HamadanTapijten uit de stad Hamadan in het westen van Iran, een al lang gevestigde weefstreek, en uit de meer dan 1.500 dorpen eromheen, die samen duizenden dessins voortbrengen. Dorpstapijten, vaak in de winter thuis door gezinnen geweven, zijn meestal kleinere tapijten of lopers (sommige langer dan 6 m, oftewel 20 voet) met geometrische dessins, zeshoekige of ruitvormige medaillons of Herati-dessins, in rood, diepblauw en crème, geknoopt met de symmetrische Turkse knoop en een knoopdichtheid die meestal laag tot middelhoog is. Stukken uit stadsateliers zijn bloemrijker en fijner geknoopt. De pool is wol op een katoenen fundering (bij sommige oudere tapijten wol), en de rond Hamadan gebruikelijke constructie met enkele inslag geeft doorgaans een zachte pool die dunner is dan bij tapijten met dubbele inslag.Bekijk in het tapijtwoordenboek ligt in het westen van Iran, hoofdstad van de gelijknamige provincie, aan de noordoostelijke flank van de Alvand in het Zagrosgebergte, op zo'n 1.800 meter hoogte. De hoofdweg van Bagdad over de Zagros richting Teheran loopt door de stad, en langs die weg bereikten de vloerkleden uit deze streek in grote aantallen de westerse markten. Onder de huidige stad ligt Ecbatana, hoofdstad van de Meden en later een zomerresidentie van de Achaemeniden; Hamadan geldt dan ook als een van de oudste onafgebroken bewoonde plaatsen van Iran. Hooggelegen weidegrond en een ligging aan een handelsroute verklaren heel nuchter waarom het weven hier wortel schoot en nooit meer verdween.

De naam op het etiket omvat veel meer dan alleen de stad. Het is een begrip met twee lagen: de werkplaatsen binnen de stad, en het enorme dorpsgebied eromheen, volgens de handel goed voor ruim vijftienhonderd nederzettingen. Elk dorp houdt doorgaans vast aan één of twee eigen dessins, waardoor onder die ene naam een enorme en allesbehalve eenduidige vormentaal schuilgaat. Het dorpsweven is bovendien seizoenswerk. De winters zijn op deze hoogte streng en families weven de koude maanden binnenshuis door, zodat een Hamadan uit een dorp in de meest letterlijke zin een winterkleed is.

Wie zo'n vloerkleed wil beoordelen, moet eerst bepalen om welke Hamadan het gaat. Stadsstukken komen van werkplaatsgetouwen: weelderiger, uitgesproken bloemrijk, merkbaar dichter geknoopt en vaak met fondkleuren die je in deze streek niet verwacht. Dorpsstukken zijn huisvlijt, gemaakt om te gebruiken, in kleinere maten en als loper, veel vaker geometrisch dan bloemrijk, en grover geknoopt. Geen van beide is een mindere uitvoering van de ander, maar het zijn twee verschillende producten, en vrijwel alle verwarring rond deze naam komt voort uit het op één hoop gooien ervan.

Het materiaal is bij allebei hetzelfde. De poolHet oppervlak van een tapijt, gevormd door rechtopstaande vezels in geknipte bundels of in lussen. Bij een handgeknoopt tapijt wordt het gevormd door de afgesneden uiteinden van duizenden wollen of zijden knopen die rij na rij op de schering zijn gelegd, tijdens het weven licht bijgeknipt en bij de afwerking door scheren op hun uiteindelijke hoogte gebracht. De dikte van de pool, gemeten van de achterzijde van het tapijt tot de bovenkant van de pool, loopt doorgaans van laag, ongeveer 3 tot 6 mm (⅛ tot ¼ inch), tot hoog, ongeveer 13 tot 16 mm (½ tot ⅝ inch). Fijne, dichte dessins worden kort geknipt om het patroon scherp te houden; een hogere pool is geschikt voor drukbelopen plekken en zware meubels, een lagere pool voor deuren die vrij moeten blijven en voor vochtige ruimten.Bekijk in het tapijtwoordenboek bestaat volledig uit wolDierlijke natuurvezel waarvan bij hoogwaardige tapijten de pool wordt gemaakt en bij sommige ook het grondweefsel. Wol is duurzaam, veerkrachtig, vlekbestendig en moeilijk ontvlambaar, voelt zacht en verend aan onder de voeten, isoleert tegen kou, neemt kleurstof gemakkelijk op en houdt die vele jaren vast. Ze houdt ook stofdeeltjes vast, wat allergische reacties helpt verminderen. De kwaliteit hangt vooral af van waar de schapen grazen: weiden op grote hoogte en goed voer leveren dikkere, vettere wol, en Manchester-wol, Nieuw-Zeelandse wol en Ghazni-wol zijn de bekendste geprezen voorbeelden. Scheren in het vroege voorjaar en handspinnen (dat een fijnere, zachtere draad geeft dan machinaal spinnen) verbeteren de kwaliteit nog verder, terwijl dunne, droge wol van dode schapen in goedkopere tapijten terechtkomt.Bekijk in het tapijtwoordenboek, van kudden die grazen op de hooggelegen bergweiden rond de stad. Ketting en inslag zijn gewoonlijk van katoen, wat het kleed haaks houdt en voorkomt dat een lange loper in de lengte gaat trekken. Oudere Hamadan-tapijten hadden juist een wollen fundament, en dat blijft een van de minder opvallende aanwijzingen om een stuk in de tijd te plaatsen: een wollen ketting en inslag onder een wollen pool wijzen doorgaans op een ouder vloerkleed en niet op een recent exemplaar.

Er wordt symmetrisch geknoopt, met de knoop die meestal Turks wordt genoemd. De verspreiding ervan in de Perzische weefkunst wordt doorgaans in de Seltsjoekse tijd geplaatst, in de elfde en twaalfde eeuw, en in Hamadan, TabrizTapijten uit Tabriz, de grote stad in het noordwesten van Iran en voormalige hoofdstad van de Safawiden, en uit de omliggende dorpen, waar het weven minstens tot de zestiende eeuw terug te voeren is. De wevers gebruiken de Turkse knoop en kleine metalen haken, wat zeer regelmatige, symmetrische dessins oplevert, meestal op een katoenen grondweefsel (zijde bij de allerfijnste stukken), vaak met dubbele inslag en met een pool die van kortgeschoren tot middelhoog loopt. De knoopdichtheid loopt uiteen van ruwweg 8 tot 78 knopen per cm² (ongeveer 50 tot 500 knopen per vierkante inch, KPSI); tapijten op een zijden fundering kunnen boven de 600 KPSI uitkomen (ruim 90 knopen per cm²), en accenten in zijde geven bloemdessins levendigheid. Sommige ateliers weven uitsluitend tapijten van wol en zijde, bij voorkeur in pasteltinten. Tabriz biedt de grootste verscheidenheid aan dessins en kleuren van alle Perzische weefcentra: medaillon-, bloem-, Herati-, jacht- en vaasdessins, plus de meeste figuratieve portrettapijten. Een tapijt dat als “Tabriz-stijl” wordt verkocht, is niet per se in Tabriz geweven.Bekijk in het tapijtwoordenboek en de ruimere regio Azerbeidzjan is die lijn nog het duidelijkst te zien. Daarbij hoort een constructie met een enkele inslagConstructie waarbij de wever tussen twee opeenvolgende knooprijen maar één inslagdraad doorvoert. Doordat de schering niet volledig wordt bedekt, toont de achterzijde van het tapijt een zigzag van kleine witte puntjes van de fundering, een gemakkelijke manier om deze constructie te herkennen, en is de pool doorgaans dunner en lager dan bij weven met dubbele inslag. Enkele inslag is de standaardwerkwijze in het ruimere gebied rond Hamadan, van Hamadan-, Karaja- en Mehraban-tapijten tot Senneh-tapijten en veel Koerdische stamtapijten, en in het door Hamadan beïnvloede type Malayer-tapijt.Bekijk in het tapijtwoordenboek: tussen elke rij knopen gaat één inslagdraad door het weefsel in plaats van twee. Aan de achterkant is dat meteen zichtbaar. Met maar één inslag blijft de ketting tussen de rijen deels onbedekt en tekent zich over de rugzijde een zigzag van witte stipjes af.

