wzory łączą wpływy tureckie, perskie i kaukaskie, a najbliższe są tkactwu turkmeńskiemu, które powstało wcześniej: powtarzające się gule (kwiaty osadzone w ośmiokątach), boteh, motywy drzewa życia i wzory modlitewne, przeważnie na polu ciemnogranatowym, czerwonym lub brązowym, z akcentami w kolorze kości słoniowej i ciemnofioletowymi, choć nowsze dywany bywają jaśniejsze. Cienkie runo jest wełniane, zwykle na wełnianej podstawie. Ponieważ tkacze wciąż się przemieszczają i nie mogą rozstawiać dużych krosien, dywany są małe, zwykle 1,2 × 1,8 m (4 × 6 stóp), 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp) lub mniejsze, a chodniki mają zaledwie około 3–3,7 m (10–12 stóp) długości i 0,46–1,5 m (1,5–5 stóp) szerokości.Zobacz w słowniku dywanów, QashqaiDywany plemienne tkane przez Qashqai, koczownicze plemię południowo-zachodniego Iranu, które łączy grupy turkijskie, arabskie, kurdyjskie i Lurów i zamieszkuje ten region co najmniej od XVI wieku. Wzory powstają z pamięci, a nie według spisanych planów; łączą układy geometryczne i medalionowe, czasem w prostszej, oszczędnie zdobionej postaci, ze zwierzętami, roślinami i przedmiotami codziennego użytku, w klejnotowych czerwieniach, szafranowym złocie i indygo, często na głęboko czerwonym lub ciemnogranatowym tle. Gruba, twarda w tkaniu wełna z własnych stad plemienia jest trwała, a zarazem miękka i tworzy gęste runo średniej wysokości na podstawie bawełnianej lub wełnianej, dobrze znoszące miejsca o dużym ruchu; niewielkie krosna sprawiają, że rozmiary pozostają małe: zwykle 1,2 × 1,8 m (4 × 6 stóp) lub 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp), do tego chodniki.Zobacz w słowniku dywanów i dywany turkmeńskie, każdy nazwany od ludu, który go tka — powstają na małych, przenośnych krosnach, dlatego są mniejsze, a ich śmiały, geometryczny rysunek rodzi się w głowie tkacza, a nie na papierze.

Język wzorów czerpie z bogatego zasobu motywów: palmet Shah AbbasiKlasyczny perski styl kwiatowy nazwany od szacha Abbasa, władcy z dynastii Safawidów, który narodził się jako wzór z królewskiego dworu około 400 lat temu. Jego główne cechy to stylizowane liście palmet przypominające pióra oraz kwiaty lotosu, prastary symbol długiego życia, ułożone w ścisłej symetrii z wijącym się ornamentem wokół medalionu centralnego, często w formie rozety. We wczesnych egzemplarzach przeważają głębokie czerwienie i błękity, w późniejszych dywanach tego stylu często sięga się po stonowane barwy neutralne. Wzór występuje w dywanach Kashan, Nain i Tabriz.Zobacz w słowniku dywanów, płynnych arabesek, drobnego, powtarzalnego wzoru herati, medalionów, kompozycji ogrodowych i drzewa życia. W połączeniu z lokalnymi upodobaniami tworzą one style, które wprawne oko od razu przypisze do właściwego regionu — od śmiałych geometrycznych medalionów Heriz po delikatne, krzywoliniowe motywy kwiatowe Isfahanu.

Klasyczna paleta opiera się na barwnikach naturalnych: czerwieniach marzanny, błękitach indygo, żółcieniach szafranu i łagodnych odcieniach kości słoniowej, zestawionych w harmonijne połączenia dopracowywane przez stulecia. Naturalne barwniki pięknie się starzeją — łagodnieją i nabierają patyny, za którą ceni się starsze dywany — a lekkie różnice tonu między partiami barwienia, czyli efekt zwany abrashSubtelne zmiany barwy w dywanie wykonanym ręcznie, często widoczne jako poziome pasy w poprzek pola dywanu. Powstają dlatego, że kolejne partie barwnika nigdy nie są identyczne, że różnice w zawartości tłuszczu i olejów w wełnie sprawiają, iż barwy z upływem lat zmieniają się nierównomiernie, a w kremowych partiach tkanych z wełny niefarbowanej także dlatego, że włókno z wiekiem zmienia odcień. Abrash z czasem często staje się wyraźniejszy, dlatego w starszym dywanie uchodzi za oznakę barwników naturalnych i pracy ręcznej, a nie za wadę, a w nowszym dywanie nadal kontroluje się jednolitość barwy. Naśladują go celowo dywany maszynowe i niektóre nowe dywany ręcznie wiązane.Zobacz w słowniku dywanów, są znakiem naturalnego barwienia w małych kadziach, a nie wadą.

