Sanandaj leży w górach Zagros w zachodnim Iranie: to stolica prowincji Kurdystan i główne miasto irańskiego Kurdystanu, położone na zachód od Hamadanu, po drugiej stronie gór, i na południowy zachód od Bidżaru, innego znanego ośrodka tkactwa. Dawniej miasto nazywało się SennehZobacz w słowniku dywanów (spotyka się też zapis Senna lub Sehna), i choć na mapach figuruje dziś Sanandaj, handel dywanami nigdy tej zmiany nie przyjął: dywany z kurdyjskich wsi tkackich w samym mieście i w jego okolicy nadal wszędzie kupuje się i sprzedaje jako Senneh. Obie nazwy oznaczają to samo miejsce, więc dywan oferowany jako Senneh i dywan oferowany jako Sanandaj pochodzą z tych samych gór.

Tka się tutaj po wiejsku, a w świecie dywanów perskich nie jest to określenie ogólnikowe, lecz precyzyjna kategoria. Tkaczki mieszkają na stałe w jednym miejscu i pracują w warunkach częściowo zorganizowanych: bez pełnych kartonów wzorniczych, jakimi posługuje się manufaktura miejska, ale z dużo lepszym dostępem do dobrej wełny, narzędzi i barwników, niż mają koczownicy, którzy wszystko wożą ze sobą. Efekt plasuje się pośrodku: tkanina jest bardziej zdyscyplinowany i równy niż tkactwo plemienne, a swobodniejszy i bardziej osobisty niż dywan wykonany ściśle według projektu na papierze. Wyroby z Senneh należą do najstaranniejszych przykładów tej środkowej drogi.

Najmocniej wyróżnia te dywany budowa podłoża i od niej warto zacząć oględziny. Senneh tka się na pojedynczym wątku: jedna nitka wątku przechodzi w poprzek osnowy, na niej wiąże się rząd węzłów, potem wraca kolejna pojedyncza nitka i tak dalej, podczas gdy w dywanie o podwójnym wątku między każdymi dwoma rzędami węzłów biegną dwie nitki. Wystarczy odwrócić taki dywan na lewą stronę, żeby zobaczyć te pojedyncze wątki między rzędami węzłów jako drobny zygzak białych kropek, wzór łatwy do rozpoznania, kiedy raz się go zauważy. Pojedynczy wątekZobacz w słowniku dywanów to standard w całym regionie Hamadanu, więc tak samo zbudowane są dywany HamadanZobacz w słowniku dywanów, Karadża i MehrabanZobacz w słowniku dywanów, a także znaczna część kurdyjskiego tkactwa plemiennego i wiejskie wyroby Bachtiari.

Mniej przejść wątku oznacza dywan cieńszy, bardziej płaski i giętki, z wyraźnie czytelnym spodem. Warto o tym wiedzieć, bo drugi słynny dywan z tej samej prowincji zmierza w dokładnie przeciwnym kierunku. BidżarZobacz w słowniku dywanów, leżący niecałe sto kilometrów na północny wschód, tkany jest na podwójnym wątku i uchodzi za żelazny dywan Iranu: tamtejsze tkaczki zwilżają wełnę podczas wiązania, żeby wątek i węzły dało się ubić z ogromną siłą. Dwa kurdyjskie miasta, dwie przeciwstawne filozofie konstrukcji: Senneh przylega do podłogi i miękko się układa, a Bidżar zachowuje się jak lita płyta.

W tym miejscu trzeba rozwiać dawne nieporozumienie. Węzeł asymetrycznyZobacz w słowniku dywanów, używany w większej części Persji, nazywany bywa węzłem perskim, węzłem farsi albo właśnie węzłem senneh, i wiele opisów zakłada, że dywan z Senneh musi być nim wiązany. Otóż nie. Dywany te wiąże się węzłem symetrycznym, zwanym również tureckim lub ghiordes, czyli tym samym, który spotyka się w Turcji, na Kaukazie oraz na tureckich i kurdyjskich obszarach północno-zachodniego Iranu. Węzeł nosi nazwę miasta, a w samym mieście wiąże się dywany tym drugim.