Die techniek is geen plaatselijk geheim. Ze is de standaard in het hele gebied rond Hamadan en bij de weefculturen aan de randen ervan, en komt net zo goed voor bij Koerdische stamkleden en bij SennehFijn geweven kleine tot middelgrote tapijten en lopers uit de Koerdische weefdorpen rond Senneh (het huidige Sanandaj) in het westen van Iran, bekend om hun nauwgezette, dunne, strakke constructie met enkele inslag op een katoenen grondweefsel met een wollen pool. De dessins zijn overwegend geometrische medaillons en allover-dessins, met daarnaast ook boteh- en Herati-motieven, in donkerrood, marineblauw en bruin, soms beige, met accenten in geel, rood, lichtgroen, oranje en wit. De stad heeft haar naam gegeven aan de “Senneh-knoop”, een andere naam voor de asymmetrische Perzische knoop, terwijl de wevers er in werkelijkheid de symmetrische Turkse knoop gebruiken.Bekijk in het tapijtwoordenboek, KarajaDorpstapijten uit een groep dorpen in de regio Azerbeidzjan in Iran, aan de westrand van het Heriz-weefgebied, genoemd naar het dorp Karaja in hun midden. Wollen pool op een katoenen fundering (zeer oude stukken kunnen een wollen fundering hebben), Turkse knoop en enkele inslag, waardoor de pool dunner en zachter is dan bij de meestal met dubbele inslag geweven Heriz, en de knoopdichtheid laag tot middelhoog is. Twee krachtige geometrische medaillons met haakachtige randen wisselen elkaar doorgaans af over de lengte van een loper, vaak met bij elke herhaling een andere grondkleur, en op brede tapijten komen de herhaalde medaillons over als een geometrisch allover-dessin, in oranjerood, blauw, crème en bruin. Door hun zachte, dunne pool en grote lengtes, sommige langer dan 6 m (20 voet), zijn ze populair als lopers voor gangen en trappen.Bekijk in het tapijtwoordenboek, MehrabanDorpstapijten uit het district Mehraban, een groep dorpen in het noorden van de regio Hamadan, grenzend aan Koerdisch Iran, zodat er Koerdische stijlen voorkomen. Het zijn tapijten met enkele inslag op katoen, geknoopt met de symmetrische (Turkse) knoop, met een middelhoge pool van fijne, zachte, glanzende, vettige wol, op velden in donkerblauw, donkerrood, crème, kameelhaarkleur of perzik. Oudere exemplaren zijn geometrisch, met repeterende medaillons en vogel- of dierenmotieven, en zijn grotendeels voor eigen gebruik van de wevers gemaakt; nieuwere volgen de bloemdessins van de Amerikaanse Sarough-tapijten. Het district staat bekend om zijn lopers, meestal 76–91 cm (2,5 tot 3 ft) breed en 1,8–6,1 m (6 tot 20 ft) lang. Het is niet het Meraban in Oost-Azerbeidzjan, waar tapijten in Heriz-stijl worden geweven.Bekijk in het tapijtwoordenboek en BakhtiariKleurrijke tapijten van de Bakhtiari, een stam uit het Zagrosgebergte die nomadisch leefde tot een groot deel zich in de negentiende eeuw ten zuidwesten van Isfahan vestigde en waarvan de weefkunst zich nu over meer dan 200 dorpen uitstrekt; kleinere stukken zijn doorgaans stamtapijten en grotere komen uit de dorpen van de streek. De fundering is meestal van katoen onder een wollen pool van de eigen schapen van de stam, al zijn sommige kleine stamstukken helemaal van wol, en elke rij wordt zo hard aangeslagen dat de pool dicht en duurzaam uitvalt. De kenmerkende dessins zijn het tuinpaneeldessin (Khesti, ook gespeld als Kheshti), een raster van omlijste vierkanten die elk een tuintafereel tonen als uitzicht op het paradijs, en het medaillon met hoekstukken, met een halfgeometrisch middenmedaillon. Diep rood en donker marineblauw zijn de gebruikelijke veldkleuren.Bekijk in het tapijtwoordenboek. Het resultaat is een dunner en soepeler weefsel dan bij een dubbel ingeslagen kleed met een vergelijkbaar knopenaantal, en een achterkant waarop het fundament leesbaar blijft. De pool die op dat weefsel staat is een verhaal apart en wisselt sterk: Hamadan wordt zowel gerekend tot de Perzische weefsels met een dikkere pool als genoemd als herkomst van lopers met een lage, zachte pool. Beoordeel de poolhoogte dus aan het vloerkleed zelf en niet aan de naam.

Geometrie voert de boventoon, vooral in de dorpen. Waar een medaillonGroot motief in het midden van het veld van een tapijt, waaromheen de rest van het dessin is opgebouwd; het grote middenmedaillon zou in de Safawidentijd (zestiende en zeventiende eeuw) zijn ingevoerd. Bloemmedaillons, typisch voor stadstapijten als Tabriz, Kashan en Sarough, worden vaak opgevat als een lotusbloem, en het motief is ook uitgelegd als een weerspiegeling van de binnenkant van de koepel van een moskee; Geometrische medaillons, vaak zeshoekig of ruitvormig, kenmerken dorps- en stamtapijten als Heriz en Zanjan. Een medaillon kan alleen staan, samengaan met vier hoekstukken, worden geflankeerd door kleinere medaillons boven en onder, of zich herhalen over de lengte van een loper. Tapijten zonder centraal motief heten allover. Bij een goed gemaakt tapijt zit het medaillon in het midden en spiegelen de hoekstukken elkaar, zo nauwkeurig als handwerk toelaat.Bekijk in het tapijtwoordenboek voorkomt, is het meestal zeshoekig of ruitvormig, opgebouwd uit rechte lijnen in plaats van als een gebogen rozetRond, bloemvormig ornament waarbij de bloemblaadjes gelijkmatig uit een middelpunt uitwaaieren, als een bloesem van bovenaf gezien. Vanaf ongeveer de zestiende eeuw, toen het bloemdessin Perzische tapijten bereikte, begonnen wevers midden in het veld een rozet te plaatsen, waaruit het centrale medaillon van florale stadstapijten ontstond, zoals het ronde rozetmedaillon met gekrulde lijnen op een rond Tabriz-tapijt in Shah Abbasi-dessin. Bij Abadeh-tapijten markeert een kleine rozet in marineblauw, rood of crème het midden van het medaillon, een manier om het type te herkennen. Rozetten herhalen zich ook langs de bordures, zoals in Tabriz- en Bakhtiari-tapijten, en tussen de ranken en palmetten van Sultanabad-tapijten.Bekijk in het tapijtwoordenboek. Ook geometrische dessins die het hele veld vullen zijn een vaste waarde: één vorm die zich over het veld herhaalt, waarbij de fondkleur binnen die vormen verspringt naarmate het patroon vordert, een familie van dessins die ook HerizKrachtige dorpstapijten uit het Heriz-gebied in het noordwesten van Iran, in de buurt van Tabriz, en de bekendste van alle Perzische dorpstapijten. Een grove, taaie wollen pool op een katoenen fundering, meestal met dubbele inslag voor extra dikte, en een lage tot middelhoge knoopdichtheid (gewoonlijk opgegeven als ongeveer 120 tot 170 KPSI, oftewel knopen per vierkante inch; ruwweg 1.900 tot 2.600 per 10 × 10 cm) maken ze zeer duurzaam; de kracht van de wol wordt van oudsher toegeschreven aan koperhoudend bergwater. Het klassieke dessin is een groot hoekig medaillon met vier hoekstukken, soms een allover-indeling, in een roestrood dat van oudsher wordt toegeschreven aan kopermineralen in de plaatselijke rivier, met donker marineblauw en crème. Bakshaish en Serapi, de laatste inmiddels meer dan een eeuw oud, zijn hun oudere vormen.Bekijk in het tapijtwoordenboek, Karaja en de Azerbeidzjaanse weefsels kennen. Bloemdessins, medaillons, medaillon met hoekstukkenIndeling rond één groot centraal medaillon, met in elk van de vier hoeken van het middenveld een bijpassend motief. Kashan-tapijten hebben doorgaans deze indeling, met hoekstukken die meestal dezelfde kleur hebben als het medaillon; ze komt ook voor in Hamadan-, Bakhtiari-, Kashmar-, Heriz- en Tabriz-tapijten. Voorbeelden uit dorpen en van stammen zijn meestal geometrisch, terwijl Bakhtiari-medaillons vaak halfgeometrisch zijn, omringd door geometrische motieven en gevuld met bloemmotieven.Bekijk in het tapijtwoordenboek en het herati-patroonKlassiek Perzisch dessin, opgebouwd uit een ruit die zich over het veld herhaalt, met in elke ruit een kleine bloem of enkele bladeren en met gebogen bladeren aan de zijkanten; de bladeren worden opgevat als gestileerde vissen, die naar verluidt om een lotus heen cirkelen. De naam komt van Herat, de stad in Afghanistan waar het dessin naar verluidt vandaan komt; het wordt ook visdessin genoemd, en Mahi betekent in het Perzisch “vis”. Het is een van de drie hoofdfamilies van dessins, geweven als allover-dessin of rond een centraal medaillon met ruiten binnen en buiten het medaillon, en komt soms voor als smalle bordure. Het is gebruikelijk in tapijten uit Tabriz, Sarough, Mashhad, Moud, Bidjar, Hamadan, Abadeh, Zanjan, Kerman en Kashan.Bekijk in het tapijtwoordenboek worden hier evengoed gemaakt, dus geometrie is een sterke neiging en geen regel.

