Nasrabad ligt aan de rand van de woestijn ten zuidoosten van IsfahanBekijk in het tapijtwoordenboek, in het district Jarqavieh in de provincie Isfahan, in Centraal-Iran, op zo'n 60 tot 70 kilometer van de stad zelf. De naam is samengesteld uit het Arabische nasr, dat overwinning of hulp betekent, en het Perzische achtervoegsel -abad, dat een plek aanduidt die bewoond en in cultuur gebracht is. In correct Perzisch schrift is dat نصرآباد. Of de Nasr in die naam een stichter was of gewoon het woord voor overwinning, is nergens vastgelegd; de vorming komt zo vaak voor dat beide lezingen naast elkaar bestaan. Dit soort plaatsen, ver genoeg van een stad om op dorpstempo te werken maar dicht genoeg in de buurt om aan de stadsmarkt te leveren, nemen een groot deel van alles wat er in Iran geweven wordt voor hun rekening.

Eerst een waarschuwing. Nasrabad is een van de meest voorkomende plaatsnamen in Iran: tientallen nederzettingen dragen die naam, in QomBekijk in het tapijtwoordenboek, YazdBekijk in het tapijtwoordenboek, KermanBekijk in het tapijtwoordenboek, Markazi en Khorasan net zo goed als in Isfahan, omdat de uitgang -abad overal werd gebruikt waar land werd ontgonnen. Hier gaat het om de plaats bij Isfahan, maar een gedeelde naam legt op zichzelf geen locatie vast, en een Nasrabad in Khorasan hoort bij een volstrekt andere weefwereld. Een vloerkleed met dit etiket beoordeelt u dus het best op wat het is: op de wolBekijk in het tapijtwoordenboek, de tekening en het weefsel, en niet op de zekerheid die het etiket lijkt te beloven.

Wat in zo'n plaats geweven wordt, valt onder het dorpswerk en niet onder dat van de nomaden of van de stad, en dat onderscheid is praktisch van aard, geen kwestie van stand. Dorpswevers wonen op een vaste plek, en dus hebben ze vaste weefgetouwen, beter gereedschap, een constantere aanvoer van verfstoffen en een betrouwbare voorraad wol, allemaal zaken die een rondtrekkend huishouden niet kan meenemen. Wat ze niet hebben, is de organisatie van een stadsatelier: geen uitgetekend patroon dat elke knoop voorschrijft, geen opzichter die een huisstijl bewaakt. Het resultaat is werk dat regelmatiger is dan dat van de nomaden en vrijer dan dat van de stad.

Die tussenpositie ziet u terug in de vloerkleden zelf. De knoopdichtheidBekijk in het tapijtwoordenboek van dorpswerk ligt doorgaans boven die van nomadenweefsels en onder die van stadsweefsels, en er zijn meer vloerkleedmaten mogelijk dan in een nomadenkamp: een vast atelier kan getouwen van verschillende lengtes naast elkaar zetten en blijft niet beperkt tot kleine formaten en ganglopers. De constructie is bij alle dorpsweefsels van Iran opvallend eenvormig: een poolBekijk in het tapijtwoordenboek van wol, geknoopt op een fundament van katoen, waarbij het katoen het vloerkleed een vlak, stabiel lijf geeft dat zijn vorm houdt en zwaar gebruik verdraagt zonder scheef te trekken.

Kleine weefdorpen hebben zelden een eigen markt. Afgewerkte vloerkleden gaan naar de dichtstbijzijnde grote stad en worden daar verkocht. Daarom dragen zoveel Perzische weefsels de naam van het dorp waar ze gemaakt zijn, maar werden ze ingekocht en geëxporteerd onder de naam van de stad die erin handelde. Voor een dorp in Jarqavieh is die stad Isfahan, waar de bazaar de prijzen zet, de materialen levert en op den duur ook vormt wat een wever vindt dat een vloerkleed hoort te zijn.

Isfahan zelf moet u in deze vloerkleden niet zoeken. Het stadswerk uit Isfahan behoort tot het fijnste dat in Iran geknoopt wordt: zo'n 500 tot 700 knopen per vierkante inch (in de handel KPSI), uitgevoerd in korkwolBekijk in het tapijtwoordenboek van jonge schapen of in wol met zijde, en gewerkt naar uitgetekende patronen, waardoor de rondingen van de ontwerper tot in de pool overeind blijven. Dat is de tegenpool van dorpswerk, geen beschrijving ervan. Tussen een kleine plaats in het district en de stad bestaat een band van markt en gewoonte, niet van gedeelde techniek.

