Produkcja dywanów w Pakistanie to młoda branża o dawnych korzeniach. Tkactwo warsztatowe z prawdziwego zdarzenia rozwinęło się w tym kraju w drugiej połowie XX wieku, a przełomowa fala nadeszła w latach 70., gdy embarga odcięły irańskie tkactwo od zachodnich nabywców. Doświadczeni właściciele warsztatów przenieśli się do Pakistanu, przywożąc ze sobą archiwa wzorów i umiejętności produkcyjne, wyszkolili miejscowych tkaczy i wyznaczyli kierunek całej branży: klasyczne wzory tureckie i perskie, tkane według rygorystycznych standardów warsztatowych.

Podstawowym surowcem jest wełnaNaturalne włókno zwierzęce, z którego wykonuje się runo dywanów wysokiej jakości, a w niektórych także podstawę. Wełna jest trwała, sprężysta, odporna na plamy i trudnopalna, daje pod stopami wrażenie miękkości i amortyzacji, izoluje od zimna, chętnie przyjmuje barwnik i utrzymuje go przez wiele lat. Zatrzymuje też cząsteczki kurzu, co pomaga ograniczać reakcje alergiczne. Jakość zależy przede wszystkim od tego, gdzie pasą się owce: pastwiska wysokogórskie i dobra pasza dają wełnę grubszą i bardziej tłustą, a do najbardziej znanych cenionych gatunków należą wełny manchesterska, nowozelandzka i z Ghazni. Strzyżenie wczesną wiosną i ręczne przędzenie (cieńsza, miększa nić niż przy przędzeniu maszynowym) jeszcze ją poprawiają, natomiast cienka, sucha wełna z padłych owiec trafia do tańszych dywanów.Zobacz w słowniku dywanów z wyżyn Ghazni w sąsiednim Afganistanie — gęsta wełna owiec z wysokogórskich pastwisk, bogata w lanolinę i zwykle przędziona ręcznie. Głęboko przyjmuje barwnik, ma naturalny połysk, a w miarę użytkowania nabiera miękkości i niemal jedwabistego dotyku, z którego słyną pakistańskie dywany wełniane; w lepszych gatunkach towarzyszy jej wełna nowozelandzkaWełna z Nowej Zelandii, zaliczana obok wełny manchesterskiej i z Ghazni do trzech najlepiej znanych gatunków wełny wysokiej jakości do dywanów perskich i orientalnych; dobra wełna dywanowa tej klasy jest w dotyku gruba i tłusta. Ponieważ jest importowana, a nie pochodzi z miejscowych stad, jej użycie wpływa na cenę dywanu. Wymienia się ją jako materiał na runo tkanych w Pakistanie dywanów Oushak, Ziegler i Peshawar, czasem w połączeniu z wełną z Ghazni, a także na grube runo dywanów Kazak Azari.Zobacz w słowniku dywanów. RunoPowierzchnia dywanu lub wykładziny, utworzona ze stojących włókien w postaci ciętych pęczków lub pętelek. W dywanie wiązanym ręcznie tworzą ją przycięte końce tysięcy wełnianych lub jedwabnych węzłów, zawiązanych na osnowie rząd po rzędzie, lekko przystrzyganych w trakcie tkania, a ostateczną wysokość nadaje im dopiero strzyżenie przy wykończeniu. Grubość runa, mierzona od spodu dywanu do wierzchołka runa, waha się zwykle od niskiej, około 3–6 mm (1/8–1/4 cala), do wysokiej, około 13–16 mm (1/2–5/8 cala). Drobne, gęste wzory przycina się krótko, by rysunek pozostał ostry; wyższe runo sprawdza się przy dużym natężeniu ruchu i ciężkich meblach, a niższe tam, gdzie liczy się prześwit pod drzwiami, oraz w wilgotnych pomieszczeniach.Zobacz w słowniku dywanów powstaje na bawełnianej osnowie, przeważnie z asymetrycznych węzłów perskich, zwykle o gęstości od 100 do 300 węzłów na cal kwadratowy.

