Neyshabur ligt in Razavi Khorasan, in het noordoosten van Iran, over de weg ongeveer 120 km ten westen van MashhadBekijk in het tapijtwoordenboek, op de vlakte aan de zuidelijke voet van het Binalud-gebergte. Het is een oude stad, een Sassanidische stichting die op naam van Shapur I staat en destijds Nev-Shapur heette, de schone stad van Shapur. Voor vloerkleden hoort de stad bij het weefgebied Khorasan: Mashhad, de grote atelierstad van de provincie, is de oosterbuur; ten noorden liggen QuchanBekijk in het tapijtwoordenboek en zijn Koerdische stamgetouwen; KashmarBekijk in het tapijtwoordenboek ligt vrijwel pal ten zuiden ervan en MoudBekijk in het tapijtwoordenboek, verderop richting Birjand in Zuid-Khorasan, nog verder naar het zuiden. Een vloerkleed dat onder de naam Neyshabur wordt verkocht, hoort bij die Khorasan-familie.

De stad dankte haar faam in de middeleeuwen aan geleerdheid, aardewerk en handel, niet aan vloerkleden. Ze was een Tahiridische en later een Seltsjoekse hoofdstad van Khorasan en herbergt de graven van Omar Khayyam en Attar. In 1221 plunderden de Mongolen de stad, later in diezelfde eeuw verwoestte een aardbeving haar, en daarna verschoof de nederzetting zelf van plek. Van die tijd tot nu loopt geen ononderbroken weeftraditie. De vloerkledenweverij in Mashhad, het centrum van de provincie, gaat terug tot de late middeleeuwen, en de commerciële atelierproductie achter de Khorasan-tapijten die vandaag op de markt liggen, is nog een stuk jonger.

Turkoois is het enige materiaal waarmee deze stad wereldberoemd is. De Ma'dan-mijnen ten noordwesten van de stad zijn de klassieke bron van Perzisch turkoois en worden al eeuwenlang ontgonnen. Daar hoort meteen een nuchtere kanttekening bij: tussen die steen en de vloerkleden bestaat geen aantoonbaar verband. Het palet van de Khorasan-weverij is geen turkooispalet, en niets verbindt de mijnen met de verfketels. Het turkoois verklaart wel waarom de naam van de stad ver buiten de provincie bekend raakte. De vloerkleden zijn een apart en veel stiller verhaal, en wie beide als één geheel verkoopt, verkoopt een verband dat nooit is aangetoond.

Een Perzisch tapijt wordt genoemd naar de plaats waar het geknoopt is, en in Khorasan loopt die naamgeving via Mashhad. Vloerkleden uit de kleinere plaatsen van de provincie worden op lokale getouwen afgewerkt en daarna naar Mashhad gebracht, waar ze de markt op gaan. Een stuk dat een ochtend rijden verderop is geweven, kan dus onder de naam van de grotere stad bij de koper terechtkomen, en een flink deel van de weverij in Khorasan wordt precies zo verkocht. Het gevolg is heel praktisch: omdat de kleinere plaatsen geen bekende merknamen zijn, kost hun werk doorgaans merkbaar minder dan vergelijkbare kwaliteit uit TabrizBekijk in het tapijtwoordenboek, Mashhad of KashanBekijk in het tapijtwoordenboek.

Het tekenwerk in de stadsateliers van Khorasan is overwegend gebogen van lijn. Het typische vloerkleed draagt één groot Shah AbbasiBekijk in het tapijtwoordenboek-medaillonBekijk in het tapijtwoordenboek op een veld dat dicht gevuld is met gebogen bloemwerk, met florale hoekstukkenBekijk in het tapijtwoordenboek; in Mashhad zijn die hoeken ongewoon lang getekend, en juist die langgerektheid is het duidelijkste kenmerk van de stad zelf, niet van de provincie. Binnen dat kader varieert de indeling: een doorlopend veld zonder enig medaillon, een medaillon zonder hoeken, of de volledige opzet met medaillon en hoekstukken. Het rankwerk dat de bloemen verbindt, wisselt net zo sterk: in het ene stuk fors getekend, in het andere haarfijn uitgesponnen, en soms helemaal weggelaten, zodat de bloesems vrij op het veld staan.