Ten wybór decyduje o wyglądzie dywanów. Węzeł asymetryczny pozwala na drobniejszy detal, wyższą gęstość węzłówZobacz w słowniku dywanów, miększą w dotyku tkaninę i płynny, krzywoliniowy rysunek. Węzeł symetrycznyZobacz w słowniku dywanów, jeden z najstarszych w użyciu, równomiernie obejmuje nitki osnowy i sprzyja raczej zdecydowanej, wyraziście rysowanej geometrii, a w tej samej grupie co Senneh znajdują się Tebriz, Bidżar, HerizZobacz w słowniku dywanów, wiejskie dywany z regionu Hamadanu i plemienne Bachtiari. Dywany wiejskie jako kategoria mają gęstszy węzeł niż plemienne, a rzadszy niż wyroby miejskich manufaktur, i Senneh mieści się właśnie w tym przedziale. Sama gęstośćZobacz w słowniku dywanów jest zresztą kiepską miarą jakości, czego dowodzą słynące z długowieczności dywany Heriz.

Większość dywanów Senneh ma wzór geometryczny: geometryczny medalionZobacz w słowniku dywanów na otwartym tle albo geometryczny raport powtarzany od krawędzi do krawędzi. Zdarzają się też pola wypełnione motywem botehZobacz w słowniku dywanów lub herati. Kto szuka mniejszego dywanu o wzorze geometrycznym, sięga zwykle właśnie po Senneh, obok dywanów Kaszkaj, Zandżan, wyrobów irańskiego Azerbejdżanu i kaukaskich dywanów KazakZobacz w słowniku dywanów. Rysunek jest precyzyjny, a nie kwiecisty. Przyjemność z dobrego Senneh bierze się z tego, jak czysto rozplanowano figury, a nie z tego, ile szczegółu w nie wtłoczono.

Herati, drugi wzór najsilniej kojarzony z tym miastem, nazywany bywa również mahi, czyli wzorem rybim, bo „mahi” znaczy po persku ryba. Mały romb zamyka w sobie kwiat lub rozetę, a otaczają go wygięte liście; to właśnie kształt tych liści przywiódł na myśl rybę i dał wzorowi drugą nazwę. Motyw powtarza się na całym polu, albo jako wzór ciągły, albo rozłożony wokół centralnego medalionu, a swoją nazwę bierze od Heratu, miasta w dzisiejszym Afganistanie, gdzie powstał. Rysują go także tkacze z Tebrizu, Bidżaru, Hamadanu i Zandżanu, więc w dywanie Senneh rozpoznaje się nie sam motyw, lecz sposób jego opracowania.

Boteh, drugi powracający motyw, to kropla z zagiętym czubkiem, którą Europa przejęła i nazwała paisley, od szkockiego miasteczka fabrycznego, gdzie drukowano ją na tkaninach. Perskie słowo oznacza pączkującą roślinę lub kwiat, a w kulturze perskiej figura ta symbolizuje wzrost i odradzanie się. W dywanach Senneh biegnie zwykle jako wzór ciągły: rzędy drobnych, kanciastych boteh pokrywają całe pole, co z drugiego końca pokoju wygląda jak spokojna faktura, a z bliska okazuje się setką osobnych małych rysunków.

Kolorystyka trzyma się stałego schematu. Tło bywa najczęściej ciemnoczerwone, granatowe albo brązowe, rzadziej beżowe, a wzór wydobywa się z niego żółcią, czerwienią, jasną zielenią, pomarańczą i bielą. Wrażenie jest głębokie, a nie jaskrawe: ciemne tło z drobnymi, wyraźnymi rozjaśnieniami. Tak ciemne tło maskuje ślady codziennego chodzenia w przedpokoju czy w przejściu między pokojami, a jasne kontury utrzymują czytelność rysunku z drugiego końca pomieszczenia, i w dużej mierze właśnie dlatego ten splot dobrze odnajduje się we wnętrzach, w których koloru i tak już nie brakuje.