Najbardziej rozpoznawalnym obliczem tego tkactwa jest styl PeshawarDywany ręcznie wiązane z Pakistanu, wytwarzane w mieście Peshawar na północy kraju i zwane też Chobi. Kopiują dawne wzory perskie i tureckie, przeważnie kwiatowe wzory allover lub powtarzalne (medaliony zdarzają się rzadko, ponieważ układy allover pasują do większej liczby wnętrz), z użyciem ręcznie przędzonej wełny i barwników roślinnych. Dywany tka się w ciemniejszych tonach, następnie pierze z użyciem kamieni i wystawia na silne słońce, a runo przycina krótko, by wzór był widoczny, co nowemu dywanowi nadaje postarzone, antyczne wykończenie. Barwy są miękkie, stonowane i często oparte na beżu, z celowym zróżnicowaniem jasnych i ciemnych tonów, które naśladuje dywany postarzone przez czas; dywany sprawiają wrażenie cienkich, a mimo to dobrze znoszą użytkowanie. Ten sam wygląd bywa też sprzedawany jako Oushak, Ziegler lub Ferahan.Zobacz w słowniku dywanów, znany w handlu także jako Chobi, ZieglerRodzaj dywanu perskiego wytwarzanego po raz pierwszy pod koniec XIX wieku na rynek europejski przez firmę Ziegler & Co., z powiększonymi, zmodyfikowanymi tradycyjnymi wzorami perskimi w łagodniejszych, stonowanych barwach, odpowiadających gustom zachodnim. Wzór Ziegler Mahal wyznacza określony okres produkcji, jednak dawne wzory Ziegler odtwarza się do dziś, więc samym wzorem nie da się datować dywanu. Nazwa ta jest też jedną z kilku nazw handlowych — obok Oushak, Peshawar, Chobi i Ferahan — używanych dla dywanów warsztatowych wytwarzanych w Pakistanie mniej więcej od lat 70. XX wieku w tradycyjnych wzorach perskich i tureckich, z wełnianym runem na bawełnianej podstawie; to, która nazwa ma zastosowanie, zależy od wzoru i gęstości węzłów.Zobacz w słowniku dywanów lub FarahanDawne dywany perskie z równiny Ferahan (także Farahan lub Feraghan) w środkowym Iranie, znane z wzorów herati pokrywających całe pole i stonowanych palet barwnych. Te dziewiętnastowieczne dywany mają zwykle romboidalną kratę z drobnych motywów kwiatowych, często w granacie, ceglastej czerwieni i kości słoniowej, i są cenione za drobny splot oraz wyważone, powściągliwe kompozycje. We współczesnym handlu nazwa ta bywa też stosowana do nowo wykonanych dywanów z pakistańskich warsztatów typu Peshawar (Chobi), tkanych z wełny ręcznie przędzionej i barwników roślinnych, w stonowanych kolorach i przeważnie perskich wzorach allover, a czasem także do dywanów Sarouk z tego samego regionu; takie dywany nie są dawnymi dywanami Ferahan.Zobacz w słowniku dywanów — zależnie od wzoru i gęstości węzłów. Dywany te wyglądają na antyczne, choć są świeżo utkane, a postarzające wykończenie jest zamierzone: wełnę barwi się barwnikami naturalnymi, więc paleta jest z początku ciemniejsza, a gotowy dywan pierze się z kamieniami i wystawia na mocne słońce, aż kolory złagodnieją. W tym samym duchu runo przycina się nisko. Mimo tej obróbki każdy z nich to wciąż bardzo trwały dywan ręcznie tkany.

