KermanWysokiej klasy dywany perskie z Kermanu w południowym Iranie, miasta słynącego z mistrzów farbiarzy, leżącego na dawnym szlaku handlowym między Iranem a Indiami i będącego jednym z historycznych ośrodków tkactwa dywanowego. Wzory są bardzo różnorodne: kwiatowe i allover, drzewo życia, kompozycje myśliwskie, ogrodowe i z otwartym polem, delikatne „wiosenne” wzory z maleńkich kwiatków oraz charakterystyczna technika „wazonowa”. Runo to zwykle miękka wełna kork na bawełnianej podstawie, czasem wełniano-jedwabne albo z czystego jedwabiu. W jednym dywanie może być od 15 do 30 kolorów: głównie głębokie czerwienie, kilka odcieni błękitu, zieleń i krem, a w nowszych dywanach także pastele, takie jak szampański, limonkowa zieleń, róż i szaroniebieski. Mniej więcej połowa dywanów Kerman, pochodząca z warsztatów niższej klasy, jest wiązana węzłem jufti, oszczędnościowym skrótem dającym rzadszy splot niższej jakości.Zobacz w słowniku dywanów leży na południowym wschodzie Iranu i jest stolicą prowincji o tej samej nazwie oraz otaczającego ją okręgu. Miasto rozłożyło się na skraju wyżynnej pustyni, tam gdzie Wyżyna Irańska zwraca się ku dawnym szlakom prowadzącym do Indii. W starszym piśmiennictwie europejskim spotyka się zapis Kirman, a antyczna prowincja wokół miasta nosiła nazwę Karmania; samo miejsce jest zasiedlone od starożytności. Jego położenie miało znaczenie handlowe na długo przed dywanami, bo kupcy podróżujący między Iranem a Indiami zatrzymywali się tu po drodze. Zamożność, wełnaNaturalne włókno zwierzęce, z którego wykonuje się runo dywanów wysokiej jakości, a w niektórych także podstawę. Wełna jest trwała, sprężysta, odporna na plamy i trudnopalna, daje pod stopami wrażenie miękkości i amortyzacji, izoluje od zimna, chętnie przyjmuje barwnik i utrzymuje go przez wiele lat. Zatrzymuje też cząsteczki kurzu, co pomaga ograniczać reakcje alergiczne. Jakość zależy przede wszystkim od tego, gdzie pasą się owce: pastwiska wysokogórskie i dobra pasza dają wełnę grubszą i bardziej tłustą, a do najbardziej znanych cenionych gatunków należą wełny manchesterska, nowozelandzka i z Ghazni. Strzyżenie wczesną wiosną i ręczne przędzenie (cieńsza, miększa nić niż przy przędzeniu maszynowym) jeszcze ją poprawiają, natomiast cienka, sucha wełna z padłych owiec trafia do tańszych dywanów.Zobacz w słowniku dywanów i stały kontakt z zagranicznymi nabywcami, które przyniósł ten ruch handlowy, to praktyczne powody, dla których tkactwo zapuściło korzenie akurat tutaj, a nie gdzie indziej na południu kraju.

Tkactwo jest w tym mieście znacznie starsze, niż sugerowałaby historia jego eksportu. Za Safawidów Kerman należał do największych ośrodków dywanowych Persji, wymienianych jednym tchem z Tabrizem, Kaszanem i Heratem, i właśnie z epoki dworskiej wywodzi się dzisiejszy podział pracy: wzory stały się zbyt złożone, by tkacz mógł je wymyślać przy krośnie, więc projektant rysował karton, a tkacz go wykonywał. W XIX wieku narodził się nie sam kunszt, lecz nastawiony na handel przemysł. Za Kadżarów rozkwitł eksport do Europy i Ameryki, a zagraniczne firmy zakładały własne manufaktury na terenie Persji; Kerman wymieniany jest wśród głównych ośrodków tej produkcji, obok Tabrizu, Sultanabadu i Meszhedu.

W przyjętym podziale tkactwa perskiego Kerman zalicza się razem z Tabrizem, Kaszanem, Isfahanem i Nain do grupy miejskiej, manufakturowej, a nie do wyrobów wiejskich czy nomadycznych. Takie dywany powstają pod dachem, na dużych, nieruchomych krosnach, a doświadczeni tkacze pracują według gotowego rysunku. Dlatego ich wzory są wyważone, powtarzalne i poprawnie rozwiązane w narożnikach, co w tkactwie wiejskim zdarza się rzadko. Krzywoliniowa ornamentyka kwiatowa typu kermańskiego wymaga dokładnie takich warunków. Tkacz improwizujący z pamięci nie utrzyma wijącego się pędu w rytmie na przestrzeni trzech metrów; karton i manufaktura owszem.

To kolor naprawdę wyróżnia ten region na tle pozostałych. Kerman zachował własną tradycję farbiarską, a tamtejsi mistrzowie zasłynęli właśnie liczbą odcieni, jakie potrafili uzyskać, a potem zestawić w jednym dywanie. Typowy dywan kermański ma od piętnastu do trzydziestu wyraźnie różnych barw, czyli więcej niż niemal każdy inny rodzaj dywanu perskiego, a efektem nie jest chaos, lecz głębia: stopniowanie w obrębie jednego kwiatu, jednego liścia, jednego odcinka bordiury sprawia, że rysunek wydaje się plastyczny, a nie płaski.

W palecie historycznej prym wiodą głębokie czerwienie i błękity w kilku natężeniach, wsparte zieleniami i kremowymi tłami, z akcentami zieleni, różu i jasnego błękitu. W tych ramach zestawienia bywają tak różne, że region opisuje się raczej przez jego rozpiętość niż przez jedną rozpoznawalną kolorystykę. Ma to znaczenie także przy zakupie. Dywan o tak bogatej gamie podchwytuje i powtarza znacznie więcej kolorów obecnych we wnętrzu niż dywan dwubarwny, a często spaja meble i tkaniny, które poza tym nie mają ze sobą nic wspólnego.