Herati, ook wel mahi of visdessin genoemd, is een van de duidelijkste herkenningstekens van de streek: een kleine rozet in een ruit, omringd door gebogen bladeren, die zich over het hele veld herhaalt, zowel doorlopend als rond een medaillon. De naam verwijst naar HeratTapijten uit Herat, een historische stad in het westen van Afghanistan die in de tijd van de Safawiden (zestiende tot begin achttiende eeuw) tot de grootste tapijtproducerende centra behoorde, naast Tabriz, Kashan en Kerman. De stad geeft ook haar naam aan het Herati-patroon, een zich herhalende ruit met daarin een kleine bloem of blaadjes en met gebogen bladeren aan de zijkanten, dat naar verluidt daar is ontstaan en nog steeds in veel Perzische tapijten wordt geweven.Bekijk in het tapijtwoordenboek, de Afghaanse stad waar het patroon is ontstaan. De stad zelf heeft daarnaast een eigen specialiteit in golfarangBloemdessin dat met de stad Hamadan wordt verbonden, bekend om bijzonder mooie bloesems en beschouwd als een zeldzame soort bloemdessin. De Perzische naam gol-e farang betekent “vreemde bloem”, dat wil zeggen een bloem in Europese stijl.Bekijk in het tapijtwoordenboek, letterlijk 'Europese bloem', een zeldzaam bloemdessin met grote, natuurgetrouwe bloemen dat uitdrukkelijk bij de stad hoort en niet bij de dorpen. Hamadan wordt ook genoemd bij de weefsels met een open veld, een medaillon in een grotendeels leeg fond, en dat sluit aan bij het formelere werk uit de stad.

Drie fondkleuren dragen het grootste deel van de productie: rood, diepblauw en crème. Voor de accenten komen daar andere blauwtinten, ivoor en geel bij, en lopers krijgen gewoonlijk een rood of donker marineblauw fond met beige erdoorheen geweven. Dorpskleden blijven vrijwel zonder uitzondering dicht bij dat palet. De uitstapjes komen uit de werkplaatsen in de stad, inclusief fondkleuren, een helder geel bijvoorbeeld, die op een dorpsstuk misplaatst zouden staan. Verrast een Hamadan je met zijn fondkleur, dan komt hij hoogstwaarschijnlijk uit de stad.

De knoopdichtheidHet aantal knopen in één vierkante inch van een handgeknoopt tapijt (KPSI, knopen per vierkante inch; 1 KPSI is ongeveer 15,5 knopen per 10 × 10 cm). Het wordt aan de achterzijde met een liniaal geteld door het aantal knopen op één inch hoogte te vermenigvuldigen met het aantal op één inch breedte, gemiddeld over twee of drie plekken. Meer knopen geven scherper detail, zoals bij een scherm met een hogere resolutie, en, al het andere gelijk, iets meer duurzaamheid en een hogere prijs, maar knoopdichtheid alleen bepaalt de kwaliteit niet: Heriz en Bijar zijn bij een lage tot middelhoge dichtheid duurzaam, terwijl kromlijnige bloemdessins zonder voldoende knopen vervagen. De waarden lopen uiteen van minder dan ongeveer 80 bij grove stamtapijten als Gabbeh en Qashqai, via ruwweg 120 tot 225 bij veel dorpstapijten en 300 tot 700 bij fijne stadstapijten als Nain en Isfahan, tot 600 tot 1.000 of meer bij zuiver zijden Qum-tapijten.Bekijk in het tapijtwoordenboek ligt voor de streek als geheel ruwweg tussen 80 en 200 knopen per vierkante inch, in de handel afgekort tot KPSI. Dat is de klasse van stevige vloerkleden voor dagelijks gebruik, niet die van fijn werkplaatswerk. Binnen die marge keert de tweedeling tussen stad en dorp terug: werkplaatsstukken zitten aan de bovenkant, dorpsstukken laag tot middelhoog. Dat is goed om te weten wanneer je twee vloerkleden vergelijkt die onder dezelfde naam te koop staan, want dit is niet één kwaliteit. Het naburige MalayerDorpstapijten uit de plaats Malayer en omliggende dorpen tussen Arak en Hamadan, meestal gedateerd rond de negentiende eeuw en geweven langs een oude handelsroute die dessins van buitenaf aanvoerde. Een katoenen fundering, een wollen pool en de symmetrische Turkse knoop geven een fijner weefsel dan de meeste dorpstapijten, waarbij de pool vrij kort is geschoren om het detail te laten zien. Ruitvormige of zeshoekige medaillons, kleine witte stippen in de rand rond het medaillon en een touwachtig lus-effect in de eigen bordure van het tapijt zijn typische kenmerken. De zuidoostelijke stijl, die op de Sarough lijkt, heeft een dubbele inslag en is dikker, met bloemmedaillons of levensboomdessins; de noordwestelijke stijl, die op Hamadan lijkt, heeft een enkele inslag, is geometrisch en lichter van kleur. Kleine tapijten en lopers overheersen, meestal op een marineblauwe, dieprode of crèmekleurige ondergrond.Bekijk in het tapijtwoordenboek, waarvan de noordwestelijke dorpen op de Hamadan-manier weven, wordt meestal een tikje fijner geknoopt.