Wzornictwo trzyma się klasycznego repertuaru: eleganckich, często nieco uproszczonych wersji wzorów perskich, takich jak Mahal, SultanabadDawne dywany perskie z Sultanabad, dawnej nazwy regionu Arak w Iranie, nowszego ośrodka tkackiego, który rozkwitał za Kadżarów pod koniec XIX i na początku XX wieku i zaopatrywał nabywców europejskich i amerykańskich. Ich typowy układ to pole allover wypełnione ogromnymi palmetami, kwiatami lotosu, gałązkami kwiatów i kanciastymi wiciami, przywodzące na myśl wzór Shah Abbasi w wiejskiej, rustykalnej manierze, a nie w precyzyjnym rysunku krzywoliniowym dywanów miejskich. Klasyczną paletę tworzą indygo lub ciemny granat z rdzawą albo ceglastą czerwienią, złotem i oliwką. Ponieważ Sultanabad nie istnieje już pod tą nazwą, dawne egzemplarze są rzadkie i osiągają wyższe ceny.Zobacz w słowniku dywanów i Ziegler, ułożonych w przestronne, wyrafinowane kompozycje. Dominuje rysunek kwiatowy i tradycyjny, a wzory plemienne czy wiejskie należą tu do rzadkości. Drugą pakistańską specjalnością jest wzór BucharaDywany tkane dziś głównie w pakistańskich warsztatach przez tkaczy pakistańskich i afgańskich, którzy przerabiają dawne wzory persko-turkmeńskie o korzeniach w Azji Środkowej; w handlu zalicza się je do dywanów orientalnych, a nie perskich. Znakiem rozpoznawczym jest wzór allover z powtarzających się guli, stylizowanych ośmiobocznych (czasem romboidalnych) motywów kwiatowych, na polu najczęściej czerwonym, następnie kremowym, czasem niebieskim lub zielonym, a ostatnio czarnym, z akcentami czarnymi, brzoskwiniowymi, niebieskimi i zielonymi, wszystkie barwione barwnikami roślinnymi. Runo jest miękkie, o jedwabistym wyglądzie, ze 100% wełny, na bawełnianej podstawie, średniej wysokości; zdarzają się też formaty ponadwymiarowe. Wyższy gatunek ma większą gęstość węzłów, bardziej szczegółowy rysunek i wełnę z Ghazni najwyższej jakości.Zobacz w słowniku dywanów — rzędy ośmiokątnych medalionów gulOśmioboczny lub wielokątny, stylizowany motyw kwiatu, powtarzany rzędami na polu dywanów turkmeńskich. Taki sam układ powtórzeń jest typowy dla dywanów beludżyckich, w których wewnątrz każdego ośmioboku znajduje się kwiat, oraz dla dywanów Buchara, tkanych głównie w Pakistanie według wzorów turkmeńskich. W starszych dywanach turkmeńskich każde plemię (Tekke, Salor, Ersari i inne) miało zwykle własny gul, więc znawca często potrafi rozpoznać plemię po motywie, podczas gdy w dywanach współczesnych gule łączy się dowolnie. Słowo to oznacza po persku „kwiat” lub „różę”, choć kształty są silnie geometryczne, a nie naturalistyczne.Zobacz w słowniku dywanów, zwykle na głębokim czerwonym tle — tkany z tą samą precyzją.

Kolory dobiera się świadomie. Warsztaty zatrudniają projektantów, którzy układają palety pod aktualne gusta i upodobania rynku docelowego, dlatego klasyczne egzemplarze mają nasycone czerwienie, głębokie błękity i ciepłe odcienie bordo, a nowsze prace sięgają po subtelne barwy ziemi i neutralne zestawienia. W jednym dywanie często przewija się kilka odcieni tego samego koloru, co pogłębia efekt postarzenia, a barwniki naturalne dają delikatny efekt abrashSubtelne zmiany barwy w dywanie wykonanym ręcznie, często widoczne jako poziome pasy w poprzek pola dywanu. Powstają dlatego, że kolejne partie barwnika nigdy nie są identyczne, że różnice w zawartości tłuszczu i olejów w wełnie sprawiają, iż barwy z upływem lat zmieniają się nierównomiernie, a w kremowych partiach tkanych z wełny niefarbowanej także dlatego, że włókno z wiekiem zmienia odcień. Abrash z czasem często staje się wyraźniejszy, dlatego w starszym dywanie uchodzi za oznakę barwników naturalnych i pracy ręcznej, a nie za wadę, a w nowszym dywanie nadal kontroluje się jednolitość barwy. Naśladują go celowo dywany maszynowe i niektóre nowe dywany ręcznie wiązane.Zobacz w słowniku dywanów — subtelne różnice koloru, które dodają głębi i charakteru.

Rozmiary obejmują pełen zakres warsztatowej produkcji — od niewielkich dywanów ok. 90x150 cm po egzemplarze większe niż 350x550 cm — więc dywan wełniany w tym stylu łatwo dobrać do większości pomieszczeń i formatów.

Współczesna produkcja w Pakistanie swobodnie łączy wierne odwzorowania wzorów antycznych z nowymi interpretacjami. To właśnie umiejętność godzenia tradycji z otwartością na zmiany uczyniła z Pakistanu jeden z czołowych ośrodków, w których powstają dziś dywany ręcznie tkane.

Dywany te oferują uczciwy stosunek jakości do ceny: wygląd najlepszych dywanów perskich i tę samą ręczną pracę, węzeł po węźle, w przystępniejszych cenach. Połączenie trwałej wełny z Ghazni, starannego rysunku i rozsądnego kosztu przekonuje zarówno osoby kupujące swój pierwszy dywan, jak i kolekcjonerów.

Każdy dywan pakistański to owoc syntezy kultur: wielowiekowa tradycja wzornicza, którą kontynuują młodsze warsztaty. Niezależnie od tego, czy wybiorą go Państwo dla klasycznej elegancji, czy dla palety, po którą chętnie sięgają projektanci wnętrz, to praktyczny dywan z wełny, stworzony, by służyć pod stopami przez dziesięciolecia.