Chorasan to dawna nazwa całego północno-wschodniego krańca Iranu, tłumaczona zwykle jako „kraina wschodzącego słońca”. Historycznie sięgał on daleko poza dzisiejszą granicę i obejmował HeratZobacz w słowniku dywanów, Balch oraz Merw – dlatego wzór heratiZobacz w słowniku dywanów, zwany też mahi, czyli „ryba”, który zdobi tak wiele tutejszych dywanów, nosi nazwę miasta leżącego dziś w Afganistanie. Irańską część podzielono w 2004 roku na trzy prowincje: Chorasan Razawi ze stolicą w Meszhedzie, Chorasan Północny z ośrodkiem w Bodżnurdzie i Chorasan Południowy z Birdżandem. Na metce dywanu słowo to nadal oznacza jednak dawny, znacznie rozleglejszy region.

Jest to więc nazwa zbiorcza, a nie określenie jednego stylu, i różnice między warsztatami, które się pod nią kryją, są spore. Meszhed to tkactwo miejskie: wzór rysuje się najpierw na papierze i realizuje ściśle według projektu, tak jak w Tabrizie, Isfahanie, Kaszanie czy GhomZobacz w słowniku dywanów. Kaszmar i Mud to ośrodki małomiasteczkowe z własnym, ustalonym repertuarem. Kuczan, położony na północny zachód od Meszhedu, w stronę granicy turkmeńskiej, reprezentuje z kolei tkactwo plemienne: bez kartonu i bez papieru, ze wzorami przechowywanymi w pamięci i przekazywanymi z pokolenia na pokolenie. Dywan opisany jako chorasański może pochodzić z każdego z tych ośrodków, warto więc wiedzieć, z którego miasta pochodzi, zanim oceni się to, co się ma przed sobą.

Meszhed wyrósł wokół sanktuarium imama Rezy, a tkactwo sięga tu późnego średniowiecza. O dzisiejszej pozycji miasta zdecydował wiek XIX, kiedy angielscy i niemieccy kupcy napędzali ogromny eksport perskich dywanów, a Meszhed stał się jednym z kilku ośrodków produkcji, które ten handel zaopatrywały, obok Tabrizu, Sułtanabadu i Kermanu. Dziś jest drugim co do wielkości miastem kraju i jednym z niewielu miejsc, których sama nazwa lokuje dywan w ścisłej czołówce perskiego tkactwa.

Obecność Kurdów na północnym wschodzie to skutek świadomej polityki. Safawidzi nie potrafili obronić tego odcinka granicy przed sąsiednimi plemionami, w tym przed Turkmenami, przesiedlili więc na wschód kurdyjskie rody i osadzili je właśnie tutaj, wiedząc, że to znakomici wojownicy. Osadnicy przywieźli ze sobą anatolijski język wzorów i nigdy go nie porzucili. Dywany z Kuczanu do dziś bliższe są kurdyjskim wyrobom kaukaskim i anatolijskim niż czemukolwiek, co tka się dalej na południu Iranu, choć cztery stulecia w Chorasanie nadały im własny charakter.

Wzornictwo Meszhedu jest niemal bez wyjątku krzywoliniowe. Układ klasyczny to jeden duży medalionZobacz w słowniku dywanów Shah AbbasiZobacz w słowniku dywanów na polu gęsto zasianym kwiatami, domknięty kwiatowymi narożnikami. Narożniki te są niezwykle wydłużone i właśnie ten rozciągnięty narożnik najszybciej zdradza dywan z Meszhedu. Równie często spotyka się wersje kwiatowe pokrywające całe pole, bez medalionu, a wić niosąca kwiaty bywa raz gruba i wyrazista, raz cienka jak włos, a czasem znika zupełnie. Jako motywy drugoplanowe pojawiają się botehZobacz w słowniku dywanów, czyli pączkująca łezka, oraz krata herati.

Drugim znakiem rozpoznawczym jest kolor. Czerwień z Meszhedu ma raczej odcień wina lub bordo niż jaskrawego karmazynu; uzyskuje się ją z miejscowych barwników roślinnych i zwykle wypełnia ona całe pole, zestawiona z ciemnymi i jasnymi błękitami oraz z kremem. Egzemplarze łączące jedwab z wełną bywają jeszcze ciemniejsze: czarne lub bordowe tła rozjaśniają w nich beż, złoto, jasna zieleń i żółć. Na tle całego perskiego tkactwa Meszhed zalicza się do wyrobów jaśniejszych, w jednym rzędzie z Tabrizem, Nainem i Kaszanem, a nie do stonowanych.