Naast de Shah Abbasi-palmetBekijk in het tapijtwoordenboek komt de botehBekijk in het tapijtwoordenboek vaak voor. Het woord duidt een uitbottende bloem of plant aan; het motief staat voor groei en wedergeboorte en is getekend als een druppel-, vlam- of dennenappelvorm die zich over het veld herhaalt. Ook het herati- of mahipatroon duikt in de provincie op: een ruit met een rozetBekijk in het tapijtwoordenboek erin, omlijst door gebogen bladeren die als vissen te lezen zijn, want mahi is Perzisch voor vis. Het is het handschrift van Moud, in het zuiden van het historische Khorasan, en een bijmotief in Mashhad; met Neyshabur heeft het niets bijzonders te maken. Hetzelfde geldt voor het verhalende paneel en de tuinindeling: dat is de specialiteit van Kashmar en niet van deze stad.

Aan de kleur is de provincie het best te herkennen. Het Khorasan-rood is een wijnrood of bordeaux uit een verfplant die in de streek groeit, en het is de meest kenmerkende kleur van het gebied; wie gericht op zoek is naar bordeaux, zit hier goed. Daaromheen staan donker- en lichtblauw, crème en ivoor, en groen, en een fijn stuk kan een ivoorkleurige fond hebben met een medaillon in rood en marineblauw, uitgewerkt in blauw, groen, goud en roze. Kashmar, verder naar het zuiden, houdt een bewust rustiger register aan van bruinig crème, zachte blauwtinten en een eigen roze: een reeks aardetinten die elders in de Perzische weverij werkelijk moeilijk te vinden is.

Wollen poolBekijk in het tapijtwoordenboek op een katoenen grondweefsel is in de plaatsen van Khorasan de norm. Die plaatsen houden grote kuddes en werken met eigen wolBekijk in het tapijtwoordenboek en met plantaardige verfstoffen die ze zelf in de streek verzamelen, niet met ingekochte materialen; mede daardoor blijven de streekkleuren van stuk tot stuk zo gelijk. De fijnste stukken gebruiken korkwolBekijk in het tapijtwoordenboek, de eerste scheerbeurt van jonge schapen: vetter, zachter in de hand en helderder van kleur na het verven. Een zijden grondweefselBekijk in het tapijtwoordenboek komt alleen in uitzonderlijke atelierstukken voor en is zeldzaam; in oudere stukken van zijde en wol uit de provincie zit de zijde uitsluitend in het grondweefsel, terwijl de pool zuiver wol blijft.

Voor Neyshabur bestaat geen betrouwbaar knoopgetal, en elke beschrijving die er een precies bereik bij noemt, verdient wantrouwen. Wat er wel over te zeggen valt, geldt alleen in vergelijking. Het fijne, gebogen bloemwerk van Mashhad vraagt een hoge dichtheidBekijk in het tapijtwoordenboek om zijn rondingen vast te houden, boven de 250 knopen per vierkante inchBekijk in het tapijtwoordenboek (KPSI), en de uitzonderlijke atelierstukken van die stad kwamen op zijden grondweefsels veel hoger uit; juist zo'n grondweefsel maakt zulke aantallen fysiek mogelijk. Grover getekend werk komt bij een veel lagere dichtheid prima tot zijn recht, en de stamweverij van de provincie zit dichter bij 120 KPSI. Beoordeel het stuk dat voor u ligt, niet het etiket dat eraan hangt.

De vloerkleedmaten in Khorasan volgen diezelfde scheidslijn. De stadsateliers staan bekend om grote, kamervullende vloerkleden die een hele vloer moeten bedekken, terwijl de stamgetouwen in het noorden klein tot middelgroot blijven, zelden breder dan ongeveer 1,8 meter of langer dan ongeveer 4 meter, eenvoudigweg omdat die getouwen compact zijn. Het katoenen grondweefsel verklaart mede waarom het stadswerk groot kan uitvallen en toch haaks blijft: een katoenen ketting houdt zijn spanning waar de wollen en geitenharen kettingen van de stamgetouwen trekken, en daarom loopt een Khorasan-tapijt van een stamgetouw vaker iets scheef uit dan een atelierstuk.