Lopers zijn het commerciële visitekaartje van de streek. Samen met Karaja en Mehraban biedt Hamadan meer keuze in lopers dan vrijwel elk ander Perzisch weefsel, van ongeveer 1,80 meter tot lengtes van ruim zes meter. Dat is precies het formaat dat een lange gang of een complete trap vraagt, en maar weinig weefcentra leveren het geregeld. De allerlangste exemplaren dragen meestal het herati-dessin. Ook brede lopers komen hier vandaan, vanaf zo'n 90 centimeter, en juist bij oudere stukken duiken die brede maten op. Afgezien van de gangloper werken de dorpsgetouwen vooral in kleinere maten.

In de praktijk is dit een vloerkleed dat gemaakt is voor druk loopverkeer: een katoenen fundament, een symmetrische knoopEen van de twee belangrijkste knopen van handgeknoopte tapijten, ook de symmetrische knoop genoemd (de andere is de asymmetrische Perzische of Senneh-knoop). Het garen wordt om twee naast elkaar liggende scheringdraden gelegd en beide uiteinden komen daartussen omhoog, zodat de achterzijde kleine, gelijkmatige, bijna vierkante knoopkopjes toont; wevers knopen hem vaak met een haak. De knoop is genoemd naar het stadje Ghiordes (het huidige Gördes) in Turkije en is typisch voor Turkije, de Kaukasus en het noordwesten van Iran (Tabriz, Bidjar, Heriz en dorpstapijten uit Hamadan), waar de Seltsjoekse Turken hem naar verluidt hebben geïntroduceerd; hij geeft een duurzame, nauwkeurige pool. Aan de Perzische knoop wordt vaak een fijnere detaillering toegeschreven, maar het knooptype is een tendens en geen grens: Tabriz-tapijten die met de Turkse knoop zijn geknoopt, halen ongeveer 78 knopen per cm² (circa 500 knopen per vierkante inch, KPSI).Bekijk in het tapijtwoordenboek en wol van hooggelegen, koude weiden leveren samen een slijtvast vloerkleed op en geen kwetsbaar pronkstuk. De invloed van de streek reikt bovendien tot buiten de eigen grenzen. Mehraban aan de noordrand en de noordwestelijke helft van Malayer weven allebei op de Hamadan-manier, en de ZanjanStamtapijten geweven door nomadische wevers in de regio Zanjan in het westen van Iran, in de buurt van de weefgebieden Bidjar en Hamadan. Compacte, draagbare weefgetouwen, die in de winter op de vlakten worden opgesteld, beperken de meeste stukken tot ongeveer 1,2 × 1,8 m (4 × 6 ft) of kleiner. De fundering is meestal van katoen en de pool is van wol van de eigen schapen van de wevers, in geometrische of Herati-dessins met beige, diep rood en blauw als hoofdkleuren; oudere stukken tonen vaak een centraal medaillon dat door een zeshoekig medaillon wordt omlijst. Stukken met Bidjar-invloed hebben een zeer stevige pool die bijna even dik is als die van een echte Bidjar, en dienen daarom als alternatief voor een Bidjar; stukken met Hamadan-invloed volgen de dessins en kleuren van Hamadan, met een iets dunnere pool dan Hamadan-tapijten.Bekijk in het tapijtwoordenboek-tapijten die er het dichtst bij worden gemaakt herhalen de dessins en kleuren van Hamadan met een dunnere pool. Wie deze constructie leert lezen, kan daarmee een flink deel van West-Iran lezen.

Een Perzisch tapijt is een handgeknooptTapijtconstructie waarbij de wever elke knoop van wollen of zijden poolgaren met de hand om aangrenzende scheringdraden legt op een weefgetouw, vervolgens een inslagdraad door de rij haalt en die aanslaat. De afgesneden knoopuiteinden vormen de pool, de schering en de inslag vormen het grondweefsel en de scheringuiteinden worden de franje. Een tapijt kan maanden of zelfs jaren in beslag nemen, en het werk laat subtiele onregelmatigheden na: dessins die niet volmaakt symmetrisch zijn, tegenoverliggende randen die enkele centimeters in lengte verschillen, een ongelijke franje. Authentieke Perzische, oosterse en Turkse tapijten zijn handgeknoopt, anders dan handgetufte tapijten (soms als “handgemaakt” verkocht) en machinaal gemaakte, waarvan de achterzijde stug aanvoelt en gelijkmatig is uitgelijnd.Bekijk in het tapijtwoordenboek tapijt uit Iran, en de traditie erachter is de oudst gedocumenteerde ter wereld. Het oudste bewaard gebleven tapijt, het Pazyryk-tapijtHet oudste bekende pooltapijt ter wereld, geweven omstreeks de vijfde eeuw v.Chr. en in 1949 gevonden in het bevroren graf van een Scythische edelman in het Altajgebergte in Siberië. Grafrovers lieten de grafheuvel open, waardoor de grafkamer bevroor en het tapijt door kou en vocht zo’n 2500 jaar in ijs werd ingesloten. De symmetrische knopen, ongeveer 36 per vierkante centimeter (ruwweg 230 per vierkante inch), laten zien dat tapijtweven in de oudheid al een volgroeide kunstvorm was. Het wordt vaak beschreven als het oudste Perzische tapijt en als vroeg bewijs van het weven door stammen, een ambacht dat als bescherming tegen kou en vocht begon. Het is te zien in de Hermitage in Sint-Petersburg.Bekijk in het tapijtwoordenboek, werd gevonden in een bevroren grafheuvel en dateert uit de vijfde eeuw v.Chr., zo’n 2.500 jaar geleden. Toch is het al vakwerk van hoog niveau, geen beginnerswerk. Wat begon als warme, slijtvaste kleden voor nomadengezinnen, groeide in de loop van die eeuwen uit tot de kunstvorm waaraan elk ander tapijtland iets heeft ontleend.

