Katmandu to stolica Nepalu i główne miasto Doliny Katmandu w prowincji Bagmati. Nazwa wywodzi się od Kasthamandapu, drewnianego pawilonu przy Maru Tole, obok dawnego placu Durbar; królowie z dynastii Malla władali miastem pod nazwą Kantipur, a mieszkający tu Newarowie do dziś mówią na nie Yen. Tkactwo jest jednak sprawą całej doliny, a nie samego miasta. Krosna i zakłady wykończeniowe pracują i w samym Katmandu, w tybetańskiej dzielnicy wokół stupy Boudhanath na jego północno-wschodnim krańcu, i po drugiej stronie rzeki, w Lalitpurze (dawnym Patanie) w okolicach Jawalakhel, a także dalej na wschód, w stronę Bhaktapuru. Dywan sprzedawany pod nazwą Katmandu pochodzi z całego tego skupiska, a nie z jednej miejskiej dzielnicy.

Do połowy XX wieku w Nepalu nie istniała żadna licząca się handlowo produkcja dywanów wiązanych. To, co istnieje dzisiaj, zbudowano niemal od zera po 1959 roku, kiedy tybetańskie rodziny, które przeszły przez Himalaje, osiedlono w dolinie, a w Jawalakhel otwarto, przy szwajcarskiej pomocy technicznej, ośrodek rękodzieła, żeby dać im pracę, którą już znały i umiały wykonywać. Rzemiosło było tybetańskie, nie rodzime, a jego rynek od początku zagraniczny: najpierw przyjezdni w Katmandu, potem importerzy z innych krajów. W ciągu jednego pokolenia dywany stały się jednym z czołowych wyrobów eksportowych kraju, a dolina jego głównym ośrodkiem produkcji. To młoda tradycja i jej młodość wiele tłumaczy w wyglądzie tych dywanów.

Najwyraźniej odróżnia te dywany od perskich sam splot. Zamiast wiązać osobny węzeł na każdej parze nici osnowy, tkacz przeciąga przez cały rząd nieprzerwaną nitkę, owijając ją kolejno wokół par osnowy i wokół metalowego pręta kalibrującego, położonego tuż przed nimi. Kiedy rząd jest gotowy, pętle przecina się wzdłuż pręta, a sam pręt się wysuwa, i w ten sposób powstaje gotowy rząd runa. To węzeł tybetański, zwany też pętelkowym. Daje runoZobacz w słowniku dywanów gęste, sprężyste i lekko kudłate pod stopą, o rysunku miękkim i mniej dokładnym niż przy węźle perskim.

Inaczej podaje się tu także gęstośćZobacz w słowniku dywanów. Dywany himalajskie tradycyjnie klasyfikuje się według liczby węzłów na cal w poziomie, jako jakość 60-, 80- albo 100-węzłową, podczas gdy dywany perskie i większość innych dywanów ręcznie wiązanych mierzy się liczbą węzłów na cal kwadratowy, czyli w KPSIZobacz w słowniku dywanów (od angielskiego knots per square inch): liczy się je od spodu, na odcinku cala w obu kierunkach, i uśrednia z dwóch lub trzech miejsc wzoru. Tych dwóch liczb nie da się przeliczać jedna na drugą i zestawianie ich ze sobą niewiele mówi. Ważniejsze jest, czy gęstość odpowiada rysunkowi: drobne detale i krzywe linie potrzebują zagęszczenia, bo inaczej się rozmywają, otwarte tła i geometria nie potrzebują go wcale, a niejeden dywan o grubszym splocie przetrwa dłużej niż drobno wiązany.

WełnaZobacz w słowniku dywanów pochodzi z dwóch źródeł, zwykle z obu naraz. Runo z wysokogórskich stad z Wyżyny Tybetańskiej jest grube, o długim włóknie i bogate w lanolinę, dzięki czemu jest bardzo trwałe i przyjmuje barwnik z prawdziwą głębią; wełna nowozelandzkaZobacz w słowniku dywanów jest bielsza, bardziej wyrównana i gładziej się przędzie, a łączenie obu to standardowa praktyka, nie kompromis. Zgrzeblenie i przędzenie nadal często wykonuje się ręcznie, więc przędza zostaje lekko nierówna, i to w dużej mierze tej nierówności powierzchnia dywanu zawdzięcza swoją charakterystyczną grę światła. Dla połyskliwych akcentów dodaje się niekiedy niewielką ilość jedwabiu lub wiskozy bambusowej. Osnowa i wątekZobacz w słowniku dywanów są niemal zawsze bawełniane, bo bawełna trzyma wymiary, podczas gdy wełniana podstawaZobacz w słowniku dywanów kurczy się i ściąga.

Z dawnym repertuarem orientalnym dolina rozstaje się najwidoczniej w kolorze. Sięga się po barwniki naturalne z roślin, nasion i kwiatów, które dają głębokie, harmonijne tła, ale znaczna część produkcji opiera się na barwnikach nowoczesnych, bo szarości, odcienie piasku, grafity i sprane pastele, których oczekuje rynek, nigdy nie należały do palety tradycyjnego farbiarza. Abrasz, czyli łagodne smugi w miejscach, gdzie jedna partia barwieniaZobacz w słowniku dywanów przechodzi w następną albo gdzie wełna przyjęła kolor nierówno, zdarza się tutaj równie często jak gdzie indziej i zwykle uchodzi za zaletę, a nie za usterkę do poprawienia. A ponieważ całe zamówienie barwi się naraz, kolor bywa i tak bardziej jednolity niż w tkactwie wiejskim, gdzie przędzę kupuje się i barwi partiami.

