Rey (ری), het Rhagae van de klassieke geografie, ligt op de vlakte vlak ten zuiden van Teheran in het noorden van Iran, tegen de zuidflank van het Elboersgebergte. Het grootste deel van zijn geschiedenis was het een van de grote steden van de Iraanse hoogvlakte: een stad van de Meden, de Parthen en de Sassanieden, en later een Seltsjoekse hoofdstad, totdat de Mongolen haar in 1220 plunderden. Als zelfstandige stad is Rey daar nooit meer bovenop gekomen. Wat overbleef is Shahr-e Rey, een zuidelijke wijk van de agglomeratie Teheran, gegroeid rond het heiligdom van Shah Abd al-Azim. Vloerkleden met deze herkomst komen dus van de vlakte bij Teheran en uit de ateliers daar, en niet uit een dorp met één overgeleverd patroonboek.

Het is goed om daar duidelijk over te zijn. Rey hoort niet bij de klassieke weefnamen, en er bestaat geen eigen Rey-vormentaal zoals die er voor TabrizBekijk in het tapijtwoordenboek, KashanBekijk in het tapijtwoordenboek of KermanBekijk in het tapijtwoordenboek wel is. De weefplaats in de provincie Teheran met een eigen, gedocumenteerd karakter is Varamin, zo'n 40 km ten zuidoosten van Teheran, bekend om velden met een doorlopend mina khaniBekijk in het tapijtwoordenboek-patroon; Teheran zelf leverde vanaf het eind van de negentiende eeuw maar een kleine hoeveelheid fijn atelierwerk. Een vloerkleed met deze herkomst lees je daarom het best af aan wat het laat zien, en niet aan de plaatsnaam die eraan hangt.

De knoop is daarbij de betrouwbaarste aanwijzing. In Midden-, Oost- en Zuid-Iran wordt de asymmetrische knoopBekijk in het tapijtwoordenboek gelegd, ook wel de Perzische, farsi- of Senneh-knoop, en de vlakte bij Teheran hoort bij dat gebied en niet bij het noordwesten met zijn Turkse knoopBekijk in het tapijtwoordenboek. Het garen slaat om één kettingdraad heen en loopt onder de draad ernaast door, en de knoop wordt met de vingers gelegd in plaats van met een haak; juist daardoor kan de wever fijne details en gebogen lijnen vasthouden. Aan de achterkant oogt dat licht verspringend en schuin. De symmetrische of Turkse knoop omsluit twee kettingdraden tegelijk en laat zich zien als gelijkmatige kleine rechthoekjes; die hoort thuis in Turkije, de Kaukasus en Noordwest-Iran.

Onder de poolBekijk in het tapijtwoordenboek zit een constructie waarvan het loont de onderdelen bij naam te kennen. De ketting loopt over de lengte van het vloerkleed en wordt als eerste op het weefgetouwBekijk in het tapijtwoordenboek gespannen; de inslag kruist die horizontaal en gaat tussen de knooprijen door in en uit, enkel of dubbel. Samen vormen ze het fundament, en de knopen die om de ketting worden gelegd maken de pool waar je naar kijkt en op loopt. De franje is geen afwerking maar de ketting zelf, die aan de uiteinden naar buiten komt, en de vlakke kelimstrookBekijk in het tapijtwoordenboek tussen pool en franje is extra inslag die dat uiteinde dichtzet. De zijkanten zijn omwikkeld: garen dat rond de buitenste kettingdraden is geslagen.

Geteld op de achterkant geeft het aantal knopenBekijk in het tapijtwoordenboek per vierkante inch, in de handel afgekort tot KPSI, aan hoe dicht een vloerkleed geknoopt is, ongeveer zoals pixels iets zeggen over een beeldscherm. Omdat de dichtheidBekijk in het tapijtwoordenboek meebeweegt met het motief, en gezichten en klein bloemwerk hoger uitkomen dan een open fond, is het eerlijk om twee of drie plekken te tellen en daar het gemiddelde van te nemen. De getallen vallen lager uit dan nieuwkomers verwachten: een goed antiek Kashan-tapijt met gebogen, stedelijke tekening kan rond de 240 knopen per vierkante inch uitkomen en is dan nog altijd een middelfijn weefsel dat zijn patroon helder draagt. Dichtheid heeft alleen zin waar de tekening erom vraagt: gebogen en bloemige patronen hebben haar nodig, geometrische niet.