Niemal każdy dywan perski to dywan wełniany: runoPowierzchnia dywanu lub wykładziny, utworzona ze stojących włókien w postaci ciętych pęczków lub pętelek. W dywanie wiązanym ręcznie tworzą ją przycięte końce tysięcy wełnianych lub jedwabnych węzłów, zawiązanych na osnowie rząd po rzędzie, lekko przystrzyganych w trakcie tkania, a ostateczną wysokość nadaje im dopiero strzyżenie przy wykończeniu. Grubość runa, mierzona od spodu dywanu do wierzchołka runa, waha się zwykle od niskiej, około 3–6 mm (1/8–1/4 cala), do wysokiej, około 13–16 mm (1/2–5/8 cala). Drobne, gęste wzory przycina się krótko, by rysunek pozostał ostry; wyższe runo sprawdza się przy dużym natężeniu ruchu i ciężkich meblach, a niższe tam, gdzie liczy się prześwit pod drzwiami, oraz w wilgotnych pomieszczeniach.Zobacz w słowniku dywanów powstaje z wełny, a od niej w dużej mierze zależy jakość dywanu. Najlepsza wełnaNaturalne włókno zwierzęce, z którego wykonuje się runo dywanów wysokiej jakości, a w niektórych także podstawę. Wełna jest trwała, sprężysta, odporna na plamy i trudnopalna, daje pod stopami wrażenie miękkości i amortyzacji, izoluje od zimna, chętnie przyjmuje barwnik i utrzymuje go przez wiele lat. Zatrzymuje też cząsteczki kurzu, co pomaga ograniczać reakcje alergiczne. Jakość zależy przede wszystkim od tego, gdzie pasą się owce: pastwiska wysokogórskie i dobra pasza dają wełnę grubszą i bardziej tłustą, a do najbardziej znanych cenionych gatunków należą wełny manchesterska, nowozelandzka i z Ghazni. Strzyżenie wczesną wiosną i ręczne przędzenie (cieńsza, miększa nić niż przy przędzeniu maszynowym) jeszcze ją poprawiają, natomiast cienka, sucha wełna z padłych owiec trafia do tańszych dywanów.Zobacz w słowniku dywanów pochodzi od stad z wysokogórskich pastwisk, gdzie rośnie gęstsza i bogatsza w naturalne tłuszcze; wełna z wiosennej strzyży przewyższa jesienną, a ręczne przędzenie daje cieńszą i miększą nić niż przędzenie maszynowe. Szlachetne egzemplarze łączą wełniane runo z jedwabnymi akcentami, a na samym szczycie stoi dywan jedwabny, tkany w całości z czystego jedwabiu. Osnowa i wątekDwa systemy nitek tworzące podstawę dywanu: osnowa, czyli pionowe nitki naciągnięte na krosno jako pierwsze, oraz wątek, czyli poziome nitki przeprowadzane przez osnowę między rzędami węzłów. Podstawa jest zwykle bawełniana, choć w dywanach plemiennych i starszych często spotyka się wełnę, a w bardzo drobnych — jedwab. Dywany jednowątkowe, standardowe w szerszej okolicy Hamadan, mają na spodzie zygzakowate rzędy białych punktów osnowy i cieńsze runo, natomiast konstrukcja z podwójnym wątkiem, standardowa w drobnych, gęsto tkanych dywanach oraz w dywanach Bijar i Heriz, osnowę ukrywa i daje grubsze, gęstsze runo. Końce osnowy tworzą frędzle, a dodatkowe rzędy wątku na obu końcach tworzą płasko tkany pas kilimowy, który zabezpiecza runo.Zobacz w słowniku dywanów są zwykle bawełniane w dywanach miejskich, wełniane w dywanach nomadów i w starszych egzemplarzach, a jedwabne w absolutnie najwyższej klasie.

Każdy węzeł wiąże się ręcznie, jeden po drugim, na jeden z dwóch sposobów: jako asymetryczny węzeł perskiAsymetryczny węzeł dywanów wiązanych ręcznie, odpowiednik symetrycznego węzła tureckiego (Ghiordes). Tkacz owija przędzę wokół jednej nitki osnowy i przeprowadza ją pod sąsiednią, zwykle pracując ręcznie, bez haczyka. Od spodu dywanu węzły wyglądają na przesunięte lub ułożone ukośnie, a nie jak równe kwadraty, a runo jest miększe w dotyku; węzeł ten pozwala na drobniejszy detal i większą gęstość węzłów. W Iranie orientacyjna reguła wiąże go z dywanami środkowej, wschodniej i południowej części kraju (Kashan, Isfahan, Nain, Kerman), podczas gdy północno-zachodnia i zachodnia część woli węzeł turecki, choć zdarzają się wyjątki. Delikatne krzywoliniowe wzory kwiatowe często przypisuje się właśnie jemu, ale dywany z węzłem tureckim potrafią być równie misterne.Zobacz w słowniku dywanów, typowy dla środkowego i wschodniego Iranu, albo jako symetryczny węzeł tureckiJeden z dwóch głównych rodzajów węzła w dywanach wiązanych ręcznie, zwany też węzłem symetrycznym (drugim jest asymetryczny węzeł perski, czyli senneh). Przędza jest owinięta wokół dwóch sąsiednich nitek osnowy, a oba jej końce wychodzą pomiędzy nimi, dlatego od spodu widać małe, równe, z grubsza kwadratowe główki węzłów; tkacze często wiążą go haczykiem. Nazwę zawdzięcza miastu Ghiordes (dziś Gördes) w Turcji; jest typowy dla Turcji, Kaukazu i północno-zachodniego Iranu (Tabriz, Bidjar, Heriz, wiejskie dywany Hamadan), dokąd podobno wprowadzili go Turcy seldżuccy, i daje trwałe, precyzyjne runo. Węzłowi perskiemu często przypisuje się drobniejszy rysunek, jednak rodzaj węzła jest tendencją, a nie granicą: dywany Tabriz wiązane węzłem tureckim osiągają około 78 węzłów na cm² (około 500 na cal kwadratowy, KPSI).Zobacz w słowniku dywanów, powszechny na północnym zachodzie, odkąd w XI i XII wieku wprowadzili go tkacze seldżuccy. Duży dywan liczy około dwóch milionów węzłów, a jego utkanie może zająć tkaczowi mniej więcej rok.