Kaszmar, miasteczko na południowy zachód od Meszhedu, którego dywany trafiają na rynek dopiero przez Meszhed, posługuje się zupełnie innym językiem. Jego znakiem firmowym jest wzór ogrodowy, zwany też kwaterowym: pole dzieli się na przegrody, a w każdej rozgrywa się osobna scena, drzewo życiaZobacz w słowniku dywanów, ptaki w locie, sarny w lesie, jezioro, cztery pory roku, tak że dywan czyta się jak ciąg obrazów, a nie jeden wzór. Do repertuaru miasta należą też dywany obrazkowe z postaciami z dawnych dziejów oraz wzór wazonowyZobacz w słowniku dywanów, rozsypujący po polu naczynia pełne kwiatów. Dzięki licznym stadom w okolicy Kaszmar przędzie własną wełnę i barwi ją roślinami zbieranymi w pobliżu, więc paleta jest przygaszona i ziemista, oparta na pomarańczowo-rdzawym brązie, jakiego trudno szukać w innym perskim tkactwie.

Kuczan jest geometryczny tam, gdzie reszta regionu pozostaje kwiatowa. Niemal wszystko, co się tu tka, sprowadza się do dwóch układów: pionowego szeregu powtarzalnych geometrycznych medalionów biegnącego przez całą długość pola albo tej samej geometrii rozsianej po całej powierzchni, bez żadnego środka. Tła są mocne, czerwone, niebieskie albo w kolorze kości słoniowej, a akcenty utrzymane w kilku odcieniach brązu oraz w złocie, szarości i czerni. Konstrukcja jest na wskroś plemienna: osnowa i wątekZobacz w słowniku dywanów z wełny albo z koziej sierści, na nich wełniany włos, ani śladu bawełny. GęstośćZobacz w słowniku dywanów wynosi średnio około 120 węzłów na cal kwadratowy (KPSIZobacz w słowniku dywanów), czyli znacznie powyżej przeciętnej dla dywanów tkanych w ten sposób.

Mud w Chorasanie Południowym, niedaleko Birdżandu, to w tym regionie ojczyzna wzoru herati: drobna, powtarzalna krata z ryb i listków pokrywa większość tutejszej produkcji, w beżach, błękitach, rdzy i czerwieni. Podstawa jest bawełniana, włos wełniany, a w nowszych egzemplarzach w runoZobacz w słowniku dywanów wplata się jedwab. Dywany z Mudu zwykle noszą sygnaturę, spora część pochodzi bowiem z zakładów Iran Carpet CompanyZobacz w słowniku dywanów. To najspokojniejszy z chorasańskich dywanów, a ponieważ krata powtarza się równomiernie na całym polu, wzór pozostaje czytelny nawet wtedy, gdy część dywanu przykrywają meble.

Pod względem materiału Meszhed to zwykle wełnaZobacz w słowniku dywanów na bawełnianej podstawie. Jedwab, jeśli się pojawia, występuje raczej w podstawie niż w runie, choć nowsze egzemplarze jedwabno-wełniane wprowadzają go także w sam włos. W najwyższej klasie wełną jest kork, pierwsza strzyża z młodych owiec, tłustsza i miększa, przyjmująca barwnik z większym blaskiem. Nie cała pochodzi z okolicy: istnieją dywany manufakturowe tkane ze sprowadzanej wełny nowozelandzkiej, połysk bierze się więc z klasy runa i ze sposobu barwienia, a nie z gór wokół miasta. Delikatna wić wymaga dużej liczby węzłów, by wyraźnie się zarysować, i dlatego dywany z Meszhedu zaczynają się na ogół powyżej 250 KPSI, a wyjątkowe sztuki manufakturowe tkano w gęstości bliskiej tysiąca. Przy takiej gęstości podstawa musi być jedwabna, bo bawełna nie utrzyma tylu węzłów.