Twee latere hoofdstukken bepaalden hoe een Perzisch tapijt er vandaag uitziet. Onder de Safawidische dynastie, van 1501 tot 1732, bevorderde het hof de weefkunst naast de schilderkunst en de kalligrafie, en maakten de ateliers van TabrizTapijten uit Tabriz, de grote stad in het noordwesten van Iran en voormalige hoofdstad van de Safawiden, en uit de omliggende dorpen, waar het weven minstens tot de zestiende eeuw terug te voeren is. De wevers gebruiken de Turkse knoop en kleine metalen haken, wat zeer regelmatige, symmetrische dessins oplevert, meestal op een katoenen grondweefsel (zijde bij de allerfijnste stukken), vaak met dubbele inslag en met een pool die van kortgeschoren tot middelhoog loopt. De knoopdichtheid loopt uiteen van ruwweg 8 tot 78 knopen per cm² (ongeveer 50 tot 500 knopen per vierkante inch, KPSI); tapijten op een zijden fundering kunnen boven de 600 KPSI uitkomen (ruim 90 knopen per cm²), en accenten in zijde geven bloemdessins levendigheid. Sommige ateliers weven uitsluitend tapijten van wol en zijde, bij voorkeur in pasteltinten. Tabriz biedt de grootste verscheidenheid aan dessins en kleuren van alle Perzische weefcentra: medaillon-, bloem-, Herati-, jacht- en vaasdessins, plus de meeste figuratieve portrettapijten. Een tapijt dat als “Tabriz-stijl” wordt verkocht, is niet per se in Tabriz geweven.Bekijk in het tapijtwoordenboek, HeratTapijten uit Herat, een historische stad in het westen van Afghanistan die in de tijd van de Safawiden (zestiende tot begin achttiende eeuw) tot de grootste tapijtproducerende centra behoorde, naast Tabriz, Kashan en Kerman. De stad geeft ook haar naam aan het Herati-patroon, een zich herhalende ruit met daarin een kleine bloem of blaadjes en met gebogen bladeren aan de zijkanten, dat naar verluidt daar is ontstaan en nog steeds in veel Perzische tapijten wordt geweven.Bekijk in het tapijtwoordenboek, KashanFijne Perzische tapijten uit de stad Kashan in centraal Iran, sinds de tijd van de Safawiden in de zeventiende eeuw een weefcentrum, toen de heersers er op vakantie gingen en hun villa’s met plaatselijke tapijten inrichtten. De pool is doorgaans geheel van wol, vaak geïmporteerde Manchester-wol, en middelhoog, op een katoenen fundering; tapijten van zijde en wol zijn meestal ouder. De dessins zijn formeel en wisselen weinig: een centraal medaillon, een medaillon met bijpassende hoekstukken of allover-bloemdessins, plus een zeldzaam dessin dat Darbari heet en naar verluidt weinig of geen bordure heeft. Tapijten van ongeveer 1,5 × 2,1 m (5 × 7 voet) en kleiner tonen meer afwisseling, zoals levensboom-, vazen- en vogeldessins. Klassieke kleuren zijn diep rood, marineblauw en crème; gele of groene velden zijn zeldzaam, en nieuwere tapijten hebben zachtere pasteltinten.Bekijk in het tapijtwoordenboek en KermanFijne Perzische tapijten uit Kerman in het zuiden van Iran, een stad aan de oude handelsroute tussen Iran en India en een van de historische tapijtweefcentra, beroemd om zijn meesterverwers. De dessins lopen sterk uiteen: bloemen- en allover-dessins, levensboom-, jacht-, tuin- en openveld-dessins, fijne “lente”-bloemdessins van piepkleine bloempjes en de karakteristieke “vaastechniek”. De pool is meestal van zachte korkwol op een katoenen fundering, soms van zijde en wol of van zuivere zijde. Eén tapijt kan 15 tot 30 kleuren bevatten, vooral diep rood, verschillende blauwtinten, groen en crème, met pasteltinten als champagne, limoengroen, roze en grijsblauw in nieuwere stukken. Ruwweg de helft van de Kerman-tapijten, uit mindere ateliers, gebruikt de jufti-knoop, een verkorte werkwijze die een minder dichte weving van lagere kwaliteit oplevert.Bekijk in het tapijtwoordenboek de meesterwerken die nu in musea te zien zijn. In die tijd verscheen het grote middenmedaillonGroot motief in het midden van het veld van een tapijt, waaromheen de rest van het dessin is opgebouwd; het grote middenmedaillon zou in de Safawidentijd (zestiende en zeventiende eeuw) zijn ingevoerd. Bloemmedaillons, typisch voor stadstapijten als Tabriz, Kashan en Sarough, worden vaak opgevat als een lotusbloem, en het motief is ook uitgelegd als een weerspiegeling van de binnenkant van de koepel van een moskee; Geometrische medaillons, vaak zeshoekig of ruitvormig, kenmerken dorps- en stamtapijten als Heriz en Zanjan. Een medaillon kan alleen staan, samengaan met vier hoekstukken, worden geflankeerd door kleinere medaillons boven en onder, of zich herhalen over de lengte van een loper. Tapijten zonder centraal motief heten allover. Bij een goed gemaakt tapijt zit het medaillon in het midden en spiegelen de hoekstukken elkaar, zo nauwkeurig als handwerk toelaat.Bekijk in het tapijtwoordenboek, en werden de dessins zo complex dat een aparte ontwerper – vaak een miniatuurschilder – het patroon op een karton tekende: de patroontekeningEen getekend ontwerpplan, ook blauwdruk genoemd, dat een atelierwever knoop voor knoop volgt. In de Safawidische periode zouden, naarmate de dessins ingewikkelder werden, aparte ontwerpers, vaak miniatuurschilders, ze op zulke patroontekeningen hebben getekend, zodat de wevers alleen nog de ontwerpen van anderen uitvoerden, en rond deze werkwijze ontstonden weefscholen. Stadstapijten uit ateliers in plaatsen als Tabriz en Isfahan zijn zo nauwkeurig omdat ze naar zulke patroontekeningen worden geweven. Dorpswevers steunen veel minder op patroontekeningen, en stamwevers werken uit het hoofd en naar dessins die binnen de familie worden overgeleverd, waardoor hun tapijten doorgaans minder symmetrisch zijn.Bekijk in het tapijtwoordenboek die de wever volgde. Het tweede hoofdstuk volgde in de negentiende eeuw, onder de Qajar-dynastieDe tijd van de Qajar-dynastie, die in de negentiende eeuw over Perzië heerste en de grootste tapijtproductie uit de Perzische geschiedenis voortbracht. Het weven kwam weer op gang na de onrustige achttiende eeuw, die de belangrijkste productiecentra tot stilstand had gebracht, en de export naar Europa en Amerika bloeide, met Engeland en Duitsland als grootste afnemers. Nieuwere centra als Sultanabad en Kashan kwamen op naast Tabriz en Kerman, en Europese en Amerikaanse bedrijven richtten eigen productiecentra in Perzië op. Tapijten uit deze grote fabrieken volgen gestandaardiseerde, gemakkelijk herkenbare dessins, anders dan dorps- en stamtapijten, waarvan de wevers nog steeds hun eigen patronen ontwerpen.Bekijk in het tapijtwoordenboek. De productie bereikte toen haar historische hoogtepunt, de export naar Europa en Amerika bloeide op en de atelierindustrie kreeg haar moderne vorm; de ateliers die daar rechtstreeks uit voortkomen, weven nog altijd.