Wat een vloerkleed uit een dorp in dit district waarschijnlijk laat zien, is geometrie: een medaillonBekijk in het tapijtwoordenboek van rechte lijnen en getrapte randen, of een doorlopend veld met herhaalde motieven, botehBekijk in het tapijtwoordenboek, of het heratipatroon, een rozetBekijk in het tapijtwoordenboek omlijst door vier gebogen bladeren. De vloeiende bloementekening waar de stad om bekendstaat, vraagt om een uitgetekend patroon en een zeer hoge dichtheidBekijk in het tapijtwoordenboek om scherp uit te komen, en daar zijn dorpsgetouwen niet op ingericht. Reken dus op een heldere, hoekige tekening in plaats van een fijne, golvende. Die verwachting komt voort uit de categorie en niet uit een gedocumenteerd patroonboek van Nasrabad, dus vertrouw eerder op het vloerkleed dat voor u ligt dan op het etiket erboven.

De praktische uitkomst daarvan is slijtvastheid. Een wollen pool op katoen, van gematigde dichtheid en met een dessin dat niet van fijne details afhangt, hoort op de vloer en niet aan de muur, en hij slijt op een manier die de meeste mensen juist gaan waarderen: de pool zakt in en krijgt wat glans, kleine verschillen tussen verfpartijenBekijk in het tapijtwoordenboek komen als abrashBekijk in het tapijtwoordenboek aan de oppervlakte, en het geometrische patroon blijft leesbaar, ook na tientallen jaren waarin er dagelijks overheen gelopen is. Het aantal knopen weegt hier minder zwaar dan bij een bloemrijk stadsweefsel, waar vervaagde rondingen de wever verraden. Dit zijn vloerkleden voor de gang, de keuken en kamers waar het meubilair geregeld wordt verplaatst.

Over de waarde is eerlijkheid nuttiger dan enthousiasme. Nasrabad is geen naam die uit zichzelf een meerprijs oplevert, zoals Isfahan, TabrizBekijk in het tapijtwoordenboek of Nain dat doen, en een vloerkleed dat onder die naam verkocht wordt, hoort beoordeeld te worden op wat het is: de kwaliteit van de wol, de helderheid van de tekening, de gelijkmatigheid van het weefsel, de kleuren en de staat waarin het verkeert. Zo gewogen levert een vloerkleed uit een dorp in het achterland van Isfahan vaak meer vloerkleed voor uw geld op dan een vergelijkbaar stuk met een beroemde naam erop, en het vraagt weinig van zijn eigenaar: hooguit af en toe omdraaien om de slijtage gelijkmatig te verdelen.

Een Perzisch tapijt is een handgeknooptBekijk in het tapijtwoordenboek tapijt uit Iran, en de traditie erachter is de oudst gedocumenteerde ter wereld. Het oudste bewaard gebleven tapijt, het Pazyryk-tapijtBekijk in het tapijtwoordenboek, werd gevonden in een bevroren grafheuvel en dateert uit de vijfde eeuw v.Chr., zo’n 2.500 jaar geleden. Toch is het al vakwerk van hoog niveau, geen beginnerswerk. Wat begon als warme, slijtvaste kleden voor nomadengezinnen, groeide in de loop van die eeuwen uit tot de kunstvorm waaraan elk ander tapijtland iets heeft ontleend.

Twee latere hoofdstukken bepaalden hoe een Perzisch tapijt er vandaag uitziet. Onder de Safawidische dynastie, van 1501 tot 1732, bevorderde het hof de weefkunst naast de schilderkunst en de kalligrafie, en maakten de ateliers van TabrizBekijk in het tapijtwoordenboek, HeratBekijk in het tapijtwoordenboek, KashanBekijk in het tapijtwoordenboek en KermanBekijk in het tapijtwoordenboek de meesterwerken die nu in musea te zien zijn. In die tijd verscheen het grote middenmedaillonBekijk in het tapijtwoordenboek, en werden de dessins zo complex dat een aparte ontwerper – vaak een miniatuurschilder – het patroon op een karton tekende: de patroontekeningBekijk in het tapijtwoordenboek die de wever volgde. Het tweede hoofdstuk volgde in de negentiende eeuw, onder de Qajar-dynastieBekijk in het tapijtwoordenboek. De productie bereikte toen haar historische hoogtepunt, de export naar Europa en Amerika bloeide op en de atelierindustrie kreeg haar moderne vorm; de ateliers die daar rechtstreeks uit voortkomen, weven nog altijd.

De handel deelt Perzische tapijten in drie families in. Stadstapijten – Tabriz, Kashan, Kerman, Nain, IsfahanBekijk in het tapijtwoordenboek – worden in ateliers naar een patroontekening geweven, hebben de hoogste knoopdichtheidBekijk in het tapijtwoordenboek en bestaan in de grootste verscheidenheid aan kleuren, maten en dessins. Dorpstapijten zoals HerizBekijk in het tapijtwoordenboek, BakhtiarBekijk in het tapijtwoordenboek en KarajaBekijk in het tapijtwoordenboek zitten daartussenin: meestal geometrisch en grotendeels uit het hoofd geknoopt. NomadentapijtenBekijk in het tapijtwoordenboek, zoals die van de Beloutch, de TurkmenenBekijk in het tapijtwoordenboek en de QashqaiBekijk in het tapijtwoordenboek, dragen de naam van het volk dat ze weeft. Ze ontstaan op kleine, draagbare weefgetouwen en vallen daardoor kleiner uit; hun krachtige geometrische tekening komt uit het hoofd van de wever, niet van papier.