W codziennym użytkowaniu sploty te różnią się najbardziej wysokością włosa. Meszhed należy, obok Herizu, Bidżaru i Sarouku, do perskich dywanów o wysokim runie, co czyni go rozsądnym wyborem do przedpokoju, holu wejściowego czy na każdą intensywnie użytkowaną podłogę. Niżej strzyżony Kaszmar sprawdzi się w jadalni, gdzie trzeba przesuwać krzesła. Rozmiary obejmują pełną skalę: Meszhed i Kaszmar słyną z dużych dywanów salonowych i sztuk ponadwymiarowych, natomiast Kuczan rzadko przekracza około 1,8 metra szerokości i 4 metry długości, bo ogranicza go zwarte krosnoZobacz w słowniku dywanów plemienne, a część jego produkcji stanowią małe torby i dywaniki.

Sygnowane manufaktury są chorasańską specjalnością, a najwięcej ich w Meszhedzie. Astan Kods Razawi, fundacja sanktuarium, tkała najpierw wyłącznie na potrzeby własnych sal i dziedzińców, a w 1983 roku rozrosła się w jedno z największych w kraju producentów ręcznie tkanych dywanów; jej renoma opiera się na barwieniu, które daje niezwykle głębokie czerwienie i błękity. Manufakturę KhadiviZobacz w słowniku dywanów, założoną przez projektanta, który doszedł do stanowiska majstra w warsztacie AmoghliZobacz w słowniku dywanów, prowadzi nadal jeden z jego synów. Warsztat SaberZobacz w słowniku dywanów, wyspecjalizowany w dywanach monumentalnych, przestał sygnować swoje prace po śmierci założyciela, a warsztat ZarinehZobacz w słowniku dywanów, pamiętany z kremowych teł i cienkich jak włos wici, zamknięto kilkadziesiąt lat temu. Sygnowanych dywanów z tych dwóch domów jest więc skończona liczba i właśnie to przyciąga do nich kolekcjonerów.

Dywan perski to dywan ręcznie tkany w Iranie, a tradycja, z której wyrasta, jest najstarszą udokumentowaną na świecie. Najstarszy zachowany egzemplarz, dywan pazyryskiZobacz w słowniku dywanów, przetrwał w zamarzniętym kurhanie i pochodzi z V wieku p.n.e. — sprzed mniej więcej 2500 lat — a mimo to jest już dziełem dojrzałym, nie próbą nowicjusza. To, co zaczęło się jako ciepłe, wytrzymałe pokrycia podłóg w plemiennych domostwach, przez kolejne stulecia wyrosło na sztukę, z której czerpie każdy inny kraj tkający dywany orientalne.

Dzisiejszy wygląd dywanu perskiego ukształtowały dwa późniejsze rozdziały. Za dynastii Safawidów, w latach 1501–1732, dwór wspierał tkactwo na równi z malarstwem i kaligrafią, a warsztaty Tabrizu, Heratu, Kashanu i Kermanu tworzyły arcydzieła, które dziś można oglądać w muzeach. To wtedy pojawił się wielki centralny medalionZobacz w słowniku dywanów, a wzory stały się na tyle złożone, że osobny projektant — często malarz miniatur — rysował je na kartonie tkackim, według którego pracował tkacz. Drugi rozdział przypadł na XIX wiek i czasy dynastii Kadżarów: produkcja osiągnęła wówczas historyczny szczyt, eksport do Europy i Ameryki przeżywał rozkwit, a warsztatowy przemysł dywanowy, którego spadkobiercy tkają do dziś, przybrał nowoczesną formę.

Branża dzieli dywany perskie na trzy grupy. Dywany miejskie — TabrizZobacz w słowniku dywanów, KashanZobacz w słowniku dywanów, KermanZobacz w słowniku dywanów, Nain, IsfahanZobacz w słowniku dywanów — powstają w warsztatach według narysowanego projektu, mają najwyższą gęstość węzłówZobacz w słowniku dywanów i występują w najszerszej gamie kolorów, rozmiarów i wzorów. Dywany wiejskie, takie jak HerizZobacz w słowniku dywanów, BakhtiariZobacz w słowniku dywanów czy KarajaZobacz w słowniku dywanów, plasują się pośrodku: są przeważnie geometryczne i w dużej mierze tkane z pamięci. Dywany nomadów — BeludżZobacz w słowniku dywanów, QashqaiZobacz w słowniku dywanów i dywany turkmeńskie, każdy nazwany od ludu, który go tka — powstają na małych, przenośnych krosnach, dlatego są mniejsze, a ich śmiały, geometryczny rysunek rodzi się w głowie tkacza, a nie na papierze.

