Katmandu to stolica Nepalu i główne miasto Doliny Katmandu w prowincji Bagmati. Nazwa wywodzi się od Kasthamandapu, drewnianego pawilonu przy Maru Tole, obok dawnego placu Durbar; królowie z dynastii Malla władali miastem pod nazwą Kantipur, a mieszkający tu Newarowie do dziś mówią na nie Yen. Tkactwo jest jednak sprawą całej doliny, a nie samego miasta. Krosna i zakłady wykończeniowe pracują i w samym Katmandu, w tybetańskiej dzielnicy wokół stupy Boudhanath na jego północno-wschodnim krańcu, i po drugiej stronie rzeki, w Lalitpurze (dawnym Patanie) w okolicach Jawalakhel, a także dalej na wschód, w stronę Bhaktapuru. Dywan sprzedawany pod nazwą Katmandu pochodzi z całego tego skupiska, a nie z jednej miejskiej dzielnicy.

Do połowy XX wieku w Nepalu nie istniała żadna licząca się handlowo produkcja dywanów wiązanych. To, co istnieje dzisiaj, zbudowano niemal od zera po 1959 roku, kiedy tybetańskie rodziny, które przeszły przez Himalaje, osiedlono w dolinie, a w Jawalakhel otwarto, przy szwajcarskiej pomocy technicznej, ośrodek rękodzieła, żeby dać im pracę, którą już znały i umiały wykonywać. Rzemiosło było tybetańskie, nie rodzime, a jego rynek od początku zagraniczny: najpierw przyjezdni w Katmandu, potem importerzy z innych krajów. W ciągu jednego pokolenia dywany stały się jednym z czołowych wyrobów eksportowych kraju, a dolina jego głównym ośrodkiem produkcji. To młoda tradycja i jej młodość wiele tłumaczy w wyglądzie tych dywanów.

Najwyraźniej odróżnia te dywany od perskich sam splot. Zamiast wiązać osobny węzeł na każdej parze nici osnowy, tkacz przeciąga przez cały rząd nieprzerwaną nitkę, owijając ją kolejno wokół par osnowy i wokół metalowego pręta kalibrującego, położonego tuż przed nimi. Kiedy rząd jest gotowy, pętle przecina się wzdłuż pręta, a sam pręt się wysuwa, i w ten sposób powstaje gotowy rząd runa. To węzeł tybetański, zwany też pętelkowym. Daje runoPowierzchnia dywanu lub wykładziny, utworzona ze stojących włókien w postaci ciętych pęczków lub pętelek. W dywanie wiązanym ręcznie tworzą ją przycięte końce tysięcy wełnianych lub jedwabnych węzłów, zawiązanych na osnowie rząd po rzędzie, lekko przystrzyganych w trakcie tkania, a ostateczną wysokość nadaje im dopiero strzyżenie przy wykończeniu. Grubość runa, mierzona od spodu dywanu do wierzchołka runa, waha się zwykle od niskiej, około 3–6 mm (1/8–1/4 cala), do wysokiej, około 13–16 mm (1/2–5/8 cala). Drobne, gęste wzory przycina się krótko, by rysunek pozostał ostry; wyższe runo sprawdza się przy dużym natężeniu ruchu i ciężkich meblach, a niższe tam, gdzie liczy się prześwit pod drzwiami, oraz w wilgotnych pomieszczeniach.Zobacz w słowniku dywanów gęste, sprężyste i lekko kudłate pod stopą, o rysunku miękkim i mniej dokładnym niż przy węźle perskim.