Voor de koper luidt de eerlijke samenvatting zo: een Neyshabur-tapijt is een Khorasan-tapijt uit een plaats zonder beroemde naam, en dat is vooral goed nieuws. De materialen, het palet en de ontwerptaal zijn die van de provincie, en het vakwerk van een goed exemplaar doorstaat de vergelijking met bekendere plaatsen. Omdat de naam zelf niets garandeert, positief noch negatief, kunt u het vloerkleed het best voor zichzelf laten spreken: de greep van de wol, de helderheid van de tekening waar de bogen samenkomen en de gelijkmatigheid van de knoping aan de achterkant scheiden een goed Khorasan-tapijt van een doorsnee exemplaar.

Een Perzisch tapijt is een handgeknooptBekijk in het tapijtwoordenboek tapijt uit Iran, en de traditie erachter is de oudst gedocumenteerde ter wereld. Het oudste bewaard gebleven tapijt, het Pazyryk-tapijtBekijk in het tapijtwoordenboek, werd gevonden in een bevroren grafheuvel en dateert uit de vijfde eeuw v.Chr., zo’n 2.500 jaar geleden. Toch is het al vakwerk van hoog niveau, geen beginnerswerk. Wat begon als warme, slijtvaste kleden voor nomadengezinnen, groeide in de loop van die eeuwen uit tot de kunstvorm waaraan elk ander tapijtland iets heeft ontleend.

Twee latere hoofdstukken bepaalden hoe een Perzisch tapijt er vandaag uitziet. Onder de Safawidische dynastie, van 1501 tot 1732, bevorderde het hof de weefkunst naast de schilderkunst en de kalligrafie, en maakten de ateliers van TabrizBekijk in het tapijtwoordenboek, HeratBekijk in het tapijtwoordenboek, KashanBekijk in het tapijtwoordenboek en KermanBekijk in het tapijtwoordenboek de meesterwerken die nu in musea te zien zijn. In die tijd verscheen het grote middenmedaillonBekijk in het tapijtwoordenboek, en werden de dessins zo complex dat een aparte ontwerper – vaak een miniatuurschilder – het patroon op een karton tekende: de patroontekeningBekijk in het tapijtwoordenboek die de wever volgde. Het tweede hoofdstuk volgde in de negentiende eeuw, onder de Qajar-dynastieBekijk in het tapijtwoordenboek. De productie bereikte toen haar historische hoogtepunt, de export naar Europa en Amerika bloeide op en de atelierindustrie kreeg haar moderne vorm; de ateliers die daar rechtstreeks uit voortkomen, weven nog altijd.

De handel deelt Perzische tapijten in drie families in. Stadstapijten – Tabriz, Kashan, Kerman, Nain, IsfahanBekijk in het tapijtwoordenboek – worden in ateliers naar een patroontekening geweven, hebben de hoogste knoopdichtheidBekijk in het tapijtwoordenboek en bestaan in de grootste verscheidenheid aan kleuren, maten en dessins. Dorpstapijten zoals HerizBekijk in het tapijtwoordenboek, BakhtiarBekijk in het tapijtwoordenboek en KarajaBekijk in het tapijtwoordenboek zitten daartussenin: meestal geometrisch en grotendeels uit het hoofd geknoopt. NomadentapijtenBekijk in het tapijtwoordenboek, zoals die van de Beloutch, de TurkmenenBekijk in het tapijtwoordenboek en de QashqaiBekijk in het tapijtwoordenboek, dragen de naam van het volk dat ze weeft. Ze ontstaan op kleine, draagbare weefgetouwen en vallen daardoor kleiner uit; hun krachtige geometrische tekening komt uit het hoofd van de wever, niet van papier.

De vormtaal put uit een rijk repertoire aan motieven: Shah AbbasiBekijk in het tapijtwoordenboek-palmetten, vloeiende arabesken, het kleine, steeds herhaalde Herati-patroonBekijk in het tapijtwoordenboek, medaillons, en tuin- en levensboomcomposities. Samen met regionale gewoonten ontstaan zo stijlen die een kenner in één oogopslag thuisbrengt, van de krachtige geometrische medaillons van Heriz tot de fijne, kromlijnige bloemmotieven van Isfahan.