Nowsza produkcja idzie w inną stronę. Dominują w niej pastele: szampański beż, limonkowa zieleń, delikatny róż i szarawy błękit, a głębokich czerwieni i mocnych błękitów dawnych wyrobów w zasadzie brakuje. To dywany spokojniejsze od swoich dziewiętnastowiecznych poprzedników i dobrze czują się w jasnych, współczesnych wnętrzach, ale to raczej nowa odmiana niż norma regionu. Jeśli szukasz gęstego, nasyconego Kermanu ze starych opisów, pastelowe egzemplarze tego nie dadzą, a różnicę widać z drugiego końca pokoju.

Drugą rzeczą, z której słynie ten region, jest rozpiętość wzornictwa. Przeważa ornament kwiatowy, jak we wszystkich wyrobach miejskich, najczęściej w postaci centralnego medalionu na zdobionym polu, przy czym sam medalionDuży motyw pośrodku pola dywanu, wokół którego układa się reszta kompozycji; duży medalion centralny został podobno wprowadzony w epoce Safawidów (XVI–XVII wiek). Medaliony kwiatowe, typowe dla dywanów miejskich, takich jak Tabriz, Kashan i Sarouk, odczytuje się często jako kwiat lotosu, a sam motyw interpretowano też jako odzwierciedlenie wnętrza kopuły meczetu; medaliony geometryczne, zwykle sześciokątne lub rombowe, wyróżniają dywany wiejskie i plemienne, takie jak Heriz i Zanjan. Medalion może występować samodzielnie, łączyć się z czterema narożnikami, być otoczony mniejszymi medalionami powyżej i poniżej albo powtarzać się wzdłuż chodnika. Dywany bez motywu centralnego określa się jako allover. W dobrze wykonanym dywanie medalion leży pośrodku, a narożniki są swoimi wzajemnymi odbiciami lustrzanymi na tyle wiernie, na ile pozwala praca ręczna.Zobacz w słowniku dywanów odczytuje się jako lotos, kwiat o dawnych sakralnych skojarzeniach w symbolice dywanu perskiego. Równie często spotyka się wzory pokrywające całą powierzchnię, a bywa, że obie kompozycje łączy się ze sobą. Wśród wzorów, z których region szczególnie słynie, jest tak zwana wiosna: bardzo drobne, bardzo misterne kwiaty rozsypane obficie po całym polu, co naraz wymaga od tkacza drobności splotu, a od farbiarza pełnej skali barw.

Regularnie pojawiają się tu dwa dawne motywy. Drzewo życiaWzór, w którym jedno duże, misternie rozbudowane drzewo wznosi się przez większą część pola, otoczone ornamentem roślinnym, a wśród jego gałęzi rozmieszczone są ptaki, zwierzęta i kwiaty. Drzewo może też zajmować jedną kwaterę dywanu o wzorze ogrodowym z kwaterami albo pojawiać się jako wzór bordiury. W tradycji perskiej uosabia związek ziemi ze środowiskiem, bywa też odczytywane jako łącznik nieba z ziemią i symbolizuje siłę, mądrość oraz ciągłość życia. Występuje w dywanach Tabriz, Kashan, Isfahan, Kerman i Malayer oraz w dywanach beludżyckich.Zobacz w słowniku dywanów wypełnia większość pola jednym wielkim drzewem otoczonym ptakami, zwierzętami i kwitnącymi gałęziami; odczytuje się je jako więź ziemi z tym, co z niej wyrasta, a gdzie indziej jako siłę, mądrość i długie życie, przy czym ujęcie kermańskie uchodzi za niepodobne do żadnego innego. BotehMotyw w kształcie kropli z wygiętym ku górze czubkiem, od stuleci wszechobecny w tkactwie perskim i kaszmirskim. Perskie słowo tłumaczy się jako „pączkujący kwiat lub roślina”, a motyw symbolizuje wzrost i odrodzenie; odczytuje się go też jako cyprys, który gnie się na wietrze, lecz rzadko się łamie, jako płomień, nasiono, szyszkę albo stylizowany migdał. Gdy w XIX wieku szkockie manufaktury zaczęły naśladować szale kaszmirskie, boteh stał się na Zachodzie znany jako „paisley”, od miasta Paisley. Na dywanach powtarza się zwykle na całym polu, zwłaszcza w dywanach Tabriz, Sarouk, Kerman, Mashhad i Malayer.Zobacz w słowniku dywanów, motyw w kształcie łezki lub szyszki, znany europejskim nabywcom jako paisley, powtarza się rzędami na całym tle; samo słowo oznacza po persku pączkującą roślinę i symbolizuje wzrost oraz odnowę. Oba motywy tka się także w Tabrizie i Malayerze, a drzewo życia jest u siebie również w Kaszanie i Isfahanie.

Kompozycje z otwartym polem, częste w nowszych dywanach kermańskich, pozostawiają większość tła w jednym kolorze, z dużymi odstępami między motywami. Wywodzą się ze zdobnictwa okładek Koranu, gdzie centralny medalion umieszczano na szerokim, gładkim polu, i występują w trzech odmianach: z jednym medalionem pośrodku, z medalionami powtarzanymi albo z motywami rozsypanymi po całej powierzchni. Na przeciwnym biegunie stoją dywany ogrodowe, których pole dzieli się na siatkę kwater, a każda z nich jest oprawionym oknem na kwiaty, cyprysy i ptaki, oraz dywany myśliwskie, gdzie po kwitnącym tle suną jeźdźcy i zwierzyna.