Inaczej podaje się tu także gęstośćMiara tego, jak ciasno upakowany jest dywan. W dywanach maszynowych opisuje włókna w runie i oblicza się ją, mnożąc gramaturę runa przez 36 i dzieląc przez wysokość runa; większa gęstość zwykle oznacza lepszą trwałość i zachowanie wyglądu. W dywanach ręcznie wiązanych oznacza gęstość węzłów (KPSI, czyli liczbę węzłów na cal kwadratowy), liczoną na spodzie dywanu i uśrednianą z kilku miejsc (150 KPSI to około 23 węzłów na cm²). Podobnie jak rozdzielczość obrazu, większa gęstość pozwala na drobniejsze krzywizny i wyraźniejszy rysunek, zwykle przy niżej przystrzyżonym runie i większym nakładzie pracy, ale nie jest jedyną miarą jakości: zdecydowane, geometryczne dywany wiejskie tka się przy gęstości małej do średniej.Zobacz w słowniku dywanów. Dywany himalajskie tradycyjnie klasyfikuje się według liczby węzłów na cal w poziomie, jako jakość 60-, 80- albo 100-węzłową, podczas gdy dywany perskie i większość innych dywanów ręcznie wiązanych mierzy się liczbą węzłów na cal kwadratowy, czyli w KPSILiczba węzłów na jednym calu kwadratowym dywanu wiązanego ręcznie (KPSI, od ang. knots per square inch; 1 KPSI to około 15,5 węzła na 10 × 10 cm), liczona na spodzie dywanu za pomocą linijki przez pomnożenie liczby węzłów na jednym calu wysokości przez liczbę węzłów na jednym calu szerokości i uśredniana z dwóch lub trzech miejsc. Więcej węzłów daje ostrzejszy rysunek, jak na ekranie o wyższej rozdzielczości, a przy innych czynnikach bez zmian także nieco większą trwałość i wyższą cenę, ale sama gęstość nie przesądza o jakości: dywany Heriz i Bijar są trwałe przy niskiej i średniej gęstości węzłów, natomiast kwiatowe wzory krzywoliniowe rozmywają się, gdy węzłów jest za mało. Wartości mieszczą się w przedziale od poniżej około 80 w grubo tkanych dywanach plemiennych, takich jak Gabbeh i Qashqai, przez mniej więcej 120–225 w wielu dywanach wiejskich i 300–700 w drobnych dywanach miejskich, takich jak Nain i Isfahan, po 600–1000 i więcej w dywanach Qom z czystego jedwabiu.Zobacz w słowniku dywanów (od angielskiego knots per square inch): liczy się je od spodu, na odcinku cala w obu kierunkach, i uśrednia z dwóch lub trzech miejsc wzoru. Tych dwóch liczb nie da się przeliczać jedna na drugą i zestawianie ich ze sobą niewiele mówi. Ważniejsze jest, czy gęstość odpowiada rysunkowi: drobne detale i krzywe linie potrzebują zagęszczenia, bo inaczej się rozmywają, otwarte tła i geometria nie potrzebują go wcale, a niejeden dywan o grubszym splocie przetrwa dłużej niż drobno wiązany.