De handel deelt Perzische tapijten in drie families in. Stadstapijten – Tabriz, Kashan, Kerman, Nain, IsfahanPerzische stadstapijten uit Isfahan in centraal Iran, die tot de fijnst geknoopte ter wereld behoren: gewoonlijk 500-700 KPSI (knopen per vierkante inch; ongeveer 7.750-10.850 knopen per 10 × 10 cm), alleen overtroffen door Qom. De meeste zijn geweven van fijne korkwol van jonge schapen; sommige hebben een pool van zijde en wol op een fundering van zijde of katoen, en enkele zijn naar verluidt van zuivere zijde. De dessins putten uit de natuur en de architectuur van de stad, van medaillon-met-hoekstukken en allover-bloemcomposities tot jachttaferelen, levensbomen, gebedsnissen en tuintaferelen, meestal in zachte pasteltinten met indigo en fel rood op een ivoorkleurige grondkleur. De meeste stukken zijn gesigneerd, en grote formaten zijn schaars en kostbaar.Bekijk in het tapijtwoordenboek – worden in ateliers naar een patroontekening geweven, hebben de hoogste knoopdichtheidHet aantal knopen in één vierkante inch van een handgeknoopt tapijt (KPSI, knopen per vierkante inch; 1 KPSI is ongeveer 15,5 knopen per 10 × 10 cm). Het wordt aan de achterzijde met een liniaal geteld door het aantal knopen op één inch hoogte te vermenigvuldigen met het aantal op één inch breedte, gemiddeld over twee of drie plekken. Meer knopen geven scherper detail, zoals bij een scherm met een hogere resolutie, en, al het andere gelijk, iets meer duurzaamheid en een hogere prijs, maar knoopdichtheid alleen bepaalt de kwaliteit niet: Heriz en Bijar zijn bij een lage tot middelhoge dichtheid duurzaam, terwijl kromlijnige bloemdessins zonder voldoende knopen vervagen. De waarden lopen uiteen van minder dan ongeveer 80 bij grove stamtapijten als Gabbeh en Qashqai, via ruwweg 120 tot 225 bij veel dorpstapijten en 300 tot 700 bij fijne stadstapijten als Nain en Isfahan, tot 600 tot 1.000 of meer bij zuiver zijden Qum-tapijten.Bekijk in het tapijtwoordenboek en bestaan in de grootste verscheidenheid aan kleuren, maten en dessins. Dorpstapijten zoals HerizKrachtige dorpstapijten uit het Heriz-gebied in het noordwesten van Iran, in de buurt van Tabriz, en de bekendste van alle Perzische dorpstapijten. Een grove, taaie wollen pool op een katoenen fundering, meestal met dubbele inslag voor extra dikte, en een lage tot middelhoge knoopdichtheid (gewoonlijk opgegeven als ongeveer 120 tot 170 KPSI, oftewel knopen per vierkante inch; ruwweg 1.900 tot 2.600 per 10 × 10 cm) maken ze zeer duurzaam; de kracht van de wol wordt van oudsher toegeschreven aan koperhoudend bergwater. Het klassieke dessin is een groot hoekig medaillon met vier hoekstukken, soms een allover-indeling, in een roestrood dat van oudsher wordt toegeschreven aan kopermineralen in de plaatselijke rivier, met donker marineblauw en crème. Bakshaish en Serapi, de laatste inmiddels meer dan een eeuw oud, zijn hun oudere vormen.Bekijk in het tapijtwoordenboek, Bakhtiar en KarajaDorpstapijten uit een groep dorpen in de regio Azerbeidzjan in Iran, aan de westrand van het Heriz-weefgebied, genoemd naar het dorp Karaja in hun midden. Wollen pool op een katoenen fundering (zeer oude stukken kunnen een wollen fundering hebben), Turkse knoop en enkele inslag, waardoor de pool dunner en zachter is dan bij de meestal met dubbele inslag geweven Heriz, en de knoopdichtheid laag tot middelhoog is. Twee krachtige geometrische medaillons met haakachtige randen wisselen elkaar doorgaans af over de lengte van een loper, vaak met bij elke herhaling een andere grondkleur, en op brede tapijten komen de herhaalde medaillons over als een geometrisch allover-dessin, in oranjerood, blauw, crème en bruin. Door hun zachte, dunne pool en grote lengtes, sommige langer dan 6 m (20 voet), zijn ze populair als lopers voor gangen en trappen.Bekijk in het tapijtwoordenboek zitten daartussenin: meestal geometrisch en grotendeels uit het hoofd geknoopt. NomadentapijtenTapijten geweven door nomadenstammen in het Midden-Oosten, Centraal-Azië en Noord-Afrika, die in het voorjaar, de zomer en de herfst met hun kudden rondtrekken en zich in de winter vestigen om te weven. Op compacte, verplaatsbare getouwen maken ze meestal kleine stukken (bijvoorbeeld 1,2 × 1,8 of 1,5 × 2,1 m, oftewel 4 × 6 of 5 × 7 voet), soms lopers, met wol van hun eigen kudden, vaak voor zowel fundering als pool, van oudsher geverfd met plaatselijke planten. De krachtige, overwegend geometrische dessins worden generaties lang zonder geschreven patroon doorgegeven en roepen soms stadstapijten in herinnering. Anders dan stads- of atelierstapijten tonen nomadentapijten vaak asymmetrie, kleurverschillen en dessins die in de hoeken niet netjes sluiten.Bekijk in het tapijtwoordenboek, zoals die van de Beloutch, de TurkmenenStamtapijten geweven door Turkmeense (Turkomaanse) nomaden, wier voorouders uit de Afghaanse en Oezbeekse regio kwamen en die zich later vestigden in de Turkmeense regio van Iran. Rijen achthoekige guls (“bloemen”) bedekken een veld in diep rood, roodbruin of soms crème, met accenten in zwart, blauw, groen of beige; ook gebedsvoorstellingen komen voor. Fundering en pool zijn meestal van wol, die naar verluidt afkomstig is van de zachte ondervacht van karakoelschapen, al wordt soms een katoenen fundering gebruikt. Bij oudere exemplaren hield elke stam zijn eigen gul aan, terwijl nieuwere tapijten ze vrij mengen. Turkmeense dessins inspireerden Buchara- en Khal Mohammadi-tapijten en liggen van alle Perzische dessins het dichtst bij het weefwerk van de Beloetsjen, dat jonger is. De lage tot middelhoge pool past op plekken waar deuren over het tapijt zwaaien.Bekijk in het tapijtwoordenboek en de QashqaiStamtapijten geweven door de Qashqai, een nomadische stam in het zuidwesten van Iran waarin Turkse, Arabische, Koerdische en Loerse groepen verenigd zijn en die al minstens sinds de zestiende eeuw in de regio woont. De dessins komen uit het geheugen en niet uit geschreven plannen: geometrische en medaillonopzetten, soms in een eenvoudigere, spaarzaam gedetailleerde vorm, worden gecombineerd met dieren, planten en huishoudelijke voorwerpen in juweeltinten van rood, saffraangoud en indigo, vaak op een dieprode of donkerblauwe ondergrond. De dikke, taaie wol van de eigen kudden van de stam is duurzaam maar toch zacht en vormt een middelhoge, dichte pool die geschikt is voor drukbelopen plekken, op een katoenen of wollen fundering. Compacte weefgetouwen houden de formaten klein, meestal 1,2 × 1,8 m (4 × 6 ft) of 1,5 × 2,1 m (5 × 7 ft), plus lopers.Bekijk in het tapijtwoordenboek, dragen de naam van het volk dat ze weeft. Ze ontstaan op kleine, draagbare weefgetouwen en vallen daardoor kleiner uit; hun krachtige geometrische tekening komt uit het hoofd van de wever, niet van papier.

De vormtaal put uit een rijk repertoire aan motieven: Shah AbbasiKlassieke Perzische bloemstijl, genoemd naar de Safawidische heerser sjah Abbas, die ongeveer 400 jaar geleden als dessin van het koninklijk hof begon. De belangrijkste kenmerken zijn gestileerde, veerachtige palmetbladeren en lotusbloemen — de lotus is een eeuwenoud symbool van een lang leven — in strenge symmetrie gerangschikt met rankornament rond een centraal medaillon, vaak een rozet. In vroege exemplaren overheersen diep rood en blauw, terwijl latere tapijten in deze stijl vaak overgaan op gedempte neutrale tinten. Het dessin komt voor in Kashan-, Nain- en Tabriz-tapijten.Bekijk in het tapijtwoordenboek-palmetten, vloeiende arabesken, het kleine, steeds herhaalde Herati-patroonKlassiek Perzisch dessin, opgebouwd uit een ruit die zich over het veld herhaalt, met in elke ruit een kleine bloem of enkele bladeren en met gebogen bladeren aan de zijkanten; de bladeren worden opgevat als gestileerde vissen, die naar verluidt om een lotus heen cirkelen. De naam komt van Herat, de stad in Afghanistan waar het dessin naar verluidt vandaan komt; het wordt ook visdessin genoemd, en Mahi betekent in het Perzisch “vis”. Het is een van de drie hoofdfamilies van dessins, geweven als allover-dessin of rond een centraal medaillon met ruiten binnen en buiten het medaillon, en komt soms voor als smalle bordure. Het is gebruikelijk in tapijten uit Tabriz, Sarough, Mashhad, Moud, Bidjar, Hamadan, Abadeh, Zanjan, Kerman en Kashan.Bekijk in het tapijtwoordenboek, medaillons, en tuin- en levensboomcomposities. Samen met regionale gewoonten ontstaan zo stijlen die een kenner in één oogopslag thuisbrengt, van de krachtige geometrische medaillons van Heriz tot de fijne, kromlijnige bloemmotieven van Isfahan.