Budowa jest niezmienna: bawełniana osnowa i wełniane runoPowierzchnia dywanu lub wykładziny, utworzona ze stojących włókien w postaci ciętych pęczków lub pętelek. W dywanie wiązanym ręcznie tworzą ją przycięte końce tysięcy wełnianych lub jedwabnych węzłów, zawiązanych na osnowie rząd po rzędzie, lekko przystrzyganych w trakcie tkania, a ostateczną wysokość nadaje im dopiero strzyżenie przy wykończeniu. Grubość runa, mierzona od spodu dywanu do wierzchołka runa, waha się zwykle od niskiej, około 3–6 mm (1/8–1/4 cala), do wysokiej, około 13–16 mm (1/2–5/8 cala). Drobne, gęste wzory przycina się krótko, by rysunek pozostał ostry; wyższe runo sprawdza się przy dużym natężeniu ruchu i ciężkich meblach, a niższe tam, gdzie liczy się prześwit pod drzwiami, oraz w wilgotnych pomieszczeniach.Zobacz w słowniku dywanów. Wełna to kork, delikatny i miękki podszerstek owiec z tego regionu, i to jemu dobry dywan kermański zawdzięcza swoją szczególną miękkość oraz lekki połysk, zmieniający się wraz ze światłem. Kork nie jest zastrzeżony dla Kermanu, bo sięgają po niego także IsfahanPerskie dywany miejskie z Isfahanu w środkowym Iranie, należące do najdrobniej wiązanych na świecie: zwykle 500–700 KPSI (węzłów na cal kwadratowy, czyli mniej więcej 7750–10 850 węzłów na 10 × 10 cm), ustępujące pod tym względem jedynie dywanom z Qom. Większość tka się z drobnej wełny kork z młodych owiec; niektóre mają runo z jedwabiu i wełny na jedwabnej lub bawełnianej podstawie, a kilka podobno jest z czystego jedwabiu. Wzory czerpią z natury i z architektury miasta — od układów z medalionem i narożnikami oraz kwiatowych układów allover po sceny myśliwskie, drzewa życia, nisze modlitewne i obrazowe ogrody — zwykle w miękkich pastelach z indygo i jaskrawą czerwienią na tle w kolorze kości słoniowej. Większość dywanów jest sygnowana, a duże rozmiary są rzadkie i drogie.Zobacz w słowniku dywanów, TabrizDywany z Tabriz, wielkiego miasta w północno-zachodnim Iranie i dawnej stolicy Safawidów, oraz z okolicznych wsi, gdzie początki tkactwa sięgają co najmniej XVI wieku. Tkacze używają węzła tureckiego i małych metalowych haczyków, które dają bardzo regularne, symetryczne wzory, zwykle na bawełnianej podstawie (w najdrobniej tkanych egzemplarzach jedwabnej), często z podwójnym wątkiem, z runem od krótko przystrzyżonego do średniego. Gęstość węzłów waha się od około 8 do 78 węzłów na cm² (od 50 do 500 na cal kwadratowy, KPSI); dywany na jedwabnej podstawie mogą przekraczać 93 węzły na cm² (600 na cal kwadratowy), a jedwabne akcenty dodają żywości wzorom kwiatowym. Niektóre warsztaty tkają wyłącznie dywany z wełny i jedwabiu, preferując pastelowe barwy. Tabriz oferuje najszerszy wybór wzorów i barw spośród wszystkich perskich ośrodków: wzory medalionowe, kwiatowe, herati, myśliwskie i wazonowe, a także większość dywanów figuralnych z portretami. Dywan sprzedawany jako „w stylu Tabriz” niekoniecznie został utkany w Tabriz.Zobacz w słowniku dywanów i Meszhed, ale Kerman należy do jego głównych ośrodków. W części egzemplarzy do wełnianego runa wplata się jedwab, by podkreślić akcenty, a nieliczne tka się runem z czystego jedwabiu, co wyostrza rysunek i odpowiednio podnosi cenę.

W Kermanie stosuje się węzeł asymetrycznyAsymetryczny węzeł dywanów wiązanych ręcznie, odpowiednik symetrycznego węzła tureckiego (Ghiordes). Tkacz owija przędzę wokół jednej nitki osnowy i przeprowadza ją pod sąsiednią, zwykle pracując ręcznie, bez haczyka. Od spodu dywanu węzły wyglądają na przesunięte lub ułożone ukośnie, a nie jak równe kwadraty, a runo jest miększe w dotyku; węzeł ten pozwala na drobniejszy detal i większą gęstość węzłów. W Iranie orientacyjna reguła wiąże go z dywanami środkowej, wschodniej i południowej części kraju (Kashan, Isfahan, Nain, Kerman), podczas gdy północno-zachodnia i zachodnia część woli węzeł turecki, choć zdarzają się wyjątki. Delikatne krzywoliniowe wzory kwiatowe często przypisuje się właśnie jemu, ale dywany z węzłem tureckim potrafią być równie misterne.Zobacz w słowniku dywanów, zwykle nazywany perskim, tak samo jak w Kaszanie, Isfahanie, Meszhedzie i Nain; węzeł symetrycznyJeden z dwóch głównych rodzajów węzła w dywanach wiązanych ręcznie, zwany też węzłem symetrycznym (drugim jest asymetryczny węzeł perski, czyli senneh). Przędza jest owinięta wokół dwóch sąsiednich nitek osnowy, a oba jej końce wychodzą pomiędzy nimi, dlatego od spodu widać małe, równe, z grubsza kwadratowe główki węzłów; tkacze często wiążą go haczykiem. Nazwę zawdzięcza miastu Ghiordes (dziś Gördes) w Turcji; jest typowy dla Turcji, Kaukazu i północno-zachodniego Iranu (Tabriz, Bidjar, Heriz, wiejskie dywany Hamadan), dokąd podobno wprowadzili go Turcy seldżuccy, i daje trwałe, precyzyjne runo. Węzłowi perskiemu często przypisuje się drobniejszy rysunek, jednak rodzaj węzła jest tendencją, a nie granicą: dywany Tabriz wiązane węzłem tureckim osiągają około 78 węzłów na cm² (około 500 na cal kwadratowy, KPSI).Zobacz w słowniku dywanów, czyli turecki, należy do Turcji, Kaukazu i północno-zachodniego Iranu, a do środkowej części kraju trafia wyłącznie wraz z niektórymi wyrobami wiejskimi i nomadycznymi. Żadna pojedyncza liczba węzłówLiczba węzłów na jednym calu kwadratowym dywanu wiązanego ręcznie (KPSI, od ang. knots per square inch; 1 KPSI to około 15,5 węzła na 10 × 10 cm), liczona na spodzie dywanu za pomocą linijki przez pomnożenie liczby węzłów na jednym calu wysokości przez liczbę węzłów na jednym calu szerokości i uśredniana z dwóch lub trzech miejsc. Więcej węzłów daje ostrzejszy rysunek, jak na ekranie o wyższej rozdzielczości, a przy innych czynnikach bez zmian także nieco większą trwałość i wyższą cenę, ale sama gęstość nie przesądza o jakości: dywany Heriz i Bijar są trwałe przy niskiej i średniej gęstości węzłów, natomiast kwiatowe wzory krzywoliniowe rozmywają się, gdy węzłów jest za mało. Wartości mieszczą się w przedziale od poniżej około 80 w grubo tkanych dywanach plemiennych, takich jak Gabbeh i Qashqai, przez mniej więcej 120–225 w wielu dywanach wiejskich i 300–700 w drobnych dywanach miejskich, takich jak Nain i Isfahan, po 600–1000 i więcej w dywanach Qom z czystego jedwabiu.Zobacz w słowniku dywanów na cal kwadratowy (KPSI) nie opisuje tego regionu. Wyroby manufakturowe są gęsto wiązane i zachowują ostry rysunek, ale spora część produkcji, ta ze słabszych warsztatów, powstaje na węźle dżufti, w którym przędzę owija się wokół czterech nici osnowy zamiast dwóch. Tka się tak znacznie szybciej, a dywan wychodzi luźniejszy i lżejszy.