De vormtaal put uit een rijk repertoire aan motieven: Shah AbbasiBekijk in het tapijtwoordenboek-palmetten, vloeiende arabesken, het kleine, steeds herhaalde Herati-patroonBekijk in het tapijtwoordenboek, medaillons, en tuin- en levensboomcomposities. Samen met regionale gewoonten ontstaan zo stijlen die een kenner in één oogopslag thuisbrengt, van de krachtige geometrische medaillons van Heriz tot de fijne, kromlijnige bloemmotieven van Isfahan.

Het klassieke palet rust op natuurlijke kleurstoffen: meekraprood, indigoblauw, saffraangeel en zachte ivoortinten, samengebracht in combinaties die door de eeuwen heen zijn verfijnd. Natuurlijke kleurstoffen worden mooi oud en verzachten tot de patina die oudere tapijten zo gewild maakt. Kleine toonverschillen tussen verfpartijenBekijk in het tapijtwoordenboek – het effect dat abrashBekijk in het tapijtwoordenboek heet – zijn het kenmerk van natuurlijk verven in kleine partijen, geen fout.

De poolBekijk in het tapijtwoordenboek van handgeknoopte tapijten uit Iran is bijna altijd van wolBekijk in het tapijtwoordenboek, en die wol bepaalt voor een groot deel de kwaliteit van een tapijt. De beste vacht komt van schapen op hoge bergweiden, waar de wol dikker groeit en meer natuurlijke lanolineBekijk in het tapijtwoordenboek bevat. Wol van de voorjaarsscheerbeurt is beter dan die van de najaarsscheerbeurt, en handgesponnen garenBekijk in het tapijtwoordenboek geeft een fijnere, zachtere draad dan machinaal gesponnen garen. Fijne stukken krijgen zijden accenten in de wollen pool, en de allerfijnste zijn zuiver zijden tapijten. Het grondweefsel is bij stadstapijten meestal van katoen, bij nomadentapijten en oudere stukken van wol, en in de absolute topklasse van zijde.

Elke knoop wordt één voor één met de hand gelegd: ofwel als asymmetrische Perzische knoopBekijk in het tapijtwoordenboek, die gebruikelijk is in Centraal- en Oost-Iran, ofwel als symmetrische Turkse knoopBekijk in het tapijtwoordenboek, die in het noordwesten gangbaar is sinds Seltsjoekse wevers hem in de elfde en twaalfde eeuw introduceerden. Een groot tapijt telt zo’n twee miljoen knopen en kan een wever ongeveer een jaar bezighouden.

Wie voor het eerst een oosters tapijtBekijk in het tapijtwoordenboek koopt, staart zich vaak blind op de knoopdichtheid, en de fijnste stukken met een zijden grondweefselBekijk in het tapijtwoordenboek halen inderdaad tot 1.000 knopen per vierkante inch. Maar dichtheidBekijk in het tapijtwoordenboek telt alleen voor zover de tekening erom vraagt: een kromlijnig Isfahan-tapijt heeft een fijne knoping nodig om scherp te blijven, terwijl een geometrisch Heriz-tapijt ook met een bescheiden aantal knopen bekendstaat als bijzonder slijtvast. Materiaal, symmetrie, kleurharmonie en staat zeggen meer over de kwaliteit dan welk los getal ook.

Perzische tapijten passen even vanzelfsprekend in een moderne als in een klassieke kamer: als blikvanger in de woonkamer, als rustige basis onder de eettafel of als ingetogen accent in de slaapkamer. Het onderhoud is eenvoudig: voorzichtig stofzuigen zonder roterende borstelBekijk in het tapijtwoordenboek, af en toe draaien voor een gelijkmatige slijtage en ongeveer eens in de vijf jaar een professionele wasbeurt – vaker in een hal of entree, minder vaak in een rustige kamer.

Een handgeknoopt Perzisch tapijt gaat doorgaans langer mee dan zijn eigenaars. Stukken van een eeuw oud zijn regelmatig nog in uitstekende staat, met kleuren die tot rust zijn gekomen en een soepele pool, en zien er vaak beter uit dan toen ze van het weefgetouwBekijk in het tapijtwoordenboek kwamen. Een goed gekozen, goed onderhouden tapijt behoudt zijn waarde en gaat als familie-erfstuk over op de volgende generatie in plaats van vervangen te worden – en precies daarvoor waren de knopen, de wol en de kleurstoffen altijd al bedoeld.