Gęstość węzłów to liczba, na której skupia się niemal każdy, kto kupuje swój pierwszy dywan orientalnyDywan wiązany ręcznie z krajów tkackich Azji i Bliskiego Wschodu, zwykle nazywany od miasta lub regionu, z którego pochodzi, i znany z misternych wzorów. W handlowym zestawieniu „perskie i orientalne” określenie „perskie” oznacza dywany wykonane w Iranie, a „orientalne” obejmuje pozostałe kraje pochodzenia, takie jak Turcja, Pakistan, Indie, Afganistan i Chiny, na przykład wytwarzane w Pakistanie dywany kazak, dywany o wzorach Oushak i dywany Buchara albo afgańskie dywany Khal Mohammadi; w szerokim rozumieniu słowo to obejmuje także dywany perskie. Naśladownictwa z Pakistanu, Indii lub Chin nie są perskie. Autentyczne są wyłącznie dywany wiązane ręcznie; niżej plasują się dywany tuftowane ręcznie, które bywają sprzedawane jako „ręcznie wykonane”, oraz dywany maszynowe. Kraj i miasto pochodzenia dywanu mówią kupującemu, czego może się spodziewać po jego typowych barwach i jakości.Zobacz w słowniku dywanów, a najdoskonalsze egzemplarze na jedwabnej osnowie rzeczywiście osiągają nawet 1000 węzłów na cal kwadratowy. GęstośćMiara tego, jak ciasno upakowany jest dywan. W dywanach maszynowych opisuje włókna w runie i oblicza się ją, mnożąc gramaturę runa przez 36 i dzieląc przez wysokość runa; większa gęstość zwykle oznacza lepszą trwałość i zachowanie wyglądu. W dywanach ręcznie wiązanych oznacza gęstość węzłów (KPSI, czyli liczbę węzłów na cal kwadratowy), liczoną na spodzie dywanu i uśrednianą z kilku miejsc (150 KPSI to około 23 węzłów na cm²). Podobnie jak rozdzielczość obrazu, większa gęstość pozwala na drobniejsze krzywizny i wyraźniejszy rysunek, zwykle przy niżej przystrzyżonym runie i większym nakładzie pracy, ale nie jest jedyną miarą jakości: zdecydowane, geometryczne dywany wiejskie tka się przy gęstości małej do średniej.Zobacz w słowniku dywanów ma jednak znaczenie tylko w takim stopniu, w jakim wymaga jej rysunek: krzywoliniowy Isfahan potrzebuje drobnego splotu, by zachować ostrość, a geometryczny Heriz słynie z trwałości przy umiarkowanej liczbie węzłów. Materiał, symetria, harmonia barw i stan mówią o jakości więcej niż jakakolwiek pojedyncza liczba.

Dywan perski odnajduje się w nowoczesnym wnętrzu równie naturalnie jak w klasycznym: jako dywan do salonu, wokół którego układa się cała aranżacja, spokojna baza pod stołem w jadalni albo cichszy akcent w sypialni. Pielęgnacja nie jest wymagająca: delikatne odkurzanie bez szczotki obrotowej, od czasu do czasu obrócenie dywanu, by zużywał się równomiernie, i profesjonalne pranie mniej więcej co pięć lat — częściej w przedpokoju lub przy wejściu, rzadziej w pokoju, po którym mało się chodzi.

Ręcznie tkany dywan perski zwykle przeżywa swoich właścicieli. Stuletnie egzemplarze nierzadko przetrwały w bardzo dobrym stanie — z barwami, które zdążyły się ułożyć, i wciąż sprężystym runem — i często wyglądają lepiej niż w dniu, w którym zeszły z krosna. Dobrze wybrany i zadbany dywan zachowuje wartość i zamiast zostać zastąpiony nowym, przechodzi z pokolenia na pokolenie jako rodzinna pamiątka — a właśnie temu od zawsze służyły węzły, wełna i barwniki.