Het klassieke palet rust op natuurlijke kleurstoffen: meekraprood, indigoblauw, saffraangeel en zachte ivoortinten, samengebracht in combinaties die door de eeuwen heen zijn verfijnd. Natuurlijke kleurstoffen worden mooi oud en verzachten tot de patina die oudere tapijten zo gewild maakt. Kleine toonverschillen tussen verfpartijenEén enkele partij kleurstof, samen met het daarmee geverfde garen, dat allemaal dezelfde tint heeft. Natuurlijke kleurstoffen worden in kleine ambachtelijke partijen bereid, en wanneer een partij op is, kan de vervangende partij niet exact worden nagemaakt, zodat garen uit verschillende partijen licht in tint verschilt. In een afgewerkt vloerkleed komt het verschil tot uiting als kleurverschuivingen die abrash worden genoemd en die als teken van handmatig verven gelden, terwijl een volmaakt vlakke, gelijkmatige kleur op synthetische kleurstoffen en machinale vervaardiging wijst.Bekijk in het tapijtwoordenboek – het effect dat abrashSubtiele kleurverschuivingen in een handgemaakt tapijt, vaak zichtbaar als horizontale banden over het veld. Ze ontstaan doordat opeenvolgende verfpartijen nooit precies met elkaar overeenkomen, doordat verschillen in het vet- en oliegehalte van de wol de kleuren met de jaren ongelijkmatig laten veranderen en, in crèmekleurige vlakken van ongeverfde wol, doordat de vezel met de tijd van tint verandert. Abrash wordt met de jaren vaak duidelijker en geldt daarom bij een ouder tapijt als teken van natuurlijke kleurstoffen en van handwerk, niet als gebrek, terwijl een nieuwer tapijt nog altijd op een gelijkmatige kleur wordt gecontroleerd. Machinaal gemaakte en sommige nieuwe handgeknoopte tapijten bootsen het met opzet na.Bekijk in het tapijtwoordenboek heet – zijn het kenmerk van natuurlijk verven in kleine partijen, geen fout.

De poolHet oppervlak van een tapijt, gevormd door rechtopstaande vezels in geknipte bundels of in lussen. Bij een handgeknoopt tapijt wordt het gevormd door de afgesneden uiteinden van duizenden wollen of zijden knopen die rij na rij op de schering zijn gelegd, tijdens het weven licht bijgeknipt en bij de afwerking door scheren op hun uiteindelijke hoogte gebracht. De dikte van de pool, gemeten van de achterzijde van het tapijt tot de bovenkant van de pool, loopt doorgaans van laag, ongeveer 3 tot 6 mm (⅛ tot ¼ inch), tot hoog, ongeveer 13 tot 16 mm (½ tot ⅝ inch). Fijne, dichte dessins worden kort geknipt om het patroon scherp te houden; een hogere pool is geschikt voor drukbelopen plekken en zware meubels, een lagere pool voor deuren die vrij moeten blijven en voor vochtige ruimten.Bekijk in het tapijtwoordenboek van handgeknoopte tapijten uit Iran is bijna altijd van wolDierlijke natuurvezel waarvan bij hoogwaardige tapijten de pool wordt gemaakt en bij sommige ook het grondweefsel. Wol is duurzaam, veerkrachtig, vlekbestendig en moeilijk ontvlambaar, voelt zacht en verend aan onder de voeten, isoleert tegen kou, neemt kleurstof gemakkelijk op en houdt die vele jaren vast. Ze houdt ook stofdeeltjes vast, wat allergische reacties helpt verminderen. De kwaliteit hangt vooral af van waar de schapen grazen: weiden op grote hoogte en goed voer leveren dikkere, vettere wol, en Manchester-wol, Nieuw-Zeelandse wol en Ghazni-wol zijn de bekendste geprezen voorbeelden. Scheren in het vroege voorjaar en handspinnen (dat een fijnere, zachtere draad geeft dan machinaal spinnen) verbeteren de kwaliteit nog verder, terwijl dunne, droge wol van dode schapen in goedkopere tapijten terechtkomt.Bekijk in het tapijtwoordenboek, en die wol bepaalt voor een groot deel de kwaliteit van een tapijt. De beste vacht komt van schapen op hoge bergweiden, waar de wol dikker groeit en meer natuurlijke lanolineDe natuurlijke was die de wolvezels omhult en als eigen bescherming van de vacht dient, doordat ze die waterafstotend maakt. Wol van schapen die op grotere hoogte worden gehouden is dikker en vettiger (“vette” wol), en een warm, licht vettig aanvoelen is een snel herkenningsteken van echte wol. In een vloerkleed stoot de achtergebleven lanoline vloeistoffen af, zodat gemorst vocht een ogenblik als druppels op het oppervlak blijft liggen in plaats van in te trekken, een van de redenen waarom wol gemorste vloeistoffen en vuil goed weerstaat. Handspinnen behoudt de lanoline, terwijl herhaald agressief chemisch reinigen haar verwijdert; daarom wordt een milde wasbeurt aanbevolen.Bekijk in het tapijtwoordenboek bevat. Wol van de voorjaarsscheerbeurt is beter dan die van de najaarsscheerbeurt, en handgesponnen garenWolgaren dat van gereinigde, gekaarde wol met de hand of op een handbediend spinnewiel is gesponnen in plaats van machinaal; daarna worden de gesponnen draden vóór het verven samengetwijnd tot dikkere, sterkere garens. Het levert fijnere, zachtere draden op dan machinaal spinnen, zodat de wol zachter aanvoelt en meer glans heeft, en van handspinnen wordt gezegd dat het de natuurlijke lanoline van de wol behoudt. Het is gebruikelijk bij Kazak- en Peshawar-tapijten die in Pakistan worden geweven en bij Afghaanse Khal Mohammadi-tapijten, die allemaal ook met natuurlijke kleurstoffen worden geverfd.Bekijk in het tapijtwoordenboek geeft een fijnere, zachtere draad dan machinaal gesponnen garen. Fijne stukken krijgen zijden accenten in de wollen pool, en de allerfijnste zijn zuiver zijden tapijten. Het grondweefsel is bij stadstapijten meestal van katoen, bij nomadentapijten en oudere stukken van wol, en in de absolute topklasse van zijde.

Elke knoop wordt één voor één met de hand gelegd: ofwel als asymmetrische Perzische knoopDe asymmetrische knoop van handgeknoopte tapijten, het tegenstuk van de symmetrische Turkse (Ghiordes-)knoop. De wever legt het garen om één scheringdraad en laat het daarna onder de aangrenzende draad door lopen, meestal met de hand en zonder haak. Aan de achterzijde van het tapijt ogen de knopen verspringend of diagonaal in plaats van als nette vierkantjes, en de pool voelt zachter aan; de knoop maakt fijner detail en een hogere knoopdichtheid mogelijk. In Iran koppelt een vuistregel hem aan de tapijten uit het midden, het oosten en het zuiden (Kashan, Isfahan, Nain, Kerman), terwijl het noordwesten en het westen de voorkeur geven aan de Turkse knoop, al zijn er uitzonderingen. Fijne kromlijnige bloemdessins worden vaak aan deze knoop toegeschreven, maar tapijten met Turkse knopen kunnen even fijnzinnig zijn.Bekijk in het tapijtwoordenboek, die gebruikelijk is in Centraal- en Oost-Iran, ofwel als symmetrische Turkse knoopEen van de twee belangrijkste knopen van handgeknoopte tapijten, ook de symmetrische knoop genoemd (de andere is de asymmetrische Perzische of Senneh-knoop). Het garen wordt om twee naast elkaar liggende scheringdraden gelegd en beide uiteinden komen daartussen omhoog, zodat de achterzijde kleine, gelijkmatige, bijna vierkante knoopkopjes toont; wevers knopen hem vaak met een haak. De knoop is genoemd naar het stadje Ghiordes (het huidige Gördes) in Turkije en is typisch voor Turkije, de Kaukasus en het noordwesten van Iran (Tabriz, Bidjar, Heriz en dorpstapijten uit Hamadan), waar de Seltsjoekse Turken hem naar verluidt hebben geïntroduceerd; hij geeft een duurzame, nauwkeurige pool. Aan de Perzische knoop wordt vaak een fijnere detaillering toegeschreven, maar het knooptype is een tendens en geen grens: Tabriz-tapijten die met de Turkse knoop zijn geknoopt, halen ongeveer 78 knopen per cm² (circa 500 knopen per vierkante inch, KPSI).Bekijk in het tapijtwoordenboek, die in het noordwesten gangbaar is sinds Seltsjoekse wevers hem in de elfde en twaalfde eeuw introduceerden. Een groot tapijt telt zo’n twee miljoen knopen en kan een wever ongeveer een jaar bezighouden.