Een hoog knoopgetal is op zichzelf trouwens geen keurmerk. Bij verder gelijke omstandigheden gaat een dichter geknoopt vloerkleed iets beter tegen slijtage, maar HerizBekijk in het tapijtwoordenboek en BijarBekijk in het tapijtwoordenboek worden laag tot middeldicht geknoopt en horen bij de sterkste Perzische tapijten die er zijn, terwijl er genoeg zeer fijn nieuw werk bestaat dat middelmatig is en genoeg losser geknoopte antieke stukken die veel waard zijn. De kwaliteit van de wolBekijk in het tapijtwoordenboek, de gelijkmatigheid van het weefsel, de zekerheid van de tekening en de kleurstoffen zeggen meer dan het getal. Lees de dichtheid dus als één aanwijzing naast andere, niet als een rapportcijfer.

Wol bepaalt het meeste van wat een koper werkelijk merkt. Ze is zacht onder de voet, houdt vlekken op afstand, neemt de kleurstof diep op zodat de kleuren jarenlang hun kracht behouden, isoleert tegen een koude vloer en houdt stof vast in plaats van het rond te laten dwarrelen, en daarom passen wollen vloerkleden goed in huishoudens die daar gevoelig voor zijn. De vacht wordt geschoren, waarbij de wol van de voorjaarsscheerbeurt als de beste kwaliteit geldt, daarna gewassen om vet en vuil eruit te halen, gecarboniseerd om achtergebleven plantenresten te verwijderen, gekaard zodat de wolvezels evenwijdig komen te liggen, en ten slotte tot garen gesponnen, met het spinnewiel of met de hand. Goed voorbereide voorjaarswol voelt in de hand meteen anders aan.

Aan het dessin zie je betrouwbaarder tot welke traditie een stuk behoort dan aan het herkomstetiket. Een bloemig medaillonBekijk in het tapijtwoordenboek waarvan het hart uit één grote bloem is opgebouwd of uit vele kleine die tot één vorm samenkomen, met kleinere medaillons erboven, eronder en opzij en dunne, vertakte ranken over het veld, is de taal van de stedelijke ateliers. Achter die centrale vorm staat de lotus, in deze traditie een heilige bloem. Een hoekiger, geometrisch medaillonBekijk in het tapijtwoordenboek met ingevulde hoekstukkenBekijk in het tapijtwoordenboek en een lichter veld eromheen komt juist van dorps- en nomadengetouwen, waar de wever de tekening uit het hoofd kent in plaats van haar van een patroontekeningBekijk in het tapijtwoordenboek over te nemen.

De geschiedenis gaat hier over een stad en niet over een weefgetouw. Rey was in de elfde en twaalfde eeuw een belangrijk Seltsjoeks centrum, de tijd waarin Turkstalige wevers de symmetrische knoop naar Perzië brachten, een invloed die in Tabriz, Azerbeidzjan en HamadanBekijk in het tapijtwoordenboek nog altijd af te lezen valt. De Mongoolse plundering maakte een einde aan die stad, en de weefcentra die in elk overzicht van het Perzische tapijt terugkomen liggen elders: Tabriz, HeratBekijk in het tapijtwoordenboek, Kashan en Kerman onder de Safawieden, en tijdens de negentiende-eeuwse bloei onder de Kadjaren Tabriz, SultanabadBekijk in het tapijtwoordenboek, Kerman en MashhadBekijk in het tapijtwoordenboek, toen de vraag uit Engeland en Duitsland Europese en Amerikaanse bedrijven naar de Perzische productie trok.