Wzory bywają zupełnie proste albo niemal architektoniczne. Dawne motywy tybetańskie przetrwały: kwiaty lotosu, wstęgi chmur, smoki, niewielkie układy medalionowe znane z khadenów, tybetańskich dywanów do spania. Większość tego, co dolina tka dzisiaj, jest jednak nowoczesna: abstrakcyjne pola, pasy i siatki, faktury ton w ton, tła bez bordiury, w których uwagę przyciąga nie rysunek, lecz sama powierzchnia. Jednym ze zwykłych sposobów uzyskania takiej faktury jest runo mieszane, cięte i pętelkowe, w którym niektóre partie pozostawia się nieprzecięte. Ponieważ cała branża powstała z myślą o eksporcie, wyjątkowo chętnie tka na zamówienie: nietypowe wymiary, kształty i zestawienia kolorów są tu standardowym zamówieniem, a nie wyjątkiem.

W codziennym użytkowaniu są to dywany wytrzymałe. Węzeł pętelkowy mieści w runie bardzo dużo wełny, więc dywan jest gruby i sprężysty pod stopą, dobrze sprawdza się w przedpokoju czy w pokoju dziennym, w którym spędza czas cała rodzina, a przy miękkim rysunku ślady zużycia widać na nim mniej niż na drobno wiązanym polu kwiatowym. Rozmiary bywają duże, bo krosna od początku ustawiano pod duże zamówienia kontraktowe i eksportowe, więc naprawdę duży dywan na cały pokój łatwiej znaleźć tutaj niż w większości regionów tkackich. Od lat 90., kiedy powstały pierwsze systemy oznakowania dywanów z Azji Południowej, branża ma też niezależną certyfikację potwierdzającą brak pracy dzieci, a dywany z takim znakiem są tu czymś normalnym.

Dywany nepalskie kontynuują tkackie tradycje Himalajów, łącząc style i techniki z różnych regionów kraju. Rzemiosło to wyrosło ze stuleci wymiany wzdłuż dawnych szlaków handlowych między Tybetem, Nepalem i Indiami – dlatego handel najczęściej określa taki egzemplarz po prostu jako dywan tybetański.

Fundamentem nepalskiego przemysłu dywanowego jest charakterystyczny węzeł tybetański – technika zachowana i rozwijana w ośrodkach tkackich w całym kraju. Jak każdy dywan ręcznie tkany, dywan nepalski powstaje węzeł po węźle, przez wiele miesięcy pracy na krośnie; metoda tybetańska, w której przędzę owija się wokół pręta, daje równe, gęste runoZobacz w słowniku dywanów o własnym charakterze.

Nepalski dywan wełniany może powstać z różnych gatunków surowca, w tym z wysokogórskiej wełny tybetańskiej i z wełny nowozelandzkiej. Ta rozmaitość materiałów, w połączeniu z różnymi proporcjami jedwabiu chińskiego i indyjskiego, pozwala poszczególnym warsztatom wypracować własne faktury i wykończenia.

Tradycje barwienia różnią się w zależności od regionu. Górskie warsztaty często stawiają na barwniki naturalne, a większe ośrodki produkcyjne łączą metody tradycyjne i nowoczesne, dzięki czemu paleta sięga od stonowanych, roślinnych tonów po mocne, współczesne kolory.

Współczesne wzornictwo nepalskie odzwierciedla wielokulturowe dziedzictwo kraju – od tradycyjnych motywów buddyjskich i hinduistycznych po nowoczesne kompozycje abstrakcyjne. Poszczególne warsztaty zachowują własny język projektowy, uczestnicząc zarazem w szerszym rozwoju tego rzemiosła.

GęstośćZobacz w słowniku dywanów zwykle mieści się w przedziale 60–100 węzłów na cal kwadratowy, a wyspecjalizowane warsztaty osiągają wyższe wartości. To rozsądny zakres dla tych wzorów: śmiały rysunek o wyraźnej fakturze nie potrzebuje ekstremalnej liczby węzłów, by zachować czytelność i dobrze znosić użytkowanie.

Wiele nepalskich warsztatów przestrzega wysokich standardów etycznych i wspiera swoje społeczności poprzez inicjatywy na rzecz uczciwych warunków pracy oraz programy społeczne; coraz większy nacisk kładzie się też na odpowiedzialność środowiskową, choć każdy warsztat podchodzi do niej inaczej.

Produkcja odbywa się zarówno w małych wiejskich warsztatach, jak i w dużych manufakturach, a każde z tych miejsc wnosi do tradycji własny charakter. Ta rozpiętość skali i stylu to jeden z powodów, dla których nepalskie tkactwo obejmuje tak szeroki zakres: z Nepalu może pochodzić zarówno dywan o tradycyjnym wzorze, jak i wyrazisty dywan nowoczesny.

Dywany z Nepalu to naprawdę szerokie spektrum jakości i wzornictwa – od egzemplarzy na co dzień po prace klasy kolekcjonerskiej. Dzięki różnorodności regionalnych technik dywan nepalski można dobrać do większości gustów i budżetów, a renoma kraju jako źródła solidnego tkactwa wcale na tym nie cierpi.