WełnaNaturalne włókno zwierzęce, z którego wykonuje się runo dywanów wysokiej jakości, a w niektórych także podstawę. Wełna jest trwała, sprężysta, odporna na plamy i trudnopalna, daje pod stopami wrażenie miękkości i amortyzacji, izoluje od zimna, chętnie przyjmuje barwnik i utrzymuje go przez wiele lat. Zatrzymuje też cząsteczki kurzu, co pomaga ograniczać reakcje alergiczne. Jakość zależy przede wszystkim od tego, gdzie pasą się owce: pastwiska wysokogórskie i dobra pasza dają wełnę grubszą i bardziej tłustą, a do najbardziej znanych cenionych gatunków należą wełny manchesterska, nowozelandzka i z Ghazni. Strzyżenie wczesną wiosną i ręczne przędzenie (cieńsza, miększa nić niż przy przędzeniu maszynowym) jeszcze ją poprawiają, natomiast cienka, sucha wełna z padłych owiec trafia do tańszych dywanów.Zobacz w słowniku dywanów pochodzi z dwóch źródeł, zwykle z obu naraz. Runo z wysokogórskich stad z Wyżyny Tybetańskiej jest grube, o długim włóknie i bogate w lanolinę, dzięki czemu jest bardzo trwałe i przyjmuje barwnik z prawdziwą głębią; wełna nowozelandzkaWełna z Nowej Zelandii, zaliczana obok wełny manchesterskiej i z Ghazni do trzech najlepiej znanych gatunków wełny wysokiej jakości do dywanów perskich i orientalnych; dobra wełna dywanowa tej klasy jest w dotyku gruba i tłusta. Ponieważ jest importowana, a nie pochodzi z miejscowych stad, jej użycie wpływa na cenę dywanu. Wymienia się ją jako materiał na runo tkanych w Pakistanie dywanów Oushak, Ziegler i Peshawar, czasem w połączeniu z wełną z Ghazni, a także na grube runo dywanów Kazak Azari.Zobacz w słowniku dywanów jest bielsza, bardziej wyrównana i gładziej się przędzie, a łączenie obu to standardowa praktyka, nie kompromis. Zgrzeblenie i przędzenie nadal często wykonuje się ręcznie, więc przędza zostaje lekko nierówna, i to w dużej mierze tej nierówności powierzchnia dywanu zawdzięcza swoją charakterystyczną grę światła. Dla połyskliwych akcentów dodaje się niekiedy niewielką ilość jedwabiu lub wiskozy bambusowej. Osnowa i wątekDwa systemy nitek tworzące podstawę dywanu: osnowa, czyli pionowe nitki naciągnięte na krosno jako pierwsze, oraz wątek, czyli poziome nitki przeprowadzane przez osnowę między rzędami węzłów. Podstawa jest zwykle bawełniana, choć w dywanach plemiennych i starszych często spotyka się wełnę, a w bardzo drobnych — jedwab. Dywany jednowątkowe, standardowe w szerszej okolicy Hamadan, mają na spodzie zygzakowate rzędy białych punktów osnowy i cieńsze runo, natomiast konstrukcja z podwójnym wątkiem, standardowa w drobnych, gęsto tkanych dywanach oraz w dywanach Bijar i Heriz, osnowę ukrywa i daje grubsze, gęstsze runo. Końce osnowy tworzą frędzle, a dodatkowe rzędy wątku na obu końcach tworzą płasko tkany pas kilimowy, który zabezpiecza runo.Zobacz w słowniku dywanów są niemal zawsze bawełniane, bo bawełna trzyma wymiary, podczas gdy wełniana podstawaPodstawa dywanu, w której nitki osnowy i wątku są wełniane zamiast bawełnianych. Jest typowa dla dywanów plemiennych, takich jak dywany beludżyckie, turkmeńskie czy Gabbeh (w Gabbeh i Quchan czasem zamiast wełny użyto koziej sierści), zdarza się w niektórych dywanach Qashqai, Shiraz, małych dywanach Bakhtiari i dywanach z irańskiego Azerbejdżanu, a w starszych dywanach wiejskich i plemiennych jest częsta, także w niektórych dywanach Hamadan i bardzo dawnych dywanach Karaja. Znawcy traktują ją jako wskazówkę co do wieku, ponieważ dywany wykonane mniej więcej po latach 30. XX wieku mają zwykle podstawę bawełnianą, odkąd powszechnie dostępna stała się bawełna przędziona maszynowo. Miękka, mniej sztywna struktura wełny nadaje wzorowi płynny, ciepły charakter, a frędzle bywają plecione lub w różnych kolorach. Wadą jest to, że wełna kurczy się i rozciąga pod wpływem wilgoci, przez co takie dywany mają zwykle mniej regularny kształt niż dywany na podstawie bawełnianej.Zobacz w słowniku dywanów kurczy się i ściąga.

Z dawnym repertuarem orientalnym dolina rozstaje się najwidoczniej w kolorze. Sięga się po barwniki naturalne z roślin, nasion i kwiatów, które dają głębokie, harmonijne tła, ale znaczna część produkcji opiera się na barwnikach nowoczesnych, bo szarości, odcienie piasku, grafity i sprane pastele, których oczekuje rynek, nigdy nie należały do palety tradycyjnego farbiarza. Abrasz, czyli łagodne smugi w miejscach, gdzie jedna partia barwieniaJedna partia barwnika wraz z przędzą nim zabarwioną, przy czym całość przybiera ten sam odcień. Barwniki naturalne powstają w małych, rzemieślniczych partiach, a gdy jedna się skończy, następnej nie da się dokładnie dopasować, więc przędza z różnych partii nieco różni się tonem. W gotowym dywanie różnica ujawnia się jako zmiany odcienia zwane abrash, odczytywane jako oznaka ręcznego farbowania, natomiast idealnie płaski, jednolity kolor wskazuje na barwniki syntetyczne i produkcję maszynową.Zobacz w słowniku dywanów przechodzi w następną albo gdzie wełna przyjęła kolor nierówno, zdarza się tutaj równie często jak gdzie indziej i zwykle uchodzi za zaletę, a nie za usterkę do poprawienia. A ponieważ całe zamówienie barwi się naraz, kolor bywa i tak bardziej jednolity niż w tkactwie wiejskim, gdzie przędzę kupuje się i barwi partiami.