Zo'n vloerkleed een plek geven is niet ingewikkeld. Een medaillondessin werkt als het middelpunt van een kamer, gecentreerd op de vloer zelf of op de tafel en de zithoek, want het oog komt tot rust waar het medaillon ligt; een doorlopend dessin verdraagt meubels die erop staan beter. Draai het kleed om voordat je beslist, want op de achterkant zie je de knoop, de dichtheid en de regelmaat van het weefsel in één oogopslag, en controleer meteen de poolhoogte en de stevigheid van de zijkanten. Die vier dingen voorspellen beter hoe een vloerkleed bij je thuis zal bevallen dan welk etiket ook.

Een Perzisch tapijt is een handgeknooptBekijk in het tapijtwoordenboek tapijt uit Iran, en de traditie erachter is de oudst gedocumenteerde ter wereld. Het oudste bewaard gebleven tapijt, het Pazyryk-tapijtBekijk in het tapijtwoordenboek, werd gevonden in een bevroren grafheuvel en dateert uit de vijfde eeuw v.Chr., zo’n 2.500 jaar geleden. Toch is het al vakwerk van hoog niveau, geen beginnerswerk. Wat begon als warme, slijtvaste kleden voor nomadengezinnen, groeide in de loop van die eeuwen uit tot de kunstvorm waaraan elk ander tapijtland iets heeft ontleend.

Twee latere hoofdstukken bepaalden hoe een Perzisch tapijt er vandaag uitziet. Onder de Safawidische dynastie, van 1501 tot 1732, bevorderde het hof de weefkunst naast de schilderkunst en de kalligrafie, en maakten de ateliers van TabrizBekijk in het tapijtwoordenboek, HeratBekijk in het tapijtwoordenboek, KashanBekijk in het tapijtwoordenboek en KermanBekijk in het tapijtwoordenboek de meesterwerken die nu in musea te zien zijn. In die tijd verscheen het grote middenmedaillonBekijk in het tapijtwoordenboek, en werden de dessins zo complex dat een aparte ontwerper – vaak een miniatuurschilder – het patroon op een karton tekende: de patroontekeningBekijk in het tapijtwoordenboek die de wever volgde. Het tweede hoofdstuk volgde in de negentiende eeuw, onder de Qajar-dynastieBekijk in het tapijtwoordenboek. De productie bereikte toen haar historische hoogtepunt, de export naar Europa en Amerika bloeide op en de atelierindustrie kreeg haar moderne vorm; de ateliers die daar rechtstreeks uit voortkomen, weven nog altijd.

De handel deelt Perzische tapijten in drie families in. Stadstapijten – Tabriz, Kashan, Kerman, Nain, IsfahanBekijk in het tapijtwoordenboek – worden in ateliers naar een patroontekening geweven, hebben de hoogste knoopdichtheidBekijk in het tapijtwoordenboek en bestaan in de grootste verscheidenheid aan kleuren, maten en dessins. Dorpstapijten zoals HerizBekijk in het tapijtwoordenboek, BakhtiarBekijk in het tapijtwoordenboek en KarajaBekijk in het tapijtwoordenboek zitten daartussenin: meestal geometrisch en grotendeels uit het hoofd geknoopt. NomadentapijtenBekijk in het tapijtwoordenboek, zoals die van de Beloutch, de TurkmenenBekijk in het tapijtwoordenboek en de QashqaiBekijk in het tapijtwoordenboek, dragen de naam van het volk dat ze weeft. Ze ontstaan op kleine, draagbare weefgetouwen en vallen daardoor kleiner uit; hun krachtige geometrische tekening komt uit het hoofd van de wever, niet van papier.

De vormtaal put uit een rijk repertoire aan motieven: Shah AbbasiBekijk in het tapijtwoordenboek-palmetten, vloeiende arabesken, het kleine, steeds herhaalde Herati-patroonBekijk in het tapijtwoordenboek, medaillons, en tuin- en levensboomcomposities. Samen met regionale gewoonten ontstaan zo stijlen die een kenner in één oogopslag thuisbrengt, van de krachtige geometrische medaillons van Heriz tot de fijne, kromlijnige bloemmotieven van Isfahan.