Materiały są proste: bawełniane podłożeZobacz w słowniku dywanów i wełniane runoZobacz w słowniku dywanów. Osnowa z bawełny nie wyciąga się i utrzymuje prostokątny kształt dywanu, a wełnaZobacz w słowniku dywanów niesie kolor i bierze na siebie zużycie. Rozmiary są małe i średnie, a chodniki należą tu do wyrobów podstawowych, więc naturalnym miejscem dla dywanu Senneh jest przedpokój, miejsce przy łóżku, gabinet albo każde wnętrze, w którym większy dywan by przytłaczał. Dawne egzemplarze o wymiarach mniej więcej 1,5 na 2,1 metra wyznaczają górną granicę typowego zakresu; dywany Senneh na całe pomieszczenie to wyjątek, nie reguła.

To, czego można się po takim dywanie spodziewać w codziennym użytkowaniu, wynika wprost z jego budowy. Dywan o pojedynczym wątku, na bawełnianym podłożu, jest lekki jak na swoją wielkość, łatwo go podnieść, zwinąć i obrócić, mieści się pod meblami i za drzwiami z niewielkim prześwitem. Na twardej podłodze warto podłożyć cienki podkładZobacz w słowniku dywanów antypoślizgowy, bo płaski dywan ślizga się chętniej niż ciężki. Takie dywany kupuje się dla dyscypliny tkania i czystości rysunku, a nie dla przepychu, a spód dobrego egzemplarza, z rzędami białych kropek, mówi o nim tyle samo co wierzch.

Dywan perski to dywan ręcznie tkany w Iranie, a tradycja, z której wyrasta, jest najstarszą udokumentowaną na świecie. Najstarszy zachowany egzemplarz, dywan pazyryskiZobacz w słowniku dywanów, przetrwał w zamarzniętym kurhanie i pochodzi z V wieku p.n.e. — sprzed mniej więcej 2500 lat — a mimo to jest już dziełem dojrzałym, nie próbą nowicjusza. To, co zaczęło się jako ciepłe, wytrzymałe pokrycia podłóg w plemiennych domostwach, przez kolejne stulecia wyrosło na sztukę, z której czerpie każdy inny kraj tkający dywany orientalne.

Dzisiejszy wygląd dywanu perskiego ukształtowały dwa późniejsze rozdziały. Za dynastii Safawidów, w latach 1501–1732, dwór wspierał tkactwo na równi z malarstwem i kaligrafią, a warsztaty Tabrizu, Heratu, Kashanu i Kermanu tworzyły arcydzieła, które dziś można oglądać w muzeach. To wtedy pojawił się wielki centralny medalionZobacz w słowniku dywanów, a wzory stały się na tyle złożone, że osobny projektant — często malarz miniatur — rysował je na kartonie tkackim, według którego pracował tkacz. Drugi rozdział przypadł na XIX wiek i czasy dynastii Kadżarów: produkcja osiągnęła wówczas historyczny szczyt, eksport do Europy i Ameryki przeżywał rozkwit, a warsztatowy przemysł dywanowy, którego spadkobiercy tkają do dziś, przybrał nowoczesną formę.

Branża dzieli dywany perskie na trzy grupy. Dywany miejskie — TabrizZobacz w słowniku dywanów, KashanZobacz w słowniku dywanów, KermanZobacz w słowniku dywanów, Nain, IsfahanZobacz w słowniku dywanów — powstają w warsztatach według narysowanego projektu, mają najwyższą gęstość węzłówZobacz w słowniku dywanów i występują w najszerszej gamie kolorów, rozmiarów i wzorów. Dywany wiejskie, takie jak HerizZobacz w słowniku dywanów, BakhtiariZobacz w słowniku dywanów czy KarajaZobacz w słowniku dywanów, plasują się pośrodku: są przeważnie geometryczne i w dużej mierze tkane z pamięci. Dywany nomadów — BeludżZobacz w słowniku dywanów, QashqaiZobacz w słowniku dywanów i dywany turkmeńskie, każdy nazwany od ludu, który go tka — powstają na małych, przenośnych krosnach, dlatego są mniejsze, a ich śmiały, geometryczny rysunek rodzi się w głowie tkacza, a nie na papierze.