Kupującemu podpowiadają to ciężar i rysunek, a nie spód, po którym dżufti rzadko poznać na pierwszy rzut oka. Tak wiązany dywan jest zaskakująco lekki jak na swoje wymiary, waży blisko połowę tego, co porównywalny egzemplarz, a jego wzór mięknie: kwiaty i pędy, które powinny być ostre, wyglądają na rozmyte, jakby spikselowane, same kompozycje zaś bywają uboższe, z większą ilością pustego tła. Dywan kermański z dobrej manufaktury zachowuje się odwrotnie: trzyma drobny detal i wykorzystuje swoją szeroką gamę barw do cieniowania. Na bawełnianej osnowie taki dywan jest zbudowany na długie lata użytkowania w domu.

Dywan perski to dywan ręcznie tkany w Iranie, a tradycja, z której wyrasta, jest najstarszą udokumentowaną na świecie. Najstarszy zachowany egzemplarz, dywan pazyryskiNajstarszy znany dywan z runem na świecie, utkany około V wieku p.n.e. i odkryty w 1949 roku w zamarzniętym grobowcu scytyjskiego możnowładcy w syberyjskich górach Ałtaj. Rabusie grobów zostawili kurhan otwarty, więc zimno i wilgoć zamroziły komorę i zamknęły dywan w lodzie na około 2500 lat. Jego węzły symetryczne, około 36 na centymetr kwadratowy (mniej więcej 230 na cal kwadratowy), dowodzą, że tkactwo dywanowe było już w starożytności dojrzałą sztuką. Często opisuje się go jako najstarszy dywan perski i wczesne świadectwo tkactwa plemiennego, rzemiosła, które zrodziło się jako ochrona przed zimnem i wilgocią. Jest eksponowany w Ermitażu w Petersburgu.Zobacz w słowniku dywanów, przetrwał w zamarzniętym kurhanie i pochodzi z V wieku p.n.e. — sprzed mniej więcej 2500 lat — a mimo to jest już dziełem dojrzałym, nie próbą nowicjusza. To, co zaczęło się jako ciepłe, wytrzymałe pokrycia podłóg w plemiennych domostwach, przez kolejne stulecia wyrosło na sztukę, z której czerpie każdy inny kraj tkający dywany orientalne.

Dzisiejszy wygląd dywanu perskiego ukształtowały dwa późniejsze rozdziały. Za dynastii Safawidów, w latach 1501–1732, dwór wspierał tkactwo na równi z malarstwem i kaligrafią, a warsztaty Tabrizu, Heratu, Kashanu i Kermanu tworzyły arcydzieła, które dziś można oglądać w muzeach. To wtedy pojawił się wielki centralny medalionDuży motyw pośrodku pola dywanu, wokół którego układa się reszta kompozycji; duży medalion centralny został podobno wprowadzony w epoce Safawidów (XVI–XVII wiek). Medaliony kwiatowe, typowe dla dywanów miejskich, takich jak Tabriz, Kashan i Sarouk, odczytuje się często jako kwiat lotosu, a sam motyw interpretowano też jako odzwierciedlenie wnętrza kopuły meczetu; medaliony geometryczne, zwykle sześciokątne lub rombowe, wyróżniają dywany wiejskie i plemienne, takie jak Heriz i Zanjan. Medalion może występować samodzielnie, łączyć się z czterema narożnikami, być otoczony mniejszymi medalionami powyżej i poniżej albo powtarzać się wzdłuż chodnika. Dywany bez motywu centralnego określa się jako allover. W dobrze wykonanym dywanie medalion leży pośrodku, a narożniki są swoimi wzajemnymi odbiciami lustrzanymi na tyle wiernie, na ile pozwala praca ręczna.Zobacz w słowniku dywanów, a wzory stały się na tyle złożone, że osobny projektant — często malarz miniatur — rysował je na kartonie tkackim, według którego pracował tkacz. Drugi rozdział przypadł na XIX wiek i czasy dynastii Kadżarów: produkcja osiągnęła wówczas historyczny szczyt, eksport do Europy i Ameryki przeżywał rozkwit, a warsztatowy przemysł dywanowy, którego spadkobiercy tkają do dziś, przybrał nowoczesną formę.