Het klassieke palet rust op natuurlijke kleurstoffen: meekraprood, indigoblauw, saffraangeel en zachte ivoortinten, samengebracht in combinaties die door de eeuwen heen zijn verfijnd. Natuurlijke kleurstoffen worden mooi oud en verzachten tot de patina die oudere tapijten zo gewild maakt. Kleine toonverschillen tussen verfpartijenBekijk in het tapijtwoordenboek – het effect dat abrashBekijk in het tapijtwoordenboek heet – zijn het kenmerk van natuurlijk verven in kleine partijen, geen fout.

De poolBekijk in het tapijtwoordenboek van handgeknoopte tapijten uit Iran is bijna altijd van wolBekijk in het tapijtwoordenboek, en die wol bepaalt voor een groot deel de kwaliteit van een tapijt. De beste vacht komt van schapen op hoge bergweiden, waar de wol dikker groeit en meer natuurlijke lanolineBekijk in het tapijtwoordenboek bevat. Wol van de voorjaarsscheerbeurt is beter dan die van de najaarsscheerbeurt, en handgesponnen garenBekijk in het tapijtwoordenboek geeft een fijnere, zachtere draad dan machinaal gesponnen garen. Fijne stukken krijgen zijden accenten in de wollen pool, en de allerfijnste zijn zuiver zijden tapijten. Het grondweefsel is bij stadstapijten meestal van katoen, bij nomadentapijten en oudere stukken van wol, en in de absolute topklasse van zijde.

Elke knoop wordt één voor één met de hand gelegd: ofwel als asymmetrische Perzische knoopBekijk in het tapijtwoordenboek, die gebruikelijk is in Centraal- en Oost-Iran, ofwel als symmetrische Turkse knoopBekijk in het tapijtwoordenboek, die in het noordwesten gangbaar is sinds Seltsjoekse wevers hem in de elfde en twaalfde eeuw introduceerden. Een groot tapijt telt zo’n twee miljoen knopen en kan een wever ongeveer een jaar bezighouden.

Wie voor het eerst een oosters tapijtBekijk in het tapijtwoordenboek koopt, staart zich vaak blind op de knoopdichtheid, en de fijnste stukken met een zijden grondweefselBekijk in het tapijtwoordenboek halen inderdaad tot 1.000 knopen per vierkante inch. Maar dichtheidBekijk in het tapijtwoordenboek telt alleen voor zover de tekening erom vraagt: een kromlijnig Isfahan-tapijt heeft een fijne knoping nodig om scherp te blijven, terwijl een geometrisch Heriz-tapijt ook met een bescheiden aantal knopen bekendstaat als bijzonder slijtvast. Materiaal, symmetrie, kleurharmonie en staat zeggen meer over de kwaliteit dan welk los getal ook.

Perzische tapijten passen even vanzelfsprekend in een moderne als in een klassieke kamer: als blikvanger in de woonkamer, als rustige basis onder de eettafel of als ingetogen accent in de slaapkamer. Het onderhoud is eenvoudig: voorzichtig stofzuigen zonder roterende borstelBekijk in het tapijtwoordenboek, af en toe draaien voor een gelijkmatige slijtage en ongeveer eens in de vijf jaar een professionele wasbeurt – vaker in een hal of entree, minder vaak in een rustige kamer.

Een handgeknoopt Perzisch tapijt gaat doorgaans langer mee dan zijn eigenaars. Stukken van een eeuw oud zijn regelmatig nog in uitstekende staat, met kleuren die tot rust zijn gekomen en een soepele pool, en zien er vaak beter uit dan toen ze van het weefgetouwBekijk in het tapijtwoordenboek kwamen. Een goed gekozen, goed onderhouden tapijt behoudt zijn waarde en gaat als familie-erfstuk over op de volgende generatie in plaats van vervangen te worden – en precies daarvoor waren de knopen, de wol en de kleurstoffen altijd al bedoeld.