Język wzorów czerpie z bogatego zasobu motywów: palmet Shah AbbasiZobacz w słowniku dywanów, płynnych arabesek, drobnego, powtarzalnego wzoru herati, medalionów, kompozycji ogrodowych i drzewa życia. W połączeniu z lokalnymi upodobaniami tworzą one style, które wprawne oko od razu przypisze do właściwego regionu — od śmiałych geometrycznych medalionów Heriz po delikatne, krzywoliniowe motywy kwiatowe Isfahanu.

Klasyczna paleta opiera się na barwnikach naturalnych: czerwieniach marzanny, błękitach indygo, żółcieniach szafranu i łagodnych odcieniach kości słoniowej, zestawionych w harmonijne połączenia dopracowywane przez stulecia. Naturalne barwniki pięknie się starzeją — łagodnieją i nabierają patyny, za którą ceni się starsze dywany — a lekkie różnice tonu między partiami barwienia, czyli efekt zwany abrashZobacz w słowniku dywanów, są znakiem naturalnego barwienia w małych kadziach, a nie wadą.

Niemal każdy dywan perski to dywan wełniany: runoZobacz w słowniku dywanów powstaje z wełny, a od niej w dużej mierze zależy jakość dywanu. Najlepsza wełnaZobacz w słowniku dywanów pochodzi od stad z wysokogórskich pastwisk, gdzie rośnie gęstsza i bogatsza w naturalne tłuszcze; wełna z wiosennej strzyży przewyższa jesienną, a ręczne przędzenie daje cieńszą i miększą nić niż przędzenie maszynowe. Szlachetne egzemplarze łączą wełniane runo z jedwabnymi akcentami, a na samym szczycie stoi dywan jedwabny, tkany w całości z czystego jedwabiu. Osnowa i wątekZobacz w słowniku dywanów są zwykle bawełniane w dywanach miejskich, wełniane w dywanach nomadów i w starszych egzemplarzach, a jedwabne w absolutnie najwyższej klasie.

Każdy węzeł wiąże się ręcznie, jeden po drugim, na jeden z dwóch sposobów: jako asymetryczny węzeł perskiZobacz w słowniku dywanów, typowy dla środkowego i wschodniego Iranu, albo jako symetryczny węzeł tureckiZobacz w słowniku dywanów, powszechny na północnym zachodzie, odkąd w XI i XII wieku wprowadzili go tkacze seldżuccy. Duży dywan liczy około dwóch milionów węzłów, a jego utkanie może zająć tkaczowi mniej więcej rok.

Gęstość węzłów to liczba, na której skupia się niemal każdy, kto kupuje swój pierwszy dywan orientalnyZobacz w słowniku dywanów, a najdoskonalsze egzemplarze na jedwabnej osnowie rzeczywiście osiągają nawet 1000 węzłów na cal kwadratowy. GęstośćZobacz w słowniku dywanów ma jednak znaczenie tylko w takim stopniu, w jakim wymaga jej rysunek: krzywoliniowy Isfahan potrzebuje drobnego splotu, by zachować ostrość, a geometryczny Heriz słynie z trwałości przy umiarkowanej liczbie węzłów. Materiał, symetria, harmonia barw i stan mówią o jakości więcej niż jakakolwiek pojedyncza liczba.

Dywan perski odnajduje się w nowoczesnym wnętrzu równie naturalnie jak w klasycznym: jako dywan do salonu, wokół którego układa się cała aranżacja, spokojna baza pod stołem w jadalni albo cichszy akcent w sypialni. Pielęgnacja nie jest wymagająca: delikatne odkurzanie bez szczotki obrotowej, od czasu do czasu obrócenie dywanu, by zużywał się równomiernie, i profesjonalne pranie mniej więcej co pięć lat — częściej w przedpokoju lub przy wejściu, rzadziej w pokoju, po którym mało się chodzi.

Ręcznie tkany dywan perski zwykle przeżywa swoich właścicieli. Stuletnie egzemplarze nierzadko przetrwały w bardzo dobrym stanie — z barwami, które zdążyły się ułożyć, i wciąż sprężystym runem — i często wyglądają lepiej niż w dniu, w którym zeszły z krosna. Dobrze wybrany i zadbany dywan zachowuje wartość i zamiast zostać zastąpiony nowym, przechodzi z pokolenia na pokolenie jako rodzinna pamiątka — a właśnie temu od zawsze służyły węzły, wełna i barwniki.