Het klassieke palet rust op natuurlijke kleurstoffen: meekraprood, indigoblauw, saffraangeel en zachte ivoortinten, samengebracht in combinaties die door de eeuwen heen zijn verfijnd. Natuurlijke kleurstoffen worden mooi oud en verzachten tot de patina die oudere tapijten zo gewild maakt. Kleine toonverschillen tussen verfpartijenBekijk in het tapijtwoordenboek – het effect dat abrashBekijk in het tapijtwoordenboek heet – zijn het kenmerk van natuurlijk verven in kleine partijen, geen fout.

De poolBekijk in het tapijtwoordenboek van handgeknoopte tapijten uit Iran is bijna altijd van wolBekijk in het tapijtwoordenboek, en die wol bepaalt voor een groot deel de kwaliteit van een tapijt. De beste vacht komt van schapen op hoge bergweiden, waar de wol dikker groeit en meer natuurlijke lanolineBekijk in het tapijtwoordenboek bevat. Wol van de voorjaarsscheerbeurt is beter dan die van de najaarsscheerbeurt, en handgesponnen garenBekijk in het tapijtwoordenboek geeft een fijnere, zachtere draad dan machinaal gesponnen garen. Fijne stukken krijgen zijden accenten in de wollen pool, en de allerfijnste zijn zuiver zijden tapijten. Het grondweefsel is bij stadstapijten meestal van katoen, bij nomadentapijten en oudere stukken van wol, en in de absolute topklasse van zijde.

Elke knoop wordt één voor één met de hand gelegd: ofwel als asymmetrische Perzische knoopBekijk in het tapijtwoordenboek, die gebruikelijk is in Centraal- en Oost-Iran, ofwel als symmetrische Turkse knoopBekijk in het tapijtwoordenboek, die in het noordwesten gangbaar is sinds Seltsjoekse wevers hem in de elfde en twaalfde eeuw introduceerden. Een groot tapijt telt zo’n twee miljoen knopen en kan een wever ongeveer een jaar bezighouden.

Wie voor het eerst een oosters tapijtBekijk in het tapijtwoordenboek koopt, staart zich vaak blind op de knoopdichtheid, en de fijnste stukken met een zijden grondweefselBekijk in het tapijtwoordenboek halen inderdaad tot 1.000 knopen per vierkante inch. Maar dichtheidBekijk in het tapijtwoordenboek telt alleen voor zover de tekening erom vraagt: een kromlijnig Isfahan-tapijt heeft een fijne knoping nodig om scherp te blijven, terwijl een geometrisch Heriz-tapijt ook met een bescheiden aantal knopen bekendstaat als bijzonder slijtvast. Materiaal, symmetrie, kleurharmonie en staat zeggen meer over de kwaliteit dan welk los getal ook.

Perzische tapijten passen even vanzelfsprekend in een moderne als in een klassieke kamer: als blikvanger in de woonkamer, als rustige basis onder de eettafel of als ingetogen accent in de slaapkamer. Het onderhoud is eenvoudig: voorzichtig stofzuigen zonder roterende borstelBekijk in het tapijtwoordenboek, af en toe draaien voor een gelijkmatige slijtage en ongeveer eens in de vijf jaar een professionele wasbeurt – vaker in een hal of entree, minder vaak in een rustige kamer.

Een handgeknoopt Perzisch tapijt gaat doorgaans langer mee dan zijn eigenaars. Stukken van een eeuw oud zijn regelmatig nog in uitstekende staat, met kleuren die tot rust zijn gekomen en een soepele pool, en zien er vaak beter uit dan toen ze van het weefgetouwBekijk in het tapijtwoordenboek kwamen. Een goed gekozen, goed onderhouden tapijt behoudt zijn waarde en gaat als familie-erfstuk over op de volgende generatie in plaats van vervangen te worden – en precies daarvoor waren de knopen, de wol en de kleurstoffen altijd al bedoeld.