Branża dzieli dywany perskie na trzy grupy. Dywany miejskie — TabrizDywany z Tabriz, wielkiego miasta w północno-zachodnim Iranie i dawnej stolicy Safawidów, oraz z okolicznych wsi, gdzie początki tkactwa sięgają co najmniej XVI wieku. Tkacze używają węzła tureckiego i małych metalowych haczyków, które dają bardzo regularne, symetryczne wzory, zwykle na bawełnianej podstawie (w najdrobniej tkanych egzemplarzach jedwabnej), często z podwójnym wątkiem, z runem od krótko przystrzyżonego do średniego. Gęstość węzłów waha się od około 8 do 78 węzłów na cm² (od 50 do 500 na cal kwadratowy, KPSI); dywany na jedwabnej podstawie mogą przekraczać 93 węzły na cm² (600 na cal kwadratowy), a jedwabne akcenty dodają żywości wzorom kwiatowym. Niektóre warsztaty tkają wyłącznie dywany z wełny i jedwabiu, preferując pastelowe barwy. Tabriz oferuje najszerszy wybór wzorów i barw spośród wszystkich perskich ośrodków: wzory medalionowe, kwiatowe, herati, myśliwskie i wazonowe, a także większość dywanów figuralnych z portretami. Dywan sprzedawany jako „w stylu Tabriz” niekoniecznie został utkany w Tabriz.Zobacz w słowniku dywanów, KashanWysokiej klasy dywany perskie z miasta Kashan w środkowym Iranie, ośrodka tkackiego od epoki Safawidów w XVII wieku, gdy władcy wypoczywali tam i wyposażali swoje wille w miejscowe dywany. Runo to zwykle sama wełna, często importowana wełna manchesterska, o średniej wysokości, na bawełnianej podstawie; dywany z wełny i jedwabiu są w większości starsze. Kompozycje są uporządkowane i mało zróżnicowane: medalion centralny, medalion z pasującymi narożnikami albo kwiatowe wzory allover, a do tego rzadki wzór zwany Darbari, podobno z niewielką bordiurą lub w ogóle bez niej. Dywany o wymiarach około 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp) i mniejsze są bardziej zróżnicowane, mają na przykład wzory drzewa życia, wazonów i ptaków. Klasyczne barwy to głęboka czerwień, granat i krem; żółte lub zielone pola są rzadkie, a nowsze dywany są utrzymane w łagodniejszych pastelach.Zobacz w słowniku dywanów, KermanWysokiej klasy dywany perskie z Kermanu w południowym Iranie, miasta słynącego z mistrzów farbiarzy, leżącego na dawnym szlaku handlowym między Iranem a Indiami i będącego jednym z historycznych ośrodków tkactwa dywanowego. Wzory są bardzo różnorodne: kwiatowe i allover, drzewo życia, kompozycje myśliwskie, ogrodowe i z otwartym polem, delikatne „wiosenne” wzory z maleńkich kwiatków oraz charakterystyczna technika „wazonowa”. Runo to zwykle miękka wełna kork na bawełnianej podstawie, czasem wełniano-jedwabne albo z czystego jedwabiu. W jednym dywanie może być od 15 do 30 kolorów: głównie głębokie czerwienie, kilka odcieni błękitu, zieleń i krem, a w nowszych dywanach także pastele, takie jak szampański, limonkowa zieleń, róż i szaroniebieski. Mniej więcej połowa dywanów Kerman, pochodząca z warsztatów niższej klasy, jest wiązana węzłem jufti, oszczędnościowym skrótem dającym rzadszy splot niższej jakości.Zobacz w słowniku dywanów, Nain, IsfahanPerskie dywany miejskie z Isfahanu w środkowym Iranie, należące do najdrobniej wiązanych na świecie: zwykle 500–700 KPSI (węzłów na cal kwadratowy, czyli mniej więcej 7750–10 850 węzłów na 10 × 10 cm), ustępujące pod tym względem jedynie dywanom z Qom. Większość tka się z drobnej wełny kork z młodych owiec; niektóre mają runo z jedwabiu i wełny na jedwabnej lub bawełnianej podstawie, a kilka podobno jest z czystego jedwabiu. Wzory czerpią z natury i z architektury miasta — od układów z medalionem i narożnikami oraz kwiatowych układów allover po sceny myśliwskie, drzewa życia, nisze modlitewne i obrazowe ogrody — zwykle w miękkich pastelach z indygo i jaskrawą czerwienią na tle w kolorze kości słoniowej. Większość dywanów jest sygnowana, a duże rozmiary są rzadkie i drogie.Zobacz w słowniku dywanów — powstają w warsztatach według narysowanego projektu, mają najwyższą gęstość węzłówLiczba węzłów na jednym calu kwadratowym dywanu wiązanego ręcznie (KPSI, od ang. knots per square inch; 1 KPSI to około 15,5 węzła na 10 × 10 cm), liczona na spodzie dywanu za pomocą linijki przez pomnożenie liczby węzłów na jednym calu wysokości przez liczbę węzłów na jednym calu szerokości i uśredniana z dwóch lub trzech miejsc. Więcej węzłów daje ostrzejszy rysunek, jak na ekranie o wyższej rozdzielczości, a przy innych czynnikach bez zmian także nieco większą trwałość i wyższą cenę, ale sama gęstość nie przesądza o jakości: dywany Heriz i Bijar są trwałe przy niskiej i średniej gęstości węzłów, natomiast kwiatowe wzory krzywoliniowe rozmywają się, gdy węzłów jest za mało. Wartości mieszczą się w przedziale od poniżej około 80 w grubo tkanych dywanach plemiennych, takich jak Gabbeh i Qashqai, przez mniej więcej 120–225 w wielu dywanach wiejskich i 300–700 w drobnych dywanach miejskich, takich jak Nain i Isfahan, po 600–1000 i więcej w dywanach Qom z czystego