Wie voor het eerst een oosters tapijtHandgeknoopt tapijt uit de weefgebieden van Azië en het Midden-Oosten, meestal genoemd naar de stad of de streek waar het vandaan komt en bekend om zijn fijnzinnige dessins. In de handelsterm “Perzisch en oosters” betekent Perzisch: gemaakt in Iran, en omvat oosters de overige herkomstgebieden, zoals Turkije, Pakistan, India, Afghanistan en China, bijvoorbeeld in Pakistan gemaakte Kazak-tapijten, tapijten met Oushak-dessin en Buchara-tapijten, of Afghaanse Khal Mohammadi-tapijten; in ruime zin omvat het woord ook Perzische tapijten. Perzisch ogende tapijten uit Pakistan, India of China zijn niet Perzisch. Alleen handgeknoopte tapijten zijn authentiek; handgetufte tapijten, die soms als “handgemaakt” worden verkocht, en machinaal gemaakte tapijten staan daaronder. Het land en de stad van herkomst van een tapijt geven een koper een indicatie van de te verwachten kleuren en kwaliteit.Bekijk in het tapijtwoordenboek koopt, staart zich vaak blind op de knoopdichtheid, en de fijnste stukken met een zijden grondweefselFundering van een tapijt waarvan de schering- en inslagdraden van zijde zijn in plaats van het gebruikelijke katoen of wol. Zijde is fijner en dunner, zodat er veel meer knopen in elke vierkante inch passen; tapijten met een zijden fundering hebben doorgaans ongeveer 500 tot 1000 knopen per vierkante inch (KPSI), oftewel circa 78 tot 155 per vierkante centimeter. Ze komen vooral voor bij fijne traditionele stadstapijten, het vaakst bij Qom- en Isfahan-tapijten, en daarnaast in enkele uitgekozen ateliers in Tabriz en bij een bijzondere groep Turkmeense Yomut-tapijten. De pool erop kan van wol, van wol en zijde of van zuivere zijde zijn.Bekijk in het tapijtwoordenboek halen inderdaad tot 1.000 knopen per vierkante inch. Maar dichtheidMaat voor hoe dicht een tapijt is opeengepakt. Bij machinaal gemaakt tapijt betreft ze de vezels in de pool en wordt ze berekend door het poolgewicht met 36 te vermenigvuldigen en te delen door de poolhoogte; een hogere dichtheid wijst doorgaans op een betere duurzaamheid en een beter gedrag in gebruik. Bij handgeknoopte tapijten gaat het om de knoopdichtheid (KPSI, knots per square inch: knopen per vierkante inch), geteld aan de achterzijde en gemiddeld over meerdere plekken (150 KPSI is ongeveer 23 knopen per cm²). Net als bij de resolutie van een afbeelding maakt een hogere dichtheid fijnere krommen en scherpere dessins mogelijk, meestal met een korter geschoren pool en meer arbeid, maar ze is niet de enige maatstaf voor kwaliteit: krachtige geometrische dorpstapijten worden met een lage tot gemiddelde dichtheid gemaakt.Bekijk in het tapijtwoordenboek telt alleen voor zover de tekening erom vraagt: een kromlijnig Isfahan-tapijt heeft een fijne knoping nodig om scherp te blijven, terwijl een geometrisch Heriz-tapijt ook met een bescheiden aantal knopen bekendstaat als bijzonder slijtvast. Materiaal, symmetrie, kleurharmonie en staat zeggen meer over de kwaliteit dan welk los getal ook.

Perzische tapijten passen even vanzelfsprekend in een moderne als in een klassieke kamer: als blikvanger in de woonkamer, als rustige basis onder de eettafel of als ingetogen accent in de slaapkamer. Het onderhoud is eenvoudig: voorzichtig stofzuigen zonder roterende borstelDe roterende rol met borstelharen in de zuigmond van veel rechtopstaande stofzuigers en stofzuigers met elektrische borstelkop, die de pool klopt en opschudt om vuil los te maken. Op een handgeknoopt tapijt is dat te ruw: de pool wordt platgeslagen en de borstel kan de franje grijpen en aan flarden scheuren, terwijl de franje helemaal niet gestofzuigd hoort te worden. Aanbevolen wordt alleen met zuigkracht te werken, met een lichte sledestofzuiger zonder klopborstel in de zuigmond, van zijkant naar zijkant over de breedte van het vloerkleed en niet in de lengte tegen de pool in; heeft men alleen een machine met klopborstel, dan moet die borstel worden uitgeschakeld.Bekijk in het tapijtwoordenboek, af en toe draaien voor een gelijkmatige slijtage en ongeveer eens in de vijf jaar een professionele wasbeurt – vaker in een hal of entree, minder vaak in een rustige kamer.

Een handgeknoopt Perzisch tapijt gaat doorgaans langer mee dan zijn eigenaars. Stukken van een eeuw oud zijn regelmatig nog in uitstekende staat, met kleuren die tot rust zijn gekomen en een soepele pool, en zien er vaak beter uit dan toen ze van het weefgetouwHet raamwerk waarop eerst de (verticale) scheringdraden worden opgespannen en onder spanning gehouden, zodat de (horizontale) inslagdraden erdoorheen kunnen worden verweven en de knopen erop kunnen worden geknoopt. Handgeknoopte tapijten ontstaan op eenvoudige weefgetouwen, van de getouwen die bij wevers thuis staan tot de compacte, verplaatsbare getouwen van nomadische wevers, waar elke knoop met de hand wordt geknoopt. De grootte van het getouw bepaalt de grootte van het vloerkleed: de kleine getouwen van nomaden leveren doorgaans tapijten op van hoogstens ongeveer 1,2 × 1,8 m of 1,5 × 2,1 m (4 × 6 of 5 × 7 ft), stadsateliers met zeer grote getouwen weven paleisformaten, en het aantal getouwen dat een atelier gebruikt is een maatstaf voor de omvang ervan. Houten getouwen bij stam- en dorpsweverij zetten in de loop van de tijd uit en krimpen weer, een van de oorzaken van scheve vloerkleden. Mechanische weefgetouwen als Wilton, Axminster en Jacquard, de industriële nazaten, maken machinaal geweven tapijt.Bekijk in het tapijtwoordenboek kwamen. Een goed gekozen, goed onderhouden tapijt behoudt zijn waarde en gaat als familie-erfstuk over op de volgende generatie in plaats van vervangen te worden – en precies daarvoor waren de knopen, de wol en de kleurstoffen altijd al bedoeld.