Język wzorów czerpie z bogatego zasobu motywów: palmet Shah AbbasiZobacz w słowniku dywanów, płynnych arabesek, drobnego, powtarzalnego wzoru herati, medalionów, kompozycji ogrodowych i drzewa życia. W połączeniu z lokalnymi upodobaniami tworzą one style, które wprawne oko od razu przypisze do właściwego regionu — od śmiałych geometrycznych medalionów Heriz po delikatne, krzywoliniowe motywy kwiatowe Isfahanu.

Klasyczna paleta opiera się na barwnikach naturalnych: czerwieniach marzanny, błękitach indygo, żółcieniach szafranu i łagodnych odcieniach kości słoniowej, zestawionych w harmonijne połączenia dopracowywane przez stulecia. Naturalne barwniki pięknie się starzeją — łagodnieją i nabierają patyny, za którą ceni się starsze dywany — a lekkie różnice tonu między partiami barwienia, czyli efekt zwany abrashZobacz w słowniku dywanów, są znakiem naturalnego barwienia w małych kadziach, a nie wadą.

Niemal każdy dywan perski to dywan wełniany: runoZobacz w słowniku dywanów powstaje z wełny, a od niej w dużej mierze zależy jakość dywanu. Najlepsza wełnaZobacz w słowniku dywanów pochodzi od stad z wysokogórskich pastwisk, gdzie rośnie gęstsza i bogatsza w naturalne tłuszcze; wełna z wiosennej strzyży przewyższa jesienną, a ręczne przędzenie daje cieńszą i miększą nić niż przędzenie maszynowe. Szlachetne egzemplarze łączą wełniane runo z jedwabnymi akcentami, a na samym szczycie stoi dywan jedwabny, tkany w całości z czystego jedwabiu. Osnowa i wątekZobacz w słowniku dywanów są zwykle bawełniane w dywanach miejskich, wełniane w dywanach nomadów i w starszych egzemplarzach, a jedwabne w absolutnie najwyższej klasie.

Każdy węzeł wiąże się ręcznie, jeden po drugim, na jeden z dwóch sposobów: jako asymetryczny węzeł perskiZobacz w słowniku dywanów, typowy dla środkowego i wschodniego Iranu, albo jako symetryczny węzeł tureckiZobacz w słowniku dywanów, powszechny na północnym zachodzie, odkąd w XI i XII wieku wprowadzili go tkacze seldżuccy. Duży dywan liczy około dwóch milionów węzłów, a jego utkanie może zająć tkaczowi mniej więcej rok.

Gęstość węzłów to liczba, na której skupia się niemal każdy, kto kupuje swój pierwszy dywan orientalnyZobacz w słowniku dywanów, a najdoskonalsze egzemplarze na jedwabnej osnowie rzeczywiście osiągają nawet 1000 węzłów na cal kwadratowy. GęstośćZobacz w słowniku dywanów ma jednak znaczenie tylko w takim stopniu, w jakim wymaga jej rysunek: krzywoliniowy Isfahan potrzebuje drobnego splotu, by zachować ostrość, a geometryczny Heriz słynie z trwałości przy umiarkowanej liczbie węzłów. Materiał, symetria, harmonia barw i stan mówią o jakości więcej niż jakakolwiek pojedyncza liczba.

Dywan perski odnajduje się w nowoczesnym wnętrzu równie naturalnie jak w klasycznym: jako dywan do salonu, wokół którego układa się cała aranżacja, spokojna baza pod stołem w jadalni albo cichszy akcent w sypialni. Pielęgnacja nie jest wymagająca: delikatne odkurzanie bez szczotki obrotowej, od czasu do czasu obrócenie dywanu, by zużywał się równomiernie, i profesjonalne pranie mniej więcej co pięć lat — częściej w przedpokoju lub przy wejściu, rzadziej w pokoju, po którym mało się chodzi.

Ręcznie tkany dywan perski zwykle przeżywa swoich właścicieli. Stuletnie egzemplarze nierzadko przetrwały w bardzo dobrym stanie — z barwami, które zdążyły się ułożyć, i wciąż sprężystym runem — i często wyglądają lepiej niż w dniu, w którym zeszły z krosna. Dobrze wybrany i zadbany dywan zachowuje wartość i zamiast zostać zastąpiony nowym, przechodzi z pokolenia na pokolenie jako rodzinna pamiątka — a właśnie temu od zawsze służyły węzły, wełna i barwniki.