jedwabiu.Zobacz w słowniku dywanów i występują w najszerszej gamie kolorów, rozmiarów i wzorów. Dywany wiejskie, takie jak HerizWyraziste dywany wiejskie z okolic Heriz w północno-zachodnim Iranie, niedaleko Tabriz, najbardziej znane ze wszystkich perskich dywanów wiejskich. Bardzo trwałe czynią je gruba, wytrzymała wełna w runie na bawełnianej podstawie, zwykle z podwójnym wątkiem dla większej grubości, oraz niska do średniej gęstość węzłów (zwykle podawana jako około 120–170 KPSI, czyli węzłów na cal kwadratowy, mniej więcej 1900–2600 na 10 × 10 cm); wytrzymałość wełny tradycyjnie przypisuje się górskiej wodzie zawierającej miedź. Klasyczny wzór to duży, kanciasty medalion z czterema narożnikami, czasem układ allover, w rdzawej czerwieni, którą tradycyjnie przypisuje się minerałom miedzi w miejscowej rzece, z ciemnym granatem i kremem. Bakshaish i Serapi, ten drugi liczący dziś ponad sto lat, są ich starszymi odmianami.Zobacz w słowniku dywanów, BakhtiariBarwne dywany plemienia Bakhtiari z gór Zagros, które było koczownicze, dopóki w XIX wieku znaczna jego część nie osiadła na południowy zachód od Isfahanu; dziś jego tkactwo rozciąga się na ponad 200 wsi, przy czym mniejsze egzemplarze to zwykle prace plemienne, a większe pochodzą z wiosek tego regionu. Podstawa jest zwykle bawełniana, a runo wykonuje się z wełny własnych owiec plemienia, choć niektóre małe wyroby plemienne są w całości wełniane. Każdy rząd ubija się tak mocno, że runo wychodzi gęste i trwałe. Charakterystyczne układy to wzór ogrodowy z kwaterami (Khesti, także Kheshti) — siatka obramowanych kwadratów, z których każdy przedstawia scenę ogrodową, mającą być widokiem na raj — oraz układ z medalionem i narożnikami, z półgeometrycznym medalionem centralnym. Zwykłymi barwami pola są głęboka czerwień i ciemny granat.Zobacz w słowniku dywanów czy KarajaDywany wiejskie z grupy wsi w regionie Azerbejdżan w Iranie, na zachodnim skraju obszaru tkackiego Heriz, nazwane od wsi Karaja położonej w ich centrum. Wełniane runo na bawełnianej podstawie (bardzo stare egzemplarze mogą mieć podstawę wełnianą), węzeł turecki i pojedynczy wątek, dlatego runo jest cieńsze i miększe niż w zwykle dwuwątkowych dywanach Heriz, a gęstość węzłów jest niska do średniej. Dwa wyraziste, geometryczne medaliony o hakowatych krawędziach zazwyczaj występują na przemian wzdłuż chodnika, często na innym kolorze tła przy każdym powtórzeniu, a na szerokich dywanach powtarzające się medaliony układają się w geometryczny wzór allover, w pomarańczowoczerwonych odcieniach, błękitach, kremach i brązach. Miękkie, cienkie runo i znaczna długość, niekiedy ponad 6 m (20 stóp), sprawiają, że dywany te są popularne jako chodniki korytarzowe i schodowe.Zobacz w słowniku dywanów, plasują się pośrodku: są przeważnie geometryczne i w dużej mierze tkane z pamięci. Dywany nomadów — BeludżDywany plemienne tkane przez Beludżów z pogranicza północno-wschodniego Iranu i Afganistanu, którzy swoje wyroby sprzedają na bazarze w mieście Mashhad, ponieważ w okolicy mają niewielu nabywców. Wzory łączą wpływy tureckie, perskie i kaukaskie, a najbliższe są tkactwu turkmeńskiemu, które powstało wcześniej: powtarzające się gule (kwiaty osadzone w ośmiokątach), boteh, motywy drzewa życia i wzory modlitewne, przeważnie na polu ciemnogranatowym, czerwonym lub brązowym, z akcentami w kolorze kości słoniowej i ciemnofioletowymi, choć nowsze dywany bywają jaśniejsze. Cienkie runo jest wełniane, zwykle na wełnianej podstawie. Ponieważ tkacze wciąż się przemieszczają i nie mogą rozstawiać dużych krosien, dywany są małe, zwykle 1,2 × 1,8 m (4 × 6 stóp), 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp) lub mniejsze, a chodniki mają zaledwie około 3–3,7 m (10–12 stóp) długości i 0,46–1,5 m (1,5–5 stóp) szerokości.Zobacz w słowniku dywanów, QashqaiDywany plemienne tkane przez Qashqai, koczownicze plemię południowo-zachodniego Iranu, które łączy grupy turkijskie, arabskie, kurdyjskie i Lurów i zamieszkuje ten region co najmniej od XVI wieku. Wzory powstają z pamięci, a nie według spisanych planów; łączą układy geometryczne i medalionowe, czasem w prostszej, oszczędnie zdobionej postaci, ze zwierzętami, roślinami i przedmiotami codziennego użytku, w klejnotowych czerwieniach, szafranowym złocie i indygo, często na głęboko czerwonym lub ciemnogranatowym tle. Gruba, twarda w tkaniu wełna z własnych stad plemienia jest trwała, a zarazem miękka i tworzy gęste runo średniej wysokości na podstawie bawełnianej lub wełnianej, dobrze znoszące miejsca o dużym ruchu; niewielkie krosna sprawiają, że rozmiary pozostają małe: zwykle 1,2 × 1,8 m (4 × 6 stóp) lub 1,5 × 2,1 m (5 × 7 stóp), do tego chodniki.Zobacz w słowniku dywanów i dywany turkmeńskie, każdy nazwany od ludu, który go tka — powstają na małych, przenośnych krosnach, dlatego są mniejsze, a ich śmiały, geometryczny rysunek rodzi się w głowie tkacza, a nie na papierze.