Wzory bywają zupełnie proste albo niemal architektoniczne. Dawne motywy tybetańskie przetrwały: kwiaty lotosu, wstęgi chmur, smoki, niewielkie układy medalionowe znane z khadenów, tybetańskich dywanów do spania. Większość tego, co dolina tka dzisiaj, jest jednak nowoczesna: abstrakcyjne pola, pasy i siatki, faktury ton w ton, tła bez bordiury, w których uwagę przyciąga nie rysunek, lecz sama powierzchnia. Jednym ze zwykłych sposobów uzyskania takiej faktury jest runo mieszane, cięte i pętelkowe, w którym niektóre partie pozostawia się nieprzecięte. Ponieważ cała branża powstała z myślą o eksporcie, wyjątkowo chętnie tka na zamówienie: nietypowe wymiary, kształty i zestawienia kolorów są tu standardowym zamówieniem, a nie wyjątkiem.

W codziennym użytkowaniu są to dywany wytrzymałe. Węzeł pętelkowy mieści w runie bardzo dużo wełny, więc dywan jest gruby i sprężysty pod stopą, dobrze sprawdza się w przedpokoju czy w pokoju dziennym, w którym spędza czas cała rodzina, a przy miękkim rysunku ślady zużycia widać na nim mniej niż na drobno wiązanym polu kwiatowym. Rozmiary bywają duże, bo krosna od początku ustawiano pod duże zamówienia kontraktowe i eksportowe, więc naprawdę duży dywan na cały pokój łatwiej znaleźć tutaj niż w większości regionów tkackich. Od lat 90., kiedy powstały pierwsze systemy oznakowania dywanów z Azji Południowej, branża ma też niezależną certyfikację potwierdzającą brak pracy dzieci, a dywany z takim znakiem są tu czymś normalnym.

Dywany nepalskie odzwierciedlają bogactwo tradycji tkackich tego kraju, łącząc style i techniki z różnych regionów. Rzemiosło to kształtowało się przez stulecia wymiany kulturowej wzdłuż dawnych szlaków handlowych.

Fundamentem jest charakterystyczny węzeł tybetański – technika zachowana i rozwijana w licznych ośrodkach tkackich. Od wiejskich warsztatów po miejskie studia powstają dywany wyjątkowo trwałe i pełne charakteru.

Wykorzystuje się rozmaite rodzaje wełny – wysokogórską tybetańską oraz najlepszą nowozelandzką – z dodatkiem chińskiego i indyjskiego jedwabiu w różnych proporcjach, co tworzy regionalne różnice faktury i stylu.

Tradycje barwienia różnią się regionalnie: górskie pracownie często mistrzowsko stosują barwniki naturalne, a większe ośrodki łączą metody tradycyjne i nowoczesne, uzyskując imponującą paletę kolorów.

Współczesne wzornictwo czerpie z bogatych wpływów kulturowych – od motywów buddyjskich i hinduskich po nowoczesne abstrakcje. Warsztaty zachowują własny język projektowy, uczestnicząc w rozwoju estetyki dywanów Nepalu.

Standardy konstrukcji zwykle mieszczą się w zakresie 60–100 węzłów na cal kwadratowy; wyspecjalizowane pracownie osiągają większe gęstości. Dzięki temu Nepal obsługuje różne segmenty rynku przy wysokiej jakości.

Branża utrzymuje wysokie standardy etyczne i wspiera społeczności poprzez sprawiedliwe praktyki pracy oraz inicjatywy rozwojowe. Odpowiedzialność środowiskowa jest coraz silniej akcentowana, choć podejścia różnią się lokalnie.

Moce produkcyjne sięgają od małych wiejskich warsztatów po duże manufaktury – każda wnosi unikatowe cechy do tradycji wyrobu dywanów w Nepalu.

Dywany nepalskie obejmują pełne spektrum jakości i stylistyk – od codziennych po kolekcjonerskie – podtrzymując renomę Nepalu.