Język wzorów czerpie z bogatego zasobu motywów: palmet Shah AbbasiKlasyczny perski styl kwiatowy nazwany od szacha Abbasa, władcy z dynastii Safawidów, który narodził się jako wzór z królewskiego dworu około 400 lat temu. Jego główne cechy to stylizowane liście palmet przypominające pióra oraz kwiaty lotosu, prastary symbol długiego życia, ułożone w ścisłej symetrii z wijącym się ornamentem wokół medalionu centralnego, często w formie rozety. We wczesnych egzemplarzach przeważają głębokie czerwienie i błękity, w późniejszych dywanach tego stylu często sięga się po stonowane barwy neutralne. Wzór występuje w dywanach Kashan, Nain i Tabriz.Zobacz w słowniku dywanów, płynnych arabesek, drobnego, powtarzalnego wzoru herati, medalionów, kompozycji ogrodowych i drzewa życia. W połączeniu z lokalnymi upodobaniami tworzą one style, które wprawne oko od razu przypisze do właściwego regionu — od śmiałych geometrycznych medalionów Heriz po delikatne, krzywoliniowe motywy kwiatowe Isfahanu.

Klasyczna paleta opiera się na barwnikach naturalnych: czerwieniach marzanny, błękitach indygo, żółcieniach szafranu i łagodnych odcieniach kości słoniowej, zestawionych w harmonijne połączenia dopracowywane przez stulecia. Naturalne barwniki pięknie się starzeją — łagodnieją i nabierają patyny, za którą ceni się starsze dywany — a lekkie różnice tonu między partiami barwienia, czyli efekt zwany abrashSubtelne zmiany barwy w dywanie wykonanym ręcznie, często widoczne jako poziome pasy w poprzek pola dywanu. Powstają dlatego, że kolejne partie barwnika nigdy nie są identyczne, że różnice w zawartości tłuszczu i olejów w wełnie sprawiają, iż barwy z upływem lat zmieniają się nierównomiernie, a w kremowych partiach tkanych z wełny niefarbowanej także dlatego, że włókno z wiekiem zmienia odcień. Abrash z czasem często staje się wyraźniejszy, dlatego w starszym dywanie uchodzi za oznakę barwników naturalnych i pracy ręcznej, a nie za wadę, a w nowszym dywanie nadal kontroluje się jednolitość barwy. Naśladują go celowo dywany maszynowe i niektóre nowe dywany ręcznie wiązane.Zobacz w słowniku dywanów, są znakiem naturalnego barwienia w małych kadziach, a nie wadą.

Niemal każdy dywan perski to dywan wełniany: runoPowierzchnia dywanu lub wykładziny, utworzona ze stojących włókien w postaci ciętych pęczków lub pętelek. W dywanie wiązanym ręcznie tworzą ją przycięte końce tysięcy wełnianych lub jedwabnych węzłów, zawiązanych na osnowie rząd po rzędzie, lekko przystrzyganych w trakcie tkania, a ostateczną wysokość nadaje im dopiero strzyżenie przy wykończeniu. Grubość runa, mierzona od spodu dywanu do wierzchołka runa, waha się zwykle od niskiej, około 3–6 mm (1/8–1/4 cala), do wysokiej, około 13–16 mm (1/2–5/8 cala). Drobne, gęste wzory przycina się krótko, by rysunek pozostał ostry; wyższe runo sprawdza się przy dużym natężeniu ruchu i ciężkich meblach, a niższe tam, gdzie liczy się prześwit pod drzwiami, oraz w wilgotnych pomieszczeniach.Zobacz w słowniku dywanów powstaje z wełny, a od niej w dużej mierze zależy jakość dywanu. Najlepsza wełnaNaturalne włókno zwierzęce, z którego wykonuje się runo dywanów wysokiej jakości, a w niektórych także podstawę. Wełna jest trwała, sprężysta, odporna na plamy i trudnopalna, daje pod stopami wrażenie miękkości i amortyzacji, izoluje od zimna, chętnie przyjmuje barwnik i utrzymuje go przez wiele lat. Zatrzymuje też cząsteczki kurzu, co pomaga ograniczać reakcje alergiczne. Jakość zależy przede wszystkim od tego, gdzie pasą się owce: pastwiska wysokogórskie i dobra pasza dają wełnę grubszą i bardziej tłustą, a do najbardziej znanych cenionych gatunków należą wełny manchesterska, nowozelandzka i z Ghazni. Strzyżenie wczesną wiosną i ręczne przędzenie (cieńsza, miększa nić niż przy przędzeniu maszynowym) jeszcze ją poprawiają, natomiast cienka, sucha wełna z padłych owiec trafia do tańszych dywanów.Zobacz w słowniku dywanów pochodzi od stad z wysokogórskich pastwisk, gdzie rośnie gęstsza i bogatsza w naturalne tłuszcze; wełna z wiosennej strzyży przewyższa jesienną, a ręczne przędzenie daje cieńszą i miększą nić niż przędzenie maszynowe. Szlachetne egzemplarze łączą wełniane runo z jedwabnymi akcentami, a na samym szczycie stoi dywan jedwabny, tkany w całości z czystego jedwabiu. Osnowa i wątekDwa systemy nitek tworzące podstawę dywanu: osnowa, czyli pionowe nitki naciągnięte na krosno jako pierwsze, oraz wątek, czyli poziome nitki przeprowadzane przez osnowę między rzędami węzłów. Podstawa jest zwykle bawełniana, choć w dywanach plemiennych i starszych często spotyka się wełnę, a w bardzo drobnych — jedwab. Dywany jednowątkowe, standardowe w szerszej okolicy Hamadan, mają na spodzie zygzakowate rzędy białych punktów osnowy i cieńsze runo, natomiast konstrukcja z podwójnym wątkiem, standardowa w drobnych, gęsto tkanych dywanach oraz w dywanach Bijar i Heriz, osnowę ukrywa i daje grubsze, gęstsze runo. Końce osnowy tworzą frędzle, a dodatkowe rzędy wątku na obu końcach tworzą płasko tkany pas kilimowy, który zabezpiecza runo.Zobacz w słowniku dywanów są zwykle bawełniane w dywanach miejskich, wełniane w dywanach nomadów i w starszych egzemplarzach, a jedwabne w absolutnie najwyższej klasie.

Każdy węzeł wiąże się ręcznie, jeden po drugim, na jeden z dwóch sposobów: jako asymetryczny węzeł perskiAsymetryczny węzeł dywanów wiązanych ręcznie, odpowiednik symetrycznego węzła tureckiego (Ghiordes). Tkacz owija przędzę wokół jednej nitki osnowy i przeprowadza ją pod sąsiednią, zwykle pracując ręcznie, bez haczyka. Od spodu dywanu węzły wyglądają na przesunięte lub ułożone ukośnie, a nie jak równe kwadraty, a runo jest miększe w dotyku; węzeł ten pozwala na drobniejszy detal i większą gęstość węzłów. W Iranie orientacyjna reguła wiąże go z dywanami środkowej, wschodniej i południowej części kraju (Kashan, Isfahan, Nain, Kerman), podczas gdy północno-zachodnia i zachodnia część woli węzeł turecki, choć zdarzają się wyjątki. Delikatne krzywoliniowe wzory kwiatowe często przypisuje się właśnie jemu, ale dywany z węzłem tureckim potrafią być równie misterne.Zobacz w słowniku dywanów, typowy dla środkowego i wschodniego Iranu, albo jako symetryczny węzeł tureckiJeden z dwóch głównych rodzajów węzła w dywanach wiązanych ręcznie, zwany też węzłem symetrycznym (drugim jest asymetryczny węzeł perski, czyli senneh). Przędza jest owinięta wokół dwóch sąsiednich nitek osnowy, a oba jej końce wychodzą pomiędzy nimi, dlatego od spodu widać małe, równe, z grubsza kwadratowe główki węzłów; tkacze często wiążą go haczykiem. Nazwę zawdzięcza miastu Ghiordes (dziś Gördes) w Turcji; jest typowy dla Turcji, Kaukazu i północno-zachodniego Iranu (Tabriz, Bidjar, Heriz, wiejskie dywany Hamadan), dokąd podobno wprowadzili go Turcy seldżuccy, i daje trwałe, precyzyjne runo. Węzłowi perskiemu często przypisuje się drobniejszy rysunek, jednak rodzaj węzła jest tendencją, a nie granicą: dywany Tabriz wiązane węzłem tureckim osiągają około 78 węzłów na cm² (około 500 na cal kwadratowy, KPSI).Zobacz w słowniku dywanów, powszechny na północnym zachodzie, odkąd w XI i XII wieku wprowadzili go tkacze seldżuccy. Duży dywan liczy około dwóch milionów węzłów, a jego utkanie może zająć tkaczowi mniej więcej rok.

Gęstość węzłów to liczba, na której skupia się niemal każdy, kto kupuje swój pierwszy dywan orientalnyDywan wiązany ręcznie z krajów tkackich Azji i Bliskiego Wschodu, zwykle nazywany od miasta lub regionu, z którego pochodzi, i znany z misternych wzorów. W handlowym zestawieniu „perskie i orientalne” określenie „perskie” oznacza dywany wykonane w Iranie, a „orientalne” obejmuje pozostałe kraje pochodzenia, takie jak Turcja, Pakistan, Indie, Afganistan i Chiny, na przykład wytwarzane w Pakistanie dywany kazak, dywany o wzorach Oushak i dywany Buchara albo afgańskie dywany Khal Mohammadi; w szerokim rozumieniu słowo to obejmuje także dywany perskie. Naśladownictwa z Pakistanu, Indii lub Chin nie są perskie. Autentyczne są wyłącznie dywany wiązane ręcznie; niżej plasują się dywany tuftowane ręcznie, które bywają sprzedawane jako „ręcznie wykonane”, oraz dywany maszynowe. Kraj i miasto pochodzenia dywanu mówią kupującemu, czego może się spodziewać po jego typowych barwach i jakości.Zobacz w słowniku dywanów, a najdoskonalsze egzemplarze na jedwabnej osnowie rzeczywiście osiągają nawet 1000 węzłów na cal kwadratowy. GęstośćMiara tego, jak ciasno upakowany jest dywan. W dywanach maszynowych opisuje włókna w runie i oblicza się ją, mnożąc gramaturę runa przez 36 i dzieląc przez wysokość runa; większa gęstość zwykle oznacza lepszą trwałość i zachowanie wyglądu. W dywanach ręcznie wiązanych oznacza gęstość węzłów (KPSI, czyli liczbę węzłów na cal kwadratowy), liczoną na spodzie dywanu i uśrednianą z kilku miejsc (150 KPSI to około 23 węzłów na cm²). Podobnie jak rozdzielczość obrazu, większa gęstość pozwala na drobniejsze krzywizny i wyraźniejszy rysunek, zwykle przy niżej przystrzyżonym runie i większym nakładzie pracy, ale nie jest jedyną miarą jakości: zdecydowane, geometryczne dywany wiejskie tka się przy gęstości małej do średniej.Zobacz w słowniku dywanów ma jednak znaczenie tylko w takim stopniu, w jakim wymaga jej rysunek: krzywoliniowy Isfahan potrzebuje drobnego splotu, by zachować ostrość, a geometryczny Heriz słynie z trwałości przy umiarkowanej liczbie węzłów. Materiał, symetria, harmonia barw i stan mówią o jakości więcej niż jakakolwiek pojedyncza liczba.

Dywan perski odnajduje się w nowoczesnym wnętrzu równie naturalnie jak w klasycznym: jako dywan do salonu, wokół którego układa się cała aranżacja, spokojna baza pod stołem w jadalni albo cichszy akcent w sypialni. Pielęgnacja nie jest wymagająca: delikatne odkurzanie bez szczotki obrotowej, od czasu do czasu obrócenie dywanu, by zużywał się równomiernie, i profesjonalne pranie mniej więcej co pięć lat — częściej w przedpokoju lub przy wejściu, rzadziej w pokoju, po którym mało się chodzi.

Ręcznie tkany dywan perski zwykle przeżywa swoich właścicieli. Stuletnie egzemplarze nierzadko przetrwały w bardzo dobrym stanie — z barwami, które zdążyły się ułożyć, i wciąż sprężystym runem — i często wyglądają lepiej niż w dniu, w którym zeszły z krosna. Dobrze wybrany i zadbany dywan zachowuje wartość i zamiast zostać zastąpiony nowym, przechodzi z pokolenia na pokolenie jako rodzinna pamiątka — a właśnie temu od zawsze służyły węzły